बौद्धधर्मप्रसारक… भाग-१

फो
बुद्धाचे चिनीभाषेतील नाव व चिनीलिपीतील त्याचे चिन्ह.
Untitled-1

गौतमबुद्ध किंवा तथागत याच्या काळात जे राजे होऊन गेले त्यांची बुद्धाच्या धर्मप्रसारात बरीच मदत झाली. किंबहुना या राजांमुळेच बुद्धधर्माने भारताच्या सीमा ओलांडल्या व जवळजवळ तो जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचला. उदा. सम्राट अजातशत्रू हा महावीर व बुद्धाच्या समकालीन होता व त्याने जैन व बौद्धधर्म या दोन्ही धर्मांना राजाश्रय दिला. नुसता राजाश्रय दिला एवढेच नाही तर या धर्मांचा थोडाफार आक्रमकपणे प्रसारही केला. यानेच बुद्धाच्या मृत्युनंतर पहिली धर्मपरिषद भरविली. पण मिशनरी वृत्तीने धर्मप्रसार करण्याची सुरवात झाली सम्राट अशोकाच्या काळात. त्याने खोदलेल्या असंख्य शिलालेखातून हे कार्य कशा प्रकारे चालत असे याची आपल्याला कल्पना येऊ शकते. यातील सगळेच शिलालेख वाचले गेले आहेत व त्यांचे मराठीत, इंग्रजीमधे केलेली भाषांतरे उपलब्ध आहेत. ती जरुर वाचावीत कारण हे शिलालेख वाचण्यासारखेच आहेत. हे शिलालेख सम्राट अशोकाच्या राज्यातच नव्हे तर त्याच्या राज्याबाहेर व काही श्रीलंकेतही सापडतात. सम्राट अशोकाने हे धर्मप्रसारक सिरिया, इजिप्त, मॅसिडोनिया इ. देशांमधून पाठविले व त्यांनी तेथे धर्मप्रसाराचे काम उत्तम प्रकारे पार पाडले. त्या काळात त्या देशात अँटिऑक थिऑस, टॉलेमी, मॅगॉस, गोनटस व अलेक्सझांडरसारखे राजे राज्य करीत होते. थोडक्यात भारतीय उपखंडातून हे धर्मप्रसारक एशिया, आफ्रिका व युरोप खंडात धर्मप्रसारासाठी प्रवास करीत होते हे आपल्या लक्षात येते.
बुद्धाच्या मृत्युनंतर जवळजवळ ३५०/४०० वर्षांनी अजुन एका राजाने बौद्धधर्माच्या प्रसाराला हातभार लावला आणि तो म्हणजे कुशाणांचा राजा कनिष्क.

Kushanmap

असे म्हणतात बुद्धाने त्याच्या हयातीतच कनिष्क पेशावरला एक भव्य स्तूप बांधेल असे भविष्य वर्तविले होते. मध्य एशियामधून जी यु-ची जमात भारतात स्थलांतरीत झाली त्यांचा हा राजा. त्यांच्या स्थलांतराबद्दल परत केव्हातरी लिहीन कारण तोही विषय बराच मोठा आहे. याच्याच राज्यातून भारतातून पहिला धर्मप्रसारक चीनमधे गेला व त्याबरोबर बौद्धधर्म.

कुशाणांचा राजा कनिष्क

Coin_of_Kanishka_I

अर्थात याबाबतीत मतांतरे आहेत. काही इतिहासकारांचे म्हणणे आहे की चीनला बौद्धधर्माबद्दल कळले ते त्यांच्या कनिष्काच्या राजदरबारात असलेल्या त्यांच्या राजदुताकडून. ते काहीही असले तरी चीनमधून येथे आलेले बौद्ध भिख्खू व येथून गेलेले बौद्ध धर्मप्रसारक यांच्या एकत्रित प्रयत्नांमुळे बौद्धग्रंथ मूळस्वरुपात आजही उपलब्ध आहेत. चीनचा एक सेनापती कौ-वेन-पिंग-चाऊ याच्या एका पुस्तकात अशी नोंद आढळते – सम्राट मिंग-टी याने त्साई-इन व इतर तेरा जणांवर एक वेगळी आगळी कामगिरी सोपवली जी आजवर जगात कुठल्याच राजाने आपल्या सैनिकांवर सोपवली नव्हती. त्यांना भारतात जाऊन बौद्धधर्माचे पवित्र ग्रंथ चीन मधे घेऊन यायचे होते. या उल्लेखामुळे चीनी इतिहासकरांच्या मते बौद्धधर्म हा हान घराण्याचा सम्राट मिंग-टी (लिऊ-झुआंग) सम्राटाच्या काळात चीनमधे प्रथम आला. काळ होता २५-७५ साल. पण सगळं सोडून त्याने ही कामगिरी या तेराजणांवर का सोपवली असेल हा खरा प्रश्र्न आहे. त्यासाठी चीनमधे एक दंतकथा सांगितली जाते.

” त्याच्या राज्यकारभाराच्या चवथ्या वर्षी सम्राट मिंग-टीच्या स्वप्नात एक अवतारी पुरुष आला ज्याचे शरीर झगझगत्या सोन्याचे होते. त्याच्या मस्तकामागे प्रभावळ चमकत होती. या आकृतीने त्याच्या महालात प्रवेश केला व ती नाहिशी झाली.’’ त्या काळातील प्रथेप्रमाणे त्याने त्याच्या मंत्र्यांना या स्वप्नाचा अर्थ विचारला. त्यातील एक मंत्री, फौ-ई, जो त्याच्या दरबारात राजजोतिषी होता, त्याने सांगितले,

‘महाराज आपण भारतात जन्मलेल्या एक महान साक्षात्कारी पुरुषाबद्दल ऐकले असेल. त्याचे नाव आहे शाक्यमुनी बुद्ध. आपल्या स्वप्नाचे मुळ त्या थोर पुरुषाच्या शिकवणीत दडलेले आहे.’’

हे ऐकल्यावर त्याने ताबडतोब त्याच्या दरबारातील अठराजणांची भारतात जाऊन ते पवित्र ग्रंथ चीनमधे आणण्यासाठी नियुक्ती केली. दंतकथा काहीही असो त्याचा मतितार्थ एवढाच की चिनी सम्राटाच्या कानावर बुद्धाच्या शिकवणीबाबतीत बरीच माहिती पडली असणार. इतकी की त्याला त्याची स्वप्नेही पडू लागली होती. ही मंडळी अकरा वर्षानंतर चीनला परत आली व त्यांनी येताना ग्रंथ तर आणलेच पण असे म्हणतात की त्यांनी राजा उदयन याने काढून घेतलेली बुद्धाची अनेक चित्रेही बरोबर आणली. बुद्धाने त्याच्या काळात राजा उदयनाच्या दरबाराला अनेकवेळा भेटी दिल्या होत्या कदाचित त्या काळात ही चित्रे काढली असावीत. (किंवा त्या चित्राच्या नकला असाव्यात. ही चित्रे जर चीनमधे मिळाली तर बुद्ध दिसायला कसा होता यावर बराच प्रकाश पडेल किंवा पडलाही असेल. मला कल्पना नाही.) बौद्धग्रंथ एकोत्तर आगम ज्याचे फक्त चीनी भाषांतर उपलब्ध आहे त्यात राजा उदयन याने बुद्धाची प्रतिमा चंदनाच्या लाकडात कोरुन घेतली असा उल्लेख सापडतो. या मंडळींनी त्यांच्याबरोबर दोन पंडीतही चीनला नेले. एक होता काश्यप मातंग नावाचा बौद्ध पंडीत. त्याला सम्राटाने काही प्रश्र्न विचारले. (मध्यभारतातील हा एक ब्राह्मण होता व त्याने बौद्धधर्म स्वीकारुन त्याचा पूर्ण अभ्यास केला होता. याच्या बरोबर अजुन एक पंडीत होता त्याचे नाव होते गोभर्ण. या दोघांबद्दल आपण नंतर वाचणार आहोत.) असो. पहिला प्रश्र्न होता,

‘धर्मदेवाने या देशात अवतार का घेतला नाही ? हे सांगू शकाल का आपण ?’’

‘‘ या विश्र्वाच्या मध्यभागी का-पि-लो नावाचा देश आहे. तीन युगांच्या बुद्धांनी येथेच जन्म घेतला. सर्व देवांची आणि ड्रॅगनची येथेच जन्म घेण्याची मनिषा असते. या प्रदेशात जन्म घेऊन बुद्धधर्माचे पालन करावे व सत्याचे खरे स्वरुप समजावे ही एकच इच्छा घेऊन ते येथे जन्म घेतात. बुद्धाच्या तत्वज्ञानाचा प्रकाश सर्वदूर पसरला आहे. हा धम्म शिकविण्यासाठी हजारो भिख्खू या विश्र्वात संचार करीत असतात.’’

यावर विश्र्वास ठेऊन सम्राटानी ताबडतोब एक मठ बांधण्याचा आदेश दिला. काश्यप मातंग व त्यांच्या बरोबर असणाऱ्या मंडळींनी हे सर्व बौद्ध साहित्य एका पांढऱ्याशूभ्र घोड्यावर लादून आणले म्हणून राजाने त्या मठाला नाव दिले श्र्वेताश्र्व मठ.

श्र्वेताश्र्व मठ बराचसा जसा होता तसा ठेवला आहे.

White Horse Temple 1

भारतात गेलेले चीने व त्यांच्याबरोबर परत आलेले पंडीत यांचे नाव तर इतिजहासात अजरामर झाले पण ज्या घोड्यावर हे ग्रंथ लादून आणण्यात आले त्याच्या योगदानाचा विसर पडू नये म्हणून त्याचे नाव या मठाला देण्याची कल्पना मला तरी भारी वाटते. या मठात पुजेसाठी त्यांनी एका बुद्धाच्या मुर्तीची स्थापना केली. वेशीवरही त्यांनी एक बुद्धाची प्रतिमा सामान्यजनांच्या दर्शनासाठी ठेवली जेणे करुन सर्वांना या थोर माणसाचे सतत स्मरण होत राहील. हीच कहाणी आपल्याला अनेक चिनी ग्रंथात आढळते. जवळजवळ तेरा ग्रंथात. (श्री बील यांचे पुस्तक).

पण या लेखाचे प्रयोजन हा इतिहास सांगणे हे नसून जे धर्म प्रसारक भारतातून इतर देशात, विशेषत: चीनमधे गेले त्यांची आठवण करुन देणे आहे. मधे एका लेखात मी या अशा थोर धर्मप्रसारकांबद्दल एक लेखमालिका लिहून त्यांच्या चरणी अर्पण करण्याची इच्छा प्रदर्शित केली होती, ती वेळ आता आली आहे असे मला वाटते. मी या धर्मप्रसारकांबद्दल जेवढा विचार करतो तेवढेच माझे मन त्यांच्याबद्दल अपार आदराने भरुन जाते. आपल्या भूमीपासून दूर्, अवघड प्रवास करत, संकटांवर मात करीत हे धर्मप्रसारक दूरवर बुद्धाचा धर्म शिअकवीत राहिले त्याबद्दल त्यांचे आभार मानावेत तेवढे कमीच आहेत. मध्य एशिया, अफगाणीस्तान या प्रदेशाबद्दल माझ्या मनात एक सुप्त आकर्षण आहे ते तेथे नंतर प्रस्थापित झालेल्या इस्लाम धर्मामुळे नव्हे तर अत्यंत चिकाटीने, अहिंसक मार्गाने भारतीय बौद्धांनी केलेल्या बौद्धधर्मप्रसारामुळे.

हा जो पंडीत काश्यप मातंग होता हा चीनमधे गेलेला पहिला धर्मप्रसारक मानला जातो.
काश्यप मातंग. (किआ-येह मो-थान) कंसात दिलेले हे त्याचे त्या काळातील प्रचलीत चीनी नाव आहे. हा काश्यप गोत्रात जन्मला म्हणून याचे नाव काश्यप मातंग असावे.

पंडीत काश्यप मातंग.
हा हिंदू ब्राह्मण मगध देशात जन्मला पण त्याचे कार्यक्षेत्र होते पेशावर किंवा पुरुषपूर. काश्यप मातंगांना चीनला नेण्यात आले तो काळ साधारणत: सन ६७ ते ७५ असा असावा. हल्ली काही सापडलेल्या चीनी कागदपत्रांवरुन/किंवा लेखांवरुन काही इतिहासकार असे मानतात की चीनमधे बौद्धधर्म पोहोचला तो ख्रिस्तपूर्व १ या काळात. अर्थात त्याच्याही आधी म्हणजे ख्रिस्तपूर्व १२० या काळात बौद्धधर्माविसयी चीनमधे माहीती होती हे निश्चित. ते कसे ते या लेखाचा विसय नाही. आपण मात्र असे म्हणू की असे असले तरी तरी काश्यप मातंगाच्या काळात चीनमधे धर्माचे खरे आगमन झाले.

काश्यप मातंग आणि गोभर्ण यांना पहिली अडचण आली ती भाषेची. त्यांना खोतानपर्यंत संस्कृतची साथ होती. संस्कृत समजणारी बरीच मंडळी त्याकाळात तेथे होती. चीनच्या सिमेवर बोलली जाणाऱ्या खोतानी भाषेचाही त्यांनी बराच अभ्यास केला होता पण चीनमधे आल्यावर हे सगळे कोलमडले. सम्राटाने बांधलेल्या मठात जेव्हा चीनी बौद्धांनी या दोन धर्मगुरुंना बुद्धाची शिकवण सांगण्याचा आग्रह धरला तेव्हा त्यांची मोठी पंचाईत झाली. त्यांनी चीनी भाषेचा अभ्यास मोठ्या चिकाटीने चालू केला पण त्यांना लगेचच उपयोगात आणता येईल असा एखादा ग्रंथ रचण्याशिवात गत्यंतर नव्हते. त्यांनी ज्यांच्याबरोबर ते आले होते त्या चीनी सरदारांच्या मदतीने चीनी जनतेसाठी किंवा अभ्यासकांसाठी एक सूत्र लिहिले. याचे नाव होते ‘‘बुद्धाने सांगितलेली बेचाळीस वचने.’’ काश्यप मातंगाने हे करण्यात खूपच दूरदृष्टी दाखविली असे म्हणायला पाहिजे. बऱ्याच वेळा कशाला, बहुतेक वेळा ज्ञानी पंडितांना काय सांगू आणि किती सांगू असे होऊन जाते. पण काश्यप मातंगांनी तो मोह आवरला व चीनी अभ्यासकांच्या पचनी पडेल अशा साध्यासुध्या, सहजतेने समजेल, अशा ग्रंथाची रचना केली. हा ग्रंथ अजुनही टिबेटमधे व मोंगोलियामधे त्या त्या भाषेमधे उपलब्ध आहे. हाच संस्कृत भाषेतील चीनी भाषेत भाषांतरीत झालेला पहिला ग्रंथ असे काही जणांचे म्हणणे आहे पण ते चुकीचे आहे. हा ग्रंथ चीनी भाषेतच रचला गेला. त्यात थेरवदा व महायान पंथाच्या सुत्रांचे भाषांतर आहे हे खरे.

त्या काळात चीनमधे ताओ व कन्फुशियस तत्वज्ञानाचे प्राबल्य होते. सम्राटाच्या दरबारात अर्थात त्यांचेही धर्मगुरु होतेच. या मंडळींनी काश्यप मातंगाच्या कार्यात अडथळे आणण्याचा भरपूर प्रयत्न केला पण शेवटी एका वादविवादात हरल्यावर सम्राटानेच बौद्ध धर्म स्वीकारल्यावर त्यांचे प्राबल्य बरेच कमी झाले व बौद्धधर्माची पताका चीनमधे फडकू लागली. एवढ्या कमी काळात हे यश आश्चर्यजनकच म्हणायला हवे. अर्थात त्याच्यामागेही बरीच कारणे होती. मी मंकी हे पुस्तक मराठीत  लिहिले आहे. त्यात हे कसे त्रास द्यायचे याचे वर्णन आहे.

एकतर बुद्धाचा धर्म सुटसुटीत, कशाचेही अवडंबर न माजविणारा होता.

शिवाय ताओंचे तत्वज्ञान सामान्यजनास कळणे अत्यंत अवघड होते.

शेवटी सगळ्यात महत्वाचे कारण होते ते म्हणजे खुद्द सम्राटानेच दिलेला राजाश्रय.

काश्यप मातंग यांनी आपला देश सोडून चीनमधे बौद्धधर्माच्या प्रसारास वाहून घेतले. ते परत कधीच भारतात परत आले नाहीत. लो-यांग येथे पो-मा-स्सूच्या मठात त्यांनी अखेरचा श्र्वास घेतला तेव्हा त्यांचे वय बरेच असावे.
त्याच मठात त्यांचे एक चित्र रंगविलेले आहे. त्यावरुन आपल्याला ते कसे असावेत याची कल्पना येऊ शकते.

काश्यप मातंग.

Kashyap-Matang.jpg

त्यांनी केलेल्या अडतिसाव्या सुत्राचे मराठी भाषांतर येथे देत आहे.
३८ वे सूत्र.
जिवनाची क्षणभंगुरता.
बुद्धाने एका श्रमणास विचारले,
किती काळ तू जिवंत राहणार आहेस याची तुला कल्पना आहे का ?
‘‘अजुन काही दिवस तरी !’’ श्रमणाने स्मितहास्य करीत उत्तर दिले.
‘‘तुला जीवनाबद्दल काही माहिती आहे असे मला वाटत नाही.’’ बुद्ध म्हणाला.
त्याने तेथेच असलेल्या दुसऱ्या श्रमणास हाच प्रश्न केला.
‘‘हे जेवण संपतोपर्यंत तरी ! ’’ त्याने उत्तर दिले.
‘‘तुलाही जीवनाबद्दल काही माहिती आहे असे वाटत नाही.’’
मग त्याने तिसऱ्या श्रमणास हाच प्रश्र्न केला.
‘‘ या एकाच श्र्वासापर्यंत.’’ त्याने उत्तर दिले.
‘‘ बरोबर ! तुला जीवनाचा खरा अर्थ समजला आहे असे मी म्हणू शकतो’’
बुद्धाने स्मितहास्य करीत उत्तर दिले…..

काश्यप मातंगांनंतरही त्यांनी सुरु केलेले हे कार्य त्यांच्या शिष्यांनी मोठ्या धडाडीने सुरु ठेवले. एवढेच नव्हे तर भाषांतरीत ग्रंथात अधिकाधीक अनमोल ग्रंथांची भर पडत गेली…

त्यातीलच एक श्रमण होता ‘‘धर्मरक्ष’’ त्याचे चिनी भाषेतील नाव आहे ‘‘चाऊ फा-लान’’……

दोन हजार वर्षे टिकून राहिलेल्या या मठाचा पाडाव केला १९६६ मधे थोर पुढारी माओत्से तुंग यांच्या अनुयायांनी. श्र्वेताश्र्व मठाच्या लुटीचे वर्णन कम्युनिस्ट पार्टीच्या एका सदस्याने असे केले आहे –

या मठाजवळील कम्युनिस्ट पार्टीच्या शाखेने सांस्कृतिक क्रांतीच्या नावाखाली शेतकऱ्यांची एक टोळी घेऊन हा मठ उध्वस्त करण्यासाठी त्यावर चाल केली. १००० वर्षापूर्वी (अंदाजे ९१६ साली) लिॲओ घराण्याने तयार करुन त्या मठात ठेवलेले अठरा अरहतांचे पुतळे प्रथम फोडण्यात आले. दोन हजार वर्षांपूर्वी भारतीय भिख्खूंनी आणलेले ग्रंथ जाळण्यात आले. जेडचा श्र्वेत अश्र्वाचा अनमोल पुतळा तोडण्यात आला. आज ज्या काही वस्तू त्या मठात दिसतात त्याची कहाणी वेगळीच आहे.

कंबोडियाच्या राजाने, नरोद्दम सिंहनुक याने या मठाला भेट देण्याची इच्छा प्रदर्शित केल्यावर चौ-एन्लायची गडबड उडाली. कारण नरोद्दम सिंहनुकची भेट ही सदिच्छा भेट होती आणि तो जगाला चीनमधे सगळे कसे व्यवस्थीत चालले आहे हे सांगणार होता. त्याच्या भेटीआधी चीनमधील इतर मठातील बऱ्याच वस्तू रातोरात त्या मठात हलविण्यात आल्या. व नंतर कम्युनिस्ट पक्षाच्या आदेशानुसार त्या देणगी म्हणून स्वीकारण्यात आल्या ज्यामुळे त्या वस्तू परत पाठविण्याचा प्रश्र्न उदभवला नाही.

महायानातील महापरिनिर्वाण सुत्रामधे शाक्यमुनींनी असे भविष्य वर्तविले होते की त्याच्या निर्वाणानंतर सैतान, राक्षस व वाईट प्रवृत्ती बौद्धधर्माचा नाश करण्यासाठी बौद्धधर्मामधे महंत, भिख्खूं म्हणून जन्म घेतील व धर्माचा नाश करतील. हे खरे आहे की दंतकथा यावर मी भाष्य करणार नाही पण जे घडले ते तसेच झाले. राजकारणी भिख्खूंनी कम्युनिस्ट पक्षाला हाताशी धरुन (किंवा उलटे) बौद्ध संघाचे नियम बदलले. आता त्यांना निळे कपडे घालण्याची परवानगी देण्यात आली. दारु पिण्यास व मांसभक्षण करण्यासही परवानगी देण्यात आली. विवाह करण्यास उत्तेजन देण्यात आले तर संपत्ती जमा करण्यात काहीही वाईट नाही असे सांगण्यात आले. ज्यांनी याला विरोध केला त्यांना निर्घृणपणे ठार मारण्यात आले. हे अर्थातच सगळे सांस्कृतिक क्रांतीच्या नावाखाली चालले होते. या प्रकारे त्यांनी तिन्ही धर्म नष्ट करण्याच प्रयत्न केला.

लेनिन याने म्हटल्याप्रमाणे – ‘‘धर्माचे अस्तित्व मिटविण्यासाठी धर्मातुनच प्रयत्न व्हायला पाहिजे.’’ तसे प्रयत्न नेटाने करण्यात आले. पण काय झाले हे आज आपण पहातोच आहोत… तिन्हीही धर्म/तत्वज्ञान आज जिवंत आहेत व त्यांच्या अनुयायांमधील धर्मावरील श्रद्धाही चांगल्या बळकट झालेल्या दिसतात. असो.  

क्रमश:
जयंत कुलकर्णी.

Advertisements
Posted in लेख | यावर आपले मत नोंदवा

वॉल्डन – २

वॉल्डन

IMG_0120

….अनुभवाने माझी दृष्टी आत तीक्ष्ण झाली आहे आणि मला स्पष्ट दिसतंय की तुम्ही हलाखीचे जीणं जगताय. कर्जे न फेडता आल्यामुळे तुम्ही जामिनावर बाहेर आहात. काहीतरी उद्योग करून तुम्हाला कर्जातून बाहेर पडायचे आहे. कर्ज – एक अतिप्राचीन दलदल ज्यातून मानव बाहेर पडायचा युगानुयुगे प्रयत्न करत आहे. कर्जबाजारी दररोज नवीन दिवसाचा वादा करतात. रोज दिवाळखोरीत मरण जगतात. पुढे आजारपणात उपयोगी पडेल म्हणून तुम्ही आजारी पडेपर्यंत कष्ट करून पैसे गोळा करता आणि दिवाळे निघणार्‍या बँकेत ठेवता. किती पैसे, कुठे ठेवले आहेत हे महत्त्वाचे नाही. सर्वसाधारणपणे सगळीकडे हीच परिस्थिती आहे.

मला कधीकधी आश्‍चर्य वाटतं की आपण दक्षिणेकडे असलेली निग्रोंची गुलामगिरी एवढ्या सहजपणे कशी काय मान्य करतो. आता दक्षिणेकडे गुलामांचे मालक आहेत आणि उत्तरेत ही आहेत. ही मंडळी दक्षिण व उत्तर दोन्ही गुलाम करायला निघाली आहेत. दक्षिणेचा मालक असला तर तेे भयंकर असेल तर आता उत्तरेचा मालक असला तर तेे महाभयंकर आहे असे म्हणावे लागते. पण गुलामीच्या प्रथेला ह्रदयात स्थान देणारे, गुलाम हाकणारे सगळ्यात भयंकर आहेत असे मी म्हणतो. माणसांमधे परमेश्वराचा अंश असतो असे म्हणतात पण एखाद्या हमरस्त्यावर दिवस रात्र गुलामांचा व्यापार करणारे दलाल पहा, त्यांच्यात परमेश्वराचा अंश कसा काय असेल ? घोड्याला चारा घालणे व पाणी घालणे हे तो स्वत:चे सर्वोच्च कर्तव्य समजतो. त्याच्या भवितव्याला तो त्याच्या माल पोहोचविण्याइतकेच महत्त्व देतो. परमेश्वरानेच माणसाला जन्माला घातल्यामुळे माणसात परमेश्वराचे प्रतिबिंब पडते असे प्राचीन ग्रंथ म्हणतात. मग आहे का त्याच्यात परमेश्वराचा अंश ? आहे का तो थोडासा तरी परमेश्वरा सारखा ? पण तो दिवस लपून छपून काढतो. तुम्ही पहाल तो कायम घाबरलेला असतो. तो मरणाला किंवा परमेश्वराला घाबरत नाही तर तो घाबरत असतो त्याचे स्वत:चे स्वत:बद्दल जे मत झाले आहे त्याला. या मतांचा गुलाम असताना त्याच्या कर्माने जी प्रसिद्धी त्याला मिळाली आहे त्याला. पण खरं म्हटलं तर समाजाची आपल्याबद्दल असलेली मते ही आपल्या स्वत:ची स्वत:विषयी असलेल्या मतापेक्षा कमी जहाल असतात. माणसं स्वत:स किती ओळखतात त्यावरून त्याचे नशीब ठरते असे मला वाटते. ज्या प्रमाणे श्री. विलबरफोर्स यांनी इंग्लंडच्या साम्राज्यातून गुलामी हद्दपार केली तसा आपल्या येथे दूरदूरच्या प्रांतात कोण विलबरफोर्स येणार आहे ? शिवाय घरात अखंडपणे घरकाम करणार्‍या स्त्रियांचाही विचार करावा लागेल. त्या इतक्या अपरिपक्व आहेत की त्यांना त्यांच्या भवितव्याची चिंताही भेडसावत नाही.

आज बहुसंख्य माणसे अगतिक होऊन जगत आहेत. संन्यासी वृत्तीने जगणारी माणसे खरे तर अगतिक असतात हे अनेक वेळा सिद्ध होते आहे. काहीच न जमल्यामुळे संन्यास घेणे ही नित्याचीच बाब झाली. निराशेने ग्रासलेल्या शहरांची वाटचाल निराशेने ग्रासलेल्या देशाकडे चालली आहे. ज्या प्रमाणे मिन्क व मस्क्रॅट प्राणी सापळ्यातून सुटण्यासाठी स्वत:चे पाय कुरतडतात तशीच यांची अवस्था झाली आहे हेच खरे. खेळांच्या आवरणाखाली ही तुम्हाला हीच अगतिकता सापडेल कारण त्यात खेळ उरलेलाच नाही कारण हे खेळही कष्ट केल्यानंतरच खेळले जातात. पण निराशेपासून स्वत:ला दूर ठेवण्यातच शहाणपणा असतो.

वेस्ट मिनिस्टरच्या न्यु इंग्लंड प्रायमरमधे प्रश्नोत्तराच्या स्वरुपात धार्मिक शिक्षण केले जाते. यात एक महत्त्वाचा एक प्रश्न विचारला जातो तो म्हणजे माणसाच्या जन्माचा अर्थ काय ? त्याचे या इहलोकात काम काय? ( याचे उत्तर अर्थातच परमेश्वराची भक्ती हे आहे) पण या प्रश्नापेक्षा माणसाच्या खर्‍या गरजा काय आहेत आणि त्या भागविण्याचे खरे मार्ग कुठले आहेत हा प्रश्न जास्त महत्त्वाचा आहे. सध्यातरी समाजाने जाणूनबुजून जगण्याची सर्वसामान्य रीत स्वीकारलेली दिसते आहे. ती त्यांना इतर जीवन पद्धतीपेक्षा जवळची वाटते म्हणून असेल कदाचित पण त्यामुळे त्यांना दुसरी कुठली जीवन पद्धती अस्तित्वात नाही असे प्रामाणिकपणे वाटते. पण अजूनही उशीर झालेला नाही. आपले गैरसमज आपण सहज दूर करू शकतो. आत्ता जे आहे ते तसे नव्हते. कितीही प्राचीन असली तरी विचारपद्धतीवर आणि जीवनपद्धतीवर आंधळा विश्वास ठेऊ नये हेच खरं. आज एखाद्या तत्त्वाची चलती असेल तरी ते उद्या ते टिकाव धरेल याची शाश्वती देता येत नाही. त्या तत्त्वांचा धूर झालेला कदाचित तुम्हाला पहावा लागेल किंवा याउलट ज्याच्याकडे दुर्लक्ष झाले आहे अशा विचारप्रवाहांचं पाऊस उद्या पडणारच नाही असेही कोणी ठामपणे म्हणू शकत नाही. जुनी जाणती मंडळी तुम्हाला हे जमणार नाही असे ठामपणे म्हणतात आणि तुम्ही ते सहजपणे करून दाखवता. या जुन्या खोडांचे मार्ग वेगळे आणि आजच्या तरुणांचे मार्ग वेगळे. प्राचीन काळी माणसाला अग्नी कसा प्रज्वलित ठेवायचा असा गहन प्रश्न पडत असे तर आता लाकडे इंजिनात सारून माणसे जगभर पक्षांच्या वेगाने प्रवास करतात. याचा अर्थ शब्दश: घ्यायला नको. मी एखादा विचार प्रज्वलित ठेवून पुढे कसा न्यायचा याबद्दल बोलतोय. अनुभव हा चांगल्या मार्गदर्शकाला आवश्यक असणारा सगळ्यात महत्त्वाचा गुण आहे असे मी मानत नाही कारण त्याच्या भूतकाळात त्याने यशापेक्षा अपयशच जास्त पचविले असण्याची शक्यता जास्त आहे. त्याने एवढे जगून मुलभूत ज्ञान मिळवले असेल का ही शंका मनात येणे अत्यंत रास्त आहे. अगदी खरं सांगायचं तर या म्हातार्‍यांकडे तरुणांना सल्ला देण्यासारखे काही उरलेले नाही कारण त्यांच्या वेळचे जग वेगळे, संकल्पना वेगळ्या, प्रश्न वेगळे आणि त्याची उत्तरे वेगळी. शिवाय आपण ते अनुभवी आहेत, अनुभवी आहेत, असे म्हणतो त्या बाबतीत बोलायचे झाले तर तो अनुभव अत्यंत वैयक्तिक असतो. त्याचा कितपत उपयोग आजच्या तरुणांना होईल याची मला शंकाच आहे. या ग्रहावर मला येऊन तीस वर्षं झाली पण चांगल्या सल्ल्यातील मला साधा ‘स‘ ही ऐकू आलेला नाही. ज्याचा उपयोग होईल असे त्यांनी मला काही सांगितलेले नाही कारण बहुधा त्यांना ते शक्यही नसावे. माझ्या आयुष्यात मी जी वाटचाल केली त्यात मी ठेचकाळलो असेन, मी नाही म्हणत नाही पण ज्यांनी हे आयुष्य उपभोगले आहे त्यांचा मला काही फायदा झाला आहे असे मला तरी वाटत नाही. हं.. एक मात्र खरं की मला जरा कुठला आगळा वेगळा अनुभव आला असेल तर माझ्या मार्गदर्शकांनी त्या प्रकारच्या अनुभवाबद्दल काही सांगितलेले मला तरी आठवत नाही….

क्रमशः….

वॉलडन : हेन्री डेव्हिड थोरो.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in भाषांतर | यावर आपले मत नोंदवा

बाळासाहेब xxx ( पाहिजे तर लोखंडे म्हणू.)

बाळासाहेब xxx ( पाहिजे तर लोखंडे म्हणू.)

मागच्या एका कथेत आपण आमच्या मालोजीरावांबद्दल ऐकले. मालोजीरावांची जीवनगाथा म्हणजे एक अद्‌भुत कादंबरी सहज होईल. पण आज आपण त्यापेक्षाही अद्‌भुत अशा आमच्या मित्राबद्दल वाचणार आहोत. मालोजीराव काय आणि बाळासाहेब काय, अशी माणसे या पृथ्वीतलावर जन्म घेतात असे कोणी मला आत्ता सांगितले, तर मी त्याला निश्चितच मूर्खात काढेन.

बाळासाहेब काही आमच्याबरोबर इंजीनिअरिंग कॉलेजला नव्हता. तो आमच्याबरोबर होता एफवायपर्यंत. त्याला आमच्याबरोबर इंजीनिअरिंगला प्रवेश मिळाला होता, पण त्याने तो नाकारला आणि परत बी ग्रूप घेऊन एफवायला बसला. बाळासाहेबांना हे असले सहज शक्य होते, कारण ते कमालीचे बुद्धिमान होते. मधून मधून बाळ्या आणि बाळासाहेब म्हटले की अहोजाओ हा घोळ तुम्ही कृपया चालवून घ्या, कारण तो घोळ केवळ त्याच्या नावामुळे आहे. पण त्याची आणि आमची मैत्री नसती, तर मला त्याला आदराने बाळासाहेब म्हणूनच संबोधायला आवडले असते. आमच्या कॉलेजच्या हॉस्टेलमध्ये साहेब मालोजीरावांचे रूम पार्टनर म्हणून राहत असत. हॉस्टेलवरील दोन खोल्या म्हणजे १०१ व १०२ म्हणजे आमचा अड्डाच झाला होता म्हणा ना. एकात बाळासाहेब व मालोजीराजे राहत, तर दुसऱ्यात कलीम व भट्या राहायचे.

माझ्यात आणि या मित्रांमध्ये एक जवळीक निर्माण झाली होती ती माझ्या आईवडिलांमुळे. माझे वडील होते भारतीय वायुदलाचे एक निवृत्त सैनिक. कुठल्याही धार्मिक अवडंबरावर त्यांचा काडीचाही विश्र्वास नव्हता. आई थोडेफार देवाचे करायची, पण ब्राह्मणाचे घर असून आमच्या घरात पार स्वयंपाकघरापासून देवघरापर्यंत सगळ्यांना मुक्त प्रवेश असायचा. यात हे माझे मित्रही आले. या गोष्टीचे त्यांना फार अप्रूप वाटायचे. त्या काळात आमच्या शहरात ही बाब तशी विशेष मानली पाहिजे. आमच्या काही नातेवाइकांनी तर आमचे नावही टाकले होते…पण आम्हाला काही फरक पडत नव्हता, कारण नव्या पिढीचा हळूहळू उदय होत होता व अर्थकारणाला देशात व व्यक्तिगत पातळीवर महत्त्व प्राप्त होऊ लागले होते. हे आमचे हॉस्टेलवरचे मित्र हॉस्टेलच्या जेवणाचा कंटाळा आला की हक्काने आमच्याकडे जेवायला येत. पोटभर जेवत. (हॉस्टेलवरच्या जेवणाबद्दल मी लिहीत नाही, कारण जे कुठल्याही हॉस्टेलवर राहिले आहेत, त्यांना त्यात नवीन काही नाही.) आम्हीही सुट्टीत बाळासाहेबांच्या शेतावर असलेल्या घरी जात असू…

बारामतीच्या पुढे एका आडगावात बाळासाहेबांची दहा-बारा एकर जमीन होती. घर चांगले सुखवस्तू होते, कारण बाळासाहेबांसकट त्याचे तीन भाऊ अत्यंत बुद्धिमान होते. सगळ्यात मोठा इंजीनियर झाला व सरकारी नोकरी करत होता. दुसरा इंजीनियर झाला आणि एका मोठ्या कंपनीत चांगल्या हुद्द्यावर होता. तिसरा माझगाव डॉकवर कंटेनर हलवायचे काम करीत असे. त्याच्याकडे भले मोठे वीस ट्रक व ट्रेलर होते असे म्हणतात आणि बाळासाहेब आता त्यांच्याच पावलावर पाऊल टाकत कोणीतरी मोठे होण्याच्या मार्गावर होते. सगळी भावंडे हडकुळी, जणू काही दुष्काळातून आल्यासारखी दिसायची. त्यात सगळ्या हडकुळा म्हणजे आमचा बाळ्या. उंच मान, गालफाडे वर आलेली व सदानकदा केसांना लावलेल्या तेलाने केस चमकत. ओठ पातळ. दात पांढरेशुभ्र. बारीक तलवार कट मिशा. बाळ्याच्या हनुवटीवर एक तीळ होता, हे मला अजून आठवते आहे. वाचताना त्याच्या कपाळावर आठ्यांचे जाळे आवळले जायचे व तो थोडासा चिडल्यासारखा दिसे. यावर त्याचे म्हणणे होते, “बरंय ना. कोणी त्रास द्यायला येत नाही.” बाळ्या केसांचा भांग अगदी व्यवस्थित पाडायचा. त्याला एकही केस इकडे तिकडे झालेला चालायचा नाही. सकाळची कमीतकमी १० मिनिटे तरी भांग पाडण्यात घालवे स्वारी. बाळ्याचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याने अंगाला कधीही साधा सदरा लावला नाही. स्ट्राईप्स म्हणजे बाळासाहेबांचा जीव का प्राण. मालोजीच्या बरोबर विरुद्ध. बाळासाहेब पायात कायम कोल्हापुरी पायताणे घालायचा. असा हा बाळासाहेब बाहेर निघाला की आम्हाला धनगरी कुत्र्याची आठवण यायची. आम्ही त्याला तसे चेष्टेने म्हणतही असू. त्यावर त्याचे उत्तर ठरलेले असे, ‘‘धनगरच आहोत आम्ही.’’ बाळ्याचे वाचन दांडगे. ज्याप्रमाणे नाव शेवटी बंदराला आसऱ्याला येते, त्याप्रमाणे आमचे बाळासाहेब शेवटी ग्रंथालयात हमखास सापडायचे. मला आठवते आहे, कचऱ्यात पडलेला कागदाचा चिठोराही तो वाचून काढायचा. वाचनामुळे बाळ्याचे इंग्लिश, मराठी उत्तम होते. एखाद्या इंग्ग्लिश पुस्तकाबद्दल ऐकावे तर त्याच्याकडूनच. त्याच्या तोंडून इंग्लिश सिनेमाच्या गोष्टी ऐकताना आम्ही गुंगून जायचो. हे सगळे वैभव असताना त्या घराचे पाय मात्र जमिनीवर होते. एकदा आम्ही त्याच्या वस्तीवर गेलो असताना मी स्वत: माझ्या डोळ्याने पाहिलेय, त्याचे म्हातारे वडील मुंडासे सांभाळत लटपटत गव्हाचे एक पोते ट्रकमध्ये चढवत होते. म्हातारा होता काटक, पण ते आता त्याला शक्य नव्हते. इतरांनी मदत केल्यावर ते पोते कसेबसे गाडीत चढले. गाडीही यांचीच. मी म्हटले,
‘‘ बाळासाहेब, आता म्हाताऱ्याला विश्रांती द्या की!’’
‘‘अरे, ते ऐकत नाहीत. पहिले पोते मीच चढवणार म्हणतो म्हातारा. जाऊ देत, एक दिवस थांबेल…’’ बाळासाहेब कौतुकाने म्हणाले.

बाळ्याच्या घरात गेल्यावर आमची चंगळ असायची. मटण खावे तर बाळ्याच्या आईच्या हातचेच. ताजे मटण व खास धनगरी पद्धत. जरी शहरात शिकायला असले, तरी बाळ्याला शेतीवाडीची पूर्ण कल्पना होती. वडलांचे मुंडासे बाळ्या सहजपणे बांधत असे आणि तेसुद्धा एकदाही न चुकता. धनगरी मुंडासे बांधण्यास किती अवघड असते हे मी तुम्हाला सांगायला नको. अर्थात आता कोणीच त्या पद्धतीने बांधत नाही म्हणा. आपण सध्या जे पाहतो ते सगळे उत्तरेच्या पद्धतीचे. बाळ्याची आई सडपातळ, अंगाने शेलाटी, हालचालीत चपळ. सगळी मुले तिच्यावरच गेली होती. कष्टाला त्या घरात कोणीही हार मानणारे नव्हते. कष्ट शारीरिक असोत किंवा बौद्धिक.

कॉलेजमध्ये बाळ्याचा दिवस कॉलेजच्या ग्रंथालयातच जायचा. अवांतर वाचन अफाट. अभ्यास केव्हा करायचा कोण जाणे, पण याचा नंबर कायम पहिल्या पाचात. एकदा रसायनशास्त्राच्या वर्गात बाळ्याने एक गणित सोडवले. त्याचे उत्तर काही सरांच्या उत्तराशी जुळत नव्हते. सरांनी जरा जास्त ताणल्यावर बाळासाहेबांनी भर वर्गात उत्तर दिले, ‘‘सर, इफ आय ॲम राँग, देन बॉईल्स लॉ इज राँग.’’ चिडून सरांनी बाळ्याला वर्गातून हाकलून दिले, पण नंतर त्याला बोलावून घेतले….
‘‘बाळासाहेब, तुमचे बरोबर आहे. पण लक्षात घ्या, माझे चुकले होते. तुम्हाला वर्गातून हाकलले ते तुम्ही बॉईल्सची अक्कल काढली म्हणून. तुम्ही पुढे मोठ्ठे व्हाल, पण कुठल्याही प्रकारचा माज हा वाईटच, हे चांगले लक्षात ठेवा…’’

बाळ्याने हे मात्र आयुष्यभर लक्षात ठेवले. पण बाळासाहेबांच्या नशिबाला हे मान्य नव्हते. त्याने माजल्यासारखे बाळ्याला छळायला सुरुवात केली. मधल्या काळत आम्ही इंजीनिअरिंगला गेलो व बाळ्या इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समधे बीएस्‌सी करायला गेला. त्या काळात संपर्काची सोय आजच्याएवढी नव्हती. संपर्क कमी होत गेला.

मध्ये एकदा भेटला, तेव्हा त्याने त्याच्या घराची कशी धुळधाण उडाली, ते सांगितले. अमानवी शक्ती – म्हणजे आजकालच्या भाषेत डार्क स्पिरिट्स – दुष्ट प्रवृत्ती जन्माला घालतात असे मानायचे काही कारण नाही. तोडीचा दुष्टपणा करण्यास माणूस पुरेसा आहे…. असे कोणी तरी म्हटले होते..

पहिल्या दोन भावांचा खून झाला, तिसरा जीव वाचविण्यासाठी पळून गेला. वडील वारले होते व आईने गाव सोडून माहेरी आसरा घेतला होता. (तीही नंतर खंगून वारली.) हे सगळे झाले भाऊबंदकीमुळे, असे त्याचे म्हणणे होते. दादागिरी करणारे, दडपशाही करणारे, किंवा इतरांचे हक्क हिंसेने पायदळी तुडविणारे हे गुन्हेगार आहेतच, पण त्यांचा सगळ्यात मोठा गुन्हा हा आहे की ज्यांच्यावर त्यांनी अत्याचार केले आहेत, त्यांना ते या नवीन मार्गाची ओळख करून देतात…. त्यामुळे तिसऱ्या भावाने दोन-चार मुडदे पाडले व तुरुंगात गेला. खरे खोटे त्यालाच माहीत. पण बाळासाहेबांनाही अवकळा आली होती, हे खरे.

‘‘काय रे! मग तुझ्या शिक्षणाचे काय?’’

‘‘चालू आहे मालोजीराजांच्या कृपेने.’’ बाळ्या म्हणाला.

‘‘मी केली असती मदत शक्य असते तर, पण ते म्हणजे ’उघड्यापाशी नागडं गेलं आणि थंडीनं काकडून मेलं’ असं झालं..’’ मी म्हणालो.

‘‘मग आता काय विचार आहे?’’

‘‘मला अमेरिकेत जाऊन संशोधन करायचे आहे… आहेत डोक्यात काही कल्पना. जेनेटिक्समध्ये काम करायचंय मला. मला काजूचे गुणधर्म असणारे शेंगदाणे तयार करायचे आहेत….मालोजीनेही मदत करण्याचं वचन दिलं आहे… बघू या काय होतंय ते…. नाही, म्हणजे करायचंच आहे मला…’’

ते ऐकून आम्ही पडायचेच बाकी होतो. इतरांनी त्याची येथेच्छ टिंगलटवाळी उडवली. मी मात्र गप्प होतो. बाळासाहेब मृगजळाच्या मागे धावणाऱ्यांपैकी नाहीत, हे मला पक्के माहीत होते.

‘‘बुडाले म्हणायचे आमचे पैसे!’’ मालोजी.

‘‘बाळासाहेब, गंमत केली बरं का…नाहीतर बसाल गप्प…’’ मालोजी म्हणाला.

अनेक वर्षे गेली. मालोजी अमेरिकेत गेला आणि त्याने बाळ्यालाही तेथे जाण्यास मदत केली. आमच्यातील अंतर वाढले आणि घसटही कमी झाली. पण शाळा-कॉलेजातील मैत्रीत एक गुण असतो, तो म्हणजे त्या मैत्रीला काळ आणि अंतर याचे बंधन नसते. कितीही वर्षांनी भेटा, कुठेही भेटा, मधली वर्षे गाळून परत त्या भेटीपर्यंत आपण त्याच क्षणी परत येतोच. परिस्थितीशी भांडण्याचे सुरुवातीचे दिवस होते ते. यश-अपयश पचवत सगळ्यांचीच वाटचाल चालू होती. मधेच केव्हा तरी मालोजीचा फोन येई. आम्ही फोन करायचा प्रश्र्नच नव्हता. परवडणेच शक्य नव्हते. फोनवर आम्ही बाळासाहेबांचीही चौकशी करायचो.

‘‘त्याचे ठीक चालले आहे. एका गोऱ्या मुलीशी प्रकरण चालू आहे. बहुधा लग्न करतील ते. माझे सगळे पैसे व्याजासहित परत केले, बरं का त्याने! मी व्याज नको म्हणत होतो, पण धनगराने ऐकले नाही.’’

आम्ही आपापसात आमच्या जातीचा अगदी आरामात उल्लेख करायचो. कोणालाच त्याचे काही वाटत नसे, कारण एकमेकांविषयी वाटणाऱ्या प्रेमाची व आदराची आम्हाला सगळ्यांनाच खातरी होती. मुख्य म्हणजे आम्ही जेव्हा (एकमेकांची) जात काढत असू, तेव्हा त्या जातीचे फक्त चांगले गुणच आमच्या मनात असत. हिणवण्याचा प्रश्र्नच नसे.

‘‘मग चांगलंय की. भेटतो की नाही कधी?’’

‘‘छे रे! तो दुसऱ्या टोकाला आणि मी दुसऱ्या. विमानानेच चार तास लागतात. बघू या, लग्नाला बोलवतोय का… त्याने बोलावले तर मात्र मी जाणार आहे.’’

‘‘तुमचे काय मालोजी? काही प्रकरण?’’ मी हसत विचारले.

‘‘आमचे झाले एकदाच प्रकरण… आता काही होईल असे वाटत नाही…’’ मालोजी.

‘‘पण त्याचे काय चालले आहे? ते काजू आणि शेंगदाणे… त्याचे पुढे काय झाले?”

‘‘चेष्टा करू नकोस. तो जेनेटिक्समधला बाप माणूस समजला जातो आता. मोन्सँटोमध्ये मोठा साहेब आहे आता तो. काहीतरी म्हणत होता तो की त्याचे संशोधन प्राथमिक अवस्थेत असले, तरी योग्य मार्गावर आहे…’’

‘‘येणार आहे का इकडे?’’

‘‘त्याचे संशोधन संपत आले की मग तिकडे त्याच्या फील्ड ट्रायलसाठी येणार आहे असे म्हणत होता…’’

त्यानंतर बरीच वर्षे त्या दोघांची काहीच खबरबात नव्हती. एक दिवस मीही ॲग्रिकल्चरल कॉलेजमधे जाऊन जेनेटिक्सची व त्याचा बियाणे तयार करण्यासाठी वापर यावर थोडीफार माहिती काढली. एक गोष्ट लक्षात आली म्हणजे ते अवघड होते पण कुठल्याच शास्त्रज्ञाने अशक्य आहे असे म्हटले नव्हते. मग मी तो विचार बाजूला सारला.

अशीच अनेक वर्षं सरली आणि अचानक माझ्या कंपनीत बाळासाहेबांचा फॅक्स आला. वाचून मी गारच झालो. बाळासाहेब, त्याची बायको व दोन मुले पुढच्या महिन्यात भारतात येणार होते. त्याला त्याच्या गावाकडे महत्त्वाचे काम असल्यामुळे तो गावीच मुक्काम टाकणार होता. आम्हाला सगळ्यांना त्याने तेथेच बोलावले होते. त्याची बायको व मुले मुंबईला त्याच्या नातेवाइकांच्या फ्लॅटवर माझ्याच गाडीने परतणार होती. बाळ्याने ड्रायव्हरची सोय केली होती. शेवटचे वाक्य खास माझ्यासाठी होते, ‘‘ कोणी आले नाही तरी तू मात्र जरूर येच. महत्त्वाचे बोलायचे आहे.’’

बघता बघता बाळासाहेब येण्याचा दिवस उजाडला. तिसऱ्या दिवशी मी त्याच्या वस्तीवर जाणार होतो. त्या दिवशी उठलो तोच मनात हुरहुर घेऊन. कसा असेल बाळ्या? तसाच असेल का, साहेबासारखा बोलत असेल असे अनेक विचार मनात येत होते. त्याच्या त्या काजूच्या संशोधनाचे काय झाले असेल…? एक ना दोन.. पहाटे गाडी काढली आणि बारामतीला निघालो. दहाच्या सुमारास त्याच्या वस्तीवर पोहोचलो आणि मला ते घर ओळखुच येईना. एकच खोली कशीबशी तग धरून उभी होती. बाकी सगळे घर ढासळले होते, पण घराभोवती हिरवागार उस डोलत होता. मला काही उमजेना…. अर्थात त्याचे उत्तर मला नंतर मिळणार होते. गाडीचा आवाज ऐकून काहीही फरक न पडलेला बाळ्या बाहेर आला… मागे लुकलुकणाऱ्या डोळ्यांची दोन गोरी मुले त्याच्या आड लपून मला न्याहाळत होती. त्या सगळ्यांच्या मागे बाळ्याची गोरीपान, निळ्या डोळ्याची बायको आमच्याकडे पाहत उभी होती. बाळ्याने धावत येऊन मला मिठी मारली आणि आम्ही घराकडे वळलो…

‘‘तू फ्रेश हो! तोपर्यंत मीही आवरून घेतो. आपल्याला आमदाराला भेटायला जायचे आहे. तुझी गाडी आहे, तोपर्यंत दोन चार कामे उरकून टाकू. चालेल ना ?’’

‘‘ तू म्हणशील तसंऽऽ’’

‘‘पण आमदाराकडे काय काम काढलंस बाबा ?’’

‘‘ते सगळं तुला गाडीतच सांगतो.’’ बाळासाहेब म्हणाला.

थोड्याच वेळा चहापाणी करून आम्ही निघालो. वाटेत बाळासाहेबांनी जे काही सांगितले त्याचा गोषवारा असा… मला त्याने सांगितलेले विशेष काही कळले नाही, कारण त्यात मला समजणारी फक्त क्रियापदेच होती. पण थोडक्यात सांगायचे म्हणजे काजूमधील गुणधर्म कुठल्या जीन्समुळे येतात, हे शोधून काढण्यासाठी त्याने एक लाखाच्या वर डीएनएच्या लाईन्सचा अभ्यास केला होता व शेवटी त्याचे म्युटेशन करण्यात त्याला यश आले होते.

‘‘अरे, मला यश मिळाले असे आपले म्हणायचे, पण जे झाले ते अपघाताने. तो अपघात माझ्या संशोधनात का झाला आणि तसा अपघात परत घडवून आणण्यास काय करावे लागेल, हे शोधण्यात माझी गेली आठ दहा वर्षे गेली. आता यापुढे निरोगी बियाणे तयार करण्यात माझी आणखी दहा वर्षे तरी जातील.’’

‘‘काय रे, पण तू म्हणतोस तसे शेंगदाणे जमिनीखाली आले आणि त्या दाण्यांना काजूची चव आली, असं तुला म्हणायचं आहे का?’’

‘‘तूच चव घेऊन बघ ना!’’ असे म्हणून त्याने बरोबर घेतलेल्या छोट्या पोत्यातून शेंगा काढून माझ्या डाव्या हातवर हातावर ठेवल्या. सामान्य शेंगांसारख्या दिसणाऱ्या त्या शेंगा..फक्त एकच फरक होता, तो म्हणजे त्याचा पृष्ठभाग खूपच गुळगुळीत होता.

‘‘अरे, फोडून दे ना!’’ मी म्हटले.

‘‘गरज नाही! बोटाने सहज तुटेल ती. भाजलेली आहे.’’

मी अधिर होत ती फोडली आणि त्यातील दाणे तोंडात टाकले. दाताखाली एक तोडला आणि खरेच सांगतो – मी पडायचाच काय तो बाकी होतो. मी गाडी बाजूला घेतली आणि बाळासाहेबाला मिठी मारली. मला काय बोलावे हे कळेना… मी बधिरच झालो होतो. माझ्या त्या अवताराकडे पहात बाळासहेब हसत होता.

‘‘अरे, माझीही अशीच अवस्था झाली होती…’’
थोड्या वेळाने सावरल्यावर मी विचारले, ‘‘मग आता आमदाराकडे काय काम काढले आहेस?’’

‘‘अरे, पुढचे प्रयोग करायला मला कमीतकमी तीन एकर जमीन पाहिजे आहे. कारण बियाणे तयार करायला एक लॅब उभारावी लागेल. आता ही जमीन ताब्यात घ्यायची म्हणजे आमदाराची मदत घ्यावी लागेल, असे आमचा भाऊ म्हणाला. म्हणून त्याला भेटायला जायचे आहे. ते काम झाल्यावर घर आणि लॅब उभी करण्यात मला तुझी मदत लागेल. नोकरी सोडलीस तरी चालेल. मी परत गेल्यावर तू हा प्लांट बघू शकतोस. त्याची कागदपत्रे कशी करायची इत्यादी… भानगडी नंतर बघू. अर्थात घाई नाही. वहिनींना विचारून निर्णय घे. पण मला वाटते यात मिळेल तेवढा पैसा तुला इतरत्र कुठेच मिळणार नाही.’’

‘‘अरे, पण तू मला सांगितलेस त्यातील एकही शब्द मला कळला नाही. माझा उपयोग तुला फक्त उभारणी करण्यातच होईल असं मला वाटतं.’’

‘‘त्याची काळजी नको. ती माणसे मी नेमेन. मला इथे एक विश्वासू माणूस पाहिजे आहे. बस्स…’’

‘‘बरं, पाहू या नंतर.’’ मी म्हणालो.

आमदाराच्या फार्महाउसमध्ये आमची गाडी शिरली. सिक्युरिटीचे सर्व सोपस्कार पार पाडून आम्ही आत पोहोचलो. आगतस्वागत झाल्यावर आमदारांनीच विषयाला हात घातला,

‘‘बाळासाहेब, तुम्हाला इथे जमीन मिळणे शक्य नाही. मान्य आहे तुमचे नाव आहे सातबाऱ्यावर. मी कुठे म्हणतोय नाही? पण परत इथे पाय टाकाल तर तोच तोडून हातात देऊ. काय समजलात? चालू लागा आता. किसन, साहेबांना सोडून ये त्यांच्या घरी. बाळासाहेब, आता घरी गेल्यावर लगेचच पुण्याला निघायचं. काय कळलं? नाहीतर इथेच मुडदा पडंल तुमचा. का, ते तुमच्या भावाला विचारा…’’

ते ऐकून आमच्या दोघांचे पाय थरथर कापू लागले. हा माणूस जे म्हणतोय ते सहज करू शकेल याची मला खातरी होती. बाळासाहेब काही बोलणार, तेवढ्यात मी त्याला थांबवले.

‘‘बाळासाहेब, उपयोग नाही. आम्हीच कपाळकरंटे… चल, जाऊ या…’’

एवढे बोलून आम्ही परत आलो तर आमदाराची माणसे अगोदरच येऊन थांबली होती. आम्हीही लगेच आवरायला घेतले व पुण्याला टाकोटाक परतलो. बाळासाहेबांनी मग एक शहाणपणाचा निर्णय घेतला, तो म्हणजे बायको-पोरांना लगेचच अमेरिकेला पाठवून दिले. नंतर काय घडले, ते मला फार उशिरा कळले. बाळासाहेबांनी मग कोकणातील खासदारास गाठले व काजूच्या उत्पादनवाढीचा प्रस्ताव ठेवला. पण त्या खासदाराने एकच प्रश्र्न विचारला,

‘‘बाळासाहेब, हे तुमचे काजू देशात कुठेही येतील ना? म्हणजे आमच्या कोकणातील काजूच्या बागा जाळून टाकल्या तरी चालतील. मला नाही वाटत हे शक्य आहे. मला वाटतं आता आम्ही तुम्हाला हा प्रयोग भारतात तरी करू देणार नाही. माझं ऐका, तुम्ही अमेरिकेला परत जा.’’

पण बाळासाहेब हटला नाही त्याने आता मंत्र्यांना गाठण्याची तयारी चालवली.

पण एक दिवस घडले ते विपरीतच. मला फोन आला एका इस्पितळातून. बाळासाहेबांवर कोणीतरी जीवघेणा हल्ला केला होता. मी घाईघाईने तेथे गेलो. माझ्याच्याने बाळासाहेबाकडे पहावेना.

आयसीयूमध्ये तो निपचित पडला होता. जगेल की नाही याचीच डॉक्टरांना शंका होती. पण काटक बाळासाहेब जगला. नुसता जगला नाही, तर हिंडू फिरू लागला. पाच -सहा वर्षे झाली, तो भारतातच राहिला. एक दिवस माझ्याकडे संध्याकाळी आला. येताना बाटली घेऊन आला होता. त्याच्या पिण्याच्या पद्धतीवरून त्याला दारूची सवय लागली असावी असे मला तरी वाटले.

‘‘मला आपल्या देशाने मातीत घातले. मीच केलेले संशोधन मी कंपनीला न सांगता येथे आणले होते. या प्रकारात पाच वर्षं मी येथे घालवली. कंपनी मला परत ये म्हणतेय पण मी हे संशोधन तेथे उघड करू शकत नाही. इतके दिवस ते उघड का केले नाही म्हणून माझी चौकशी होईल. कदाचित एफबीआयकडे प्रकरण जाऊ शकते. तसे झाले, तर मला तुरुंगात खितपत पडावे लागेल. हे संशोधन बासनात गुंडाळून ठेवलेलेच बरे.’’

मीही त्याला होकार दिला.

नंतर बरेच दिवस/महिने/वर्षं बाळासाहेबाचा पत्ता नव्हता. त्याने बायकोलाही काही पत्र लिहिले नव्हते. तिचा व मालोजीचा अनेक वेळा फोनही येऊन गेला. पोलिसात तक्रार झाली…सगळे प्रयत्न झाले. पेपरमध्येही या प्रकरणाची चर्चा झाली, पण बाळासाहेबांचा पत्ता लागला नाही. त्याचे बरेच सामान माझ्याकडे पडले होते, ते मी एका कपाटात नीट ठेवून दिले. बाळासाहेब आत्महत्या करणार नाही याची मला शंभर टक्के खातरी आहे. तो अमेरिकेला परत गेला नाही.. हेही मला माहीत आहे..

मी शोध घेण्याचा बक्कळ प्रयत्न केला, अजूनही करतोय, पण आमचा हा शास्त्रज्ञ मित्र गायब झाला तो झालाच….

जयंत कुलकर्णी.
सर्व हक्क लेखकाच्या स्वाधीन.

ता.क. : बाळासाहेबांचे एक चिरंजीव जेनेटिक्समध्येच काम करत आहेत आणि असे म्हणतात की त्यांनी काजू नाही, पण असलेच काहीतरी संशोधन अमेरिकेत यशस्वी केले आहे. माझ्याकडे एक ट्रंक भरून बाळासाहेबाचे जे बाड पडले आहे, (त्यात त्याचा अमेरिकन पासपोर्टही आहे) ते त्याला द्यावे की नाही, यावर मी अजून विचार करतोय…. कारण त्यावर कोकणातील शेतकऱ्यांचे भवितव्य अवलंबून आहे…

मला वाटते ते जाळूनच टाकावे. मलाच मोह पडला, तर?

व्यक्तिचित्र व कथा पूर्णपणे काल्पनिक आहे.

Footer

Posted in कथा | १ प्रतिक्रिया

“बुरख्या आडून !”

धुल-नुन-अय्युब हे इराकचे एक सुप्रसिद्ध लेखक आहेत. (१९०८)
इस्लामच्या परंपरा आणि आधुनिक जगाच्या रितिभाती यांच्यातील संघर्ष हा त्यांच्या लेखनाचा विषय. इस्लाम धर्मातील स्त्रियांची इज्जत आणि सन्मान राखण्यासाठी स्त्रियांनी उघड्या जगात बुरखा घालण्याची पद्धत सुरु झाली. स्त्रियांना पुरुषांचे दर्शन व्हायचे ते म्हणजे त्यांच्या वडिलांचे, भावंडांचे आणि नंतर नवर्‍याचे. १९२० साली ही परंपरा हळूहळू मोडीत निघू लागली होती पण आता ती परत मूळ धरू लागली आहे. या बुरख्याकडे पाश्चिमात्य जग स्त्रियांवरील अन्याय, दमन म्हणून पाहतात. पण बर्‍याच वेळा इस्लामी स्त्रिया बुरख्याआड वेगळ्या नजरेने पाहतात. हे त्यांनी छानपणे सांगितले आहे त्यांच्या ‘‘बुरख्याआडून…’’ या कथेत.

 

from-behind-the-veil-nweb

“बुरख्या आडून !”

रस्ता चांगला रुंद असला तरी बेशिस्त चालणार्‍या मुळे तो अगदी अरुंद भासत होता. सुळ्ळकन जाणार्‍या गाड्यांना न जुमानता माणसे चालत होती. त्यातच या गाड्यांची भर पडली होती. गाड्यांमधे श्रीमंत माणसे आरामात बाहेर तुच्छतेने पहात बसली होती. त्यातील तरुण सुंदर स्त्रियांच्या चेहर्‍यावरचे बदलणारे भाव पाहून ते कुठल्या दृष्याकडे पहात आहेत हे सहज उमगत होते.

चालणार्‍या गर्दीत असंख्य प्रकारचे रंगीबेरंगी कपडे दिसत होते. विविधतेने नटलेले ते रस्ते पाहून बाहेरच्या कुठल्याही परदेशी माणसाला वाटले असते की आज कुठला तरी उत्सव आहे की काय. अर्थात त्यांची त्यात काही चूक नाही कारण त्यांच्याकडे एवढे विविध प्रकारचे कपडे फक्त उत्सवात दिसतात.

गर्दीमधे काही बुरखा घातलेल्या स्त्रिया दिसत होत्या तर काही आपले सौंदर्य उधळत चालत होत्या. गंमत म्हणजे त्या सुंदर स्त्रियांकडे कोणी विशेष लक्ष देत नव्हते. पण त्या बुरख्यांकडे मात्र माणसे वळून वळून पहात होती. कदाचित त्या कमनीय आकाराच्या रेशमी, सुळसुळीत बुरख्यात काय दडले असेल याची ते कल्पना करत असावेत. त्यातच चुकून एखादा बुरखा थोडासा जरी दूर झाला तरी आतील रेखीव भुवया, फडफडणाऱ्या पापण्या जर नजरेस पडल्या तर तेवढाही नजारा ह्रदयात आग पेटवण्यास पुरेसा होई. या बुरख्याआडच्या लाजऱ्या जगासाठी उरलेले आयुष्य वेचण्याची त्याला ओढ न लागली तरच नवल.

घायाळ होण्याची संधी शोधत त्या रस्त्यावर फिरणाऱ्या अनेक तरुणांमधे इहसानही एक होता. तरणाबांड, आपल्या देखणेपणाची पूर्ण जाणीव असणारा हा तरुण वाऱ्याने विसकटलेल्या केसामधील एखादी बट आपल्या गोर्‍यापान कपाळावर ओढून त्या रस्त्यावर, कंटाळा आला की फिरायला येत असे.

या इहसानचे वय असेल अंदाजे अठरा. रुबाबदार, दिसायला देखण्या असलेला इहसान अनेक मुलींना व स्त्रियांना आवडत असणार. त्याच्या या देखणेपणाची जाणीव त्याला असल्यामुळे बघा आजही तो त्या रस्त्यावर भिरभिरत्या नजरेने सावज हेरत फिरतोय.

त्याला बुरखा परिधान न केलेल्या स्त्रियांमधे किंवा मुलींमध्ये मुळीच रस नव्हता. त्या त्यांच्या सौंदर्याचे उघड प्रदर्शन करत होत्या पण त्याला त्याचे बिलकूल आकर्षण वाटत नव्हते आणि शिवाय त्या त्यांच्याकडे पाहणाऱ्यांच्या नजरेला नजरही देत नव्हत्या. कोणाच्या लक्षात आले तर काय घ्या ? असा विचार बहुधा त्या करत असाव्यात. मग इकडे तिकडे कटाक्ष न टाकता त्या चालत. भले कोणी त्यांच्या बद्दल, त्यांच्या सौंदर्याबद्दल शेरेबाजी केली तरी त्यांच्या चेहर्‍यावर साधी स्मितरेषाही उमटत नसे मग खुदकन हसणे तर लांबच.

याच कारणामुळे इहसान नेहमी लांबसडक रेशमी बुरखे घालणाऱ्या मुलींच्या मागे फिरायचा. त्या बुरख्याआड होणार्‍या बारीकसारीक हालचाली त्याला जाणवायच्या. उसासे, खुदकन हसण्याचा आवाज, नजरेला नजर देणारे बुरख्यातील डोळे त्याला घायाळ करायचे.

सिहॅमही नेहमीप्रमाणे त्या दिवशी फिरायला त्या रस्त्यावर गेली होती. त्या रस्त्यावर रमतगमत चक्कर मारणे हा तिच्या जीवनाचा एक अविभाज्य घटक होता. आता तिलाही आठवत नव्हते की तिने हा उपक्रम केव्हा सुरू केला आणि तो तिने का सुरू ठेवलाय हेही तिला उमगत नव्हते. किंवा काही कारण असलेच तर ती ते सांगत नसे. काहीही असो, रस्त्यावर वर्दळ झाली की सिहॅमची पावले आपोआप त्या रस्त्याकडे वळत हे खरे. इकडे तिकडे पहात तिचे डोळे इहसानला तो दिसेपर्यंत शोधत असत. तो दिसला की तिच्या छातीची धडधड उगीचच वाढत असे व रक्त सळसळत असे.

तो एकदाचा दिसला की ती अजाणता त्याच्या दिशेला ओढली जायची. त्याच्या बाजूने चालताना त्याचे डोळे तिला वरपासून खालपर्यंत न्याहाळत असत व तिच्या अंगावर रोमांच उभे रहात असत. आजही त्याची नजर तिचा बुरखा फाडून तिचा कमनीय बांधा न्याहाळते आहे असे तिला वाटले आणि तिच्या अंगावर शहारा आला. हे आता रोजचेच झाले होते. बुरख्यातून त्याला पाहत आता तिला त्याचा चेहरा चांगलाच लक्षात राहिला होता. आजकाल तर तो नुसता दिसला की ती बुरख्यातच लाजत असे व तिच्या ह्रदयाचे ठोके जलद पडू लागत. ती त्याला मुक्तपणे निरखू शकत होती कारण तिला माहीत होते की बुरखा तिच्या भाव भावना, तिला त्याचे वाटणारे आकर्षण त्याच्यापासून लपवितो आहे. बुरख्यात ती मोकळेपणाने वावरू शकत होती.

आता याला तिचे आकर्षण का वाटते आहे हे आपण सांगू शकत नाही, का त्याच्या नेहमीच्या सवयीनुसार त्याने तिला गटवण्यासाठी पावले टाकली होती हेही आपण सांगू शकत नाही. कारण काही असो, त्या दिवशी त्याने सरळच तिला गाठले आणि तिला अभिवादन केले. तिने गर्रकन वळून त्याच्याकडे पाहिले. त्याच्या सराईत नजरेने टिपले की ती त्याच्यावर चिडलेली नाही. ते पाहताच त्याचा धीर चेपला व तो तिच्या मागे मागे जाऊ लागला. ती एका बागेत शिरली आणि हाही तिच्या मागे बागेत शिरला. तो तिच्या मागे मागे येतोय हे तिला माहीत होते. भीती, उत्सुकता व आनंद या सर्व भावनांचे मिश्रण त्या बुरख्यात पसरले असावे असा अंदाज आपण बांधू शकतो.

तो तिच्या मागे मागे जात शेवटी थबकला. ती एका झाडामागे बसली. त्यानेही लांब ढांगा टाकत तिला गाठले व हसून तो तिला म्हणाला,

“ मासा-अल-खैर !” ( गुड इव्हिनिंग)

“ मासा-अल-खैर !” असे म्हणून तिने तिच्या चेहर्‍यावरचा बुरखा बाजूला केला आणि तिच्या लांबसडक, काळ्याभोर पापण्या इहसानच्या डोळ्यात भरल्या. इतक्या लांब सडक की त्यांची सावली तिच्या गोर्‍यापान गालावर पडली होती. त्याने असे काहीतरी दिसेल अशीच कल्पना केली होती. तिच्या सुंदर चेहरा काळजीने थोडासा आक्रसला होता पण त्यामुळे ती अधिकच सुंदर दिसत होती. भेदरलेल्या हरिणीसारखी ती इकडे तिकडे पहात होती. तिच्या शरीराला हलकासा कंप सुटला. ती जे काय करत होती तो केवढा घोर, अक्षम्य गुन्हा होता याची तिला पूर्ण कल्पना होती. पण तिच्या मनाला एक दिलासा होता तो म्हणजे या मुलाने तिला याआधी कधीच पाहिले नव्हते व त्याला ती माहीतही नव्हती. तारुण्यसुलभ भावनांनी तिला हे धाडस करण्यास प्रवृत्त केले होते व त्याची तिला मोठी मौजही वाटत होती.

त्याने पुढचे पाऊल काय टाकायचे यावर जरा विचार केला आणि म्हणाला,

“मी बर्‍याच वेळा तुम्हाला इथे झाडांतून फिरताना पाहतो. मी आजवर तुझ्याशी बोललो नाही कारण असे एकदम कसे बोलणार ना ? तू कुठल्यातरी चांगल्या घरातील मुलगी दिसतेस.”

“पण तू इतर मुलींबरोबर बोलण्याचा प्रयत्न करतोसच की ! मग त्यांच्याच मागे का नाही लागत ?”

“माफ कर ! मला तुला दुखवायचे नव्हते. पण तू पाहतंच आहेस की मी येथे एकटाच फिरतो. मला मग कंटाळा येतो. पण मी पाहिलंय की तुलाही येथे या झाडात फिरायला आवडते म्हणून मला असे वाटले की आपल्या आवडी निवडी एकच असाव्यात. पण तुला यात जर काही वावगे वाटत असेल तर मी लगेचच निघतो” असे म्हणून तो उठला तेवढ्यात तिने त्याला थांबवले.

“ मी कोण आहे हे तुला माहिती आहे का ?” तिने विचारले.

“ बिलकूल नाही पण मला आपल्या आवडीनिवडी जुळतील असे अजूनही वाटते.” त्याने हळुवार आवाजात उत्तर दिले.

“तुला जर माझ्याबरोबर फिरायला यायला आवडलं तर माझी काही हरकत नाही पण माझी एकच अट आहे. तू चालणे झाल्यावर माझ्या मागे येणार नाहीस आणि दुसरीकडे कुठेही मला ओळख दाखवणार नाहीस. मी कोण आहे हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न करणार नाहीस. आहे कबूल ?”

“जशी तुझी इच्छा !” त्याने तिला वचन दिले.

ते दोघे एका दगडी बाकावर शेजारी शेजारी बसले. त्या निरव शांततेत त्यांना एकमेकांच्या ह्रदयाची धडधड ऐकू येत होती. बराच वेळ कोणीच बोलले नाही. त्यांनी स्वत:च स्वत:वर ओढवून घेतलेल्या विचित्र परिस्थितीने ते भारावून गेले होते.

इहसानला अशा भानगडींचा अनुभव होता तरी पण यावेळी मात्र त्याच्या लक्षात आले की हे प्रकरण काहीतरी वेगळे आहे. तिने घातलेल्या अटींनी तो गोंधळून गेला. आजवर असे कधीच झाले नव्हते. गोंधळून त्याने या प्रकरणात फार पुढे जायचे नाही हे मनोमन ठरवून टाकले. आता तो यातून सुटका कशी करून घ्यायची याचा विचार करू लागला.

शेवटी त्याने धीर करून विचारले, “ नाव काय तुझे ?”

“तू माझी अट विसरलास की काय ? मी कोण आहे हे जाणून घेण्याचा कसलाही प्रयत्न करणार नाहीस असे तू मला वचन दिले आहेस.”

“नाही ! नाही विसरलो (माझे आई) पण मला वाटले मैत्रीत नाव माहीत असलेले चांगले असते”

“आपण कुठल्या समाजात राहतोय हे तू विसरलास की काय ? आपण जे करतोय हा आपल्या समाजात एक अक्षम्य गुन्हा आहे. माहिती आहे ना? माझ्या माणसांना हे कळले तर ते मला ठार मारतील. जेव्हा समाज असा असतो तेव्हा आपल्याला काळजी घ्यावी लागते. समाजाचा कर्मठपणा वापरूनच आपल्याला त्यांनी घातलेल्या बेड्या तोडाव्या लागतील. त्यासाठी समाजाला फसवण्यात आपल्याला यश आले पाहिजे. कळलं का?”

“ फारच खोलवर विचार करतेस तू” इहसान चमकून म्हणाला.

“चला ! माझी परत जायची वेळ झाली. मी परत दोन एक दिवसांनी भेटते तुला”

ती निरोप घेताना उभी राहिली आणि इहसानने तिच्या कमरेभोवती हात टाकण्याचा प्रयत्न केला पण तिने तो रागाने झिडकारला. त्याच्याकडे रागाने पहात ती म्हणाली,

“तू कोण आहेस मला माहीत नाही..कदाचित तू मुलींना फसवणारा ही असू शकतोस..काम झालं की मला चुरगाळून फेकून देशील.”

ती समाधानाने घरी गेली. तिच्या मनास एक प्रकारची हुरहुर लागून राहिली होती. पण थोडीशी चलबिचल ही उडाली होती. तिने तिच्या समाजाचे सगळे कायदे एका फटक्यात पायदळी तुडवले होते. हे सगळे कसे घडले, का घडले हेच तिला कळत नव्हते. शेवटी ते तिला पडलेले एक स्वप्न होते अशी तिने स्वत:च्या मनाची समजूत घालून घेतली.

घरात आल्यावर तिने तिचा बुरखा तिच्या खोलीत एका खुर्चीवर टाकला व ती आईला सैपाकघरात मदत करायला गेली. आज ती जरा जास्तच बडबड करत होती. आईच्या एवढ्याशा बोलण्यावर खुदकन हसत होती. कामाची टाळाटाळ न करता आईचा प्रत्येक शब्द झेलत तिने आईला अगदी खुष केले. तिचे वडील घरी आल्यावर ती त्यांना हसतमुखाने सामोरी गेली. त्यांच्या हातातील सामान तिने काळजीपूर्वक घरात नेऊन ठेवले. आज तिच्या हालचालीत एक प्रकारचा मृदुपणा आला होता. एवढे करून कोणीही न सांगताच ती स्वत:च्या खोलीत जाऊन अभ्यास करत बसली.

ती कामे यांत्रिकपणे करत होती पण रात्रभर कूस बदलून बदलून तिच्या झोपेचे खोबरे झाले.

त्यांच्या या भेटी सुरूच होत्या. त्यांच्या गप्पांचा विषय आता हळूहळू बदलत स्त्री पुरुषांच्या संबंधांवर येऊन पोहोचला. ते एकमेकात गुंतत गेले. पण तिने डोके थंड ठेवून त्याला तिची ओळख पटणार नाही किंवा ती कोण आहे हे त्याला कळणार नाही याची पूर्ण काळजी घेतली. जगापासून ही भानगड लपवून ठेवण्याची किमया तिने अगोदरच साध्य केली होती.

एक दिवस रात्रीच्या जेवणानंतर सिहॅम तिच्या वडिलांबरोबर गप्पा मारत बसली होती. वडील आपले वर्तमान पत्र चाळत बसले होते मधून मधून तिच्या बोलण्याकडे लक्ष देत होते. तेवढ्यात त्यांचे डोळे एका बातमीवर थबकले. लेख होता बुरखा फेकून देणार्‍या स्त्रियांवर. त्यांनी तो लेख मोठ्याने वाचायला घेतला. त्यांचे वाचन संपते ना संपते, सिहॅमने त्या लेखिकेवर परंपरा तोडल्या बद्दल तोंडसुख घेण्यास सुरुवात केली. बुरखा टाकून देण्याचा निर्लज्जपणा त्या बायका कशा करू शकतात असा तिचा रास्त प्रश्न होता. तिच्या संतापाला वाट देत ती बडबडत होती. तिच्या वडिलांच्या मनात त्यांच्या या बुद्धिमान मुलीबद्दल अभिमान दाटून आला. पारंपारिक रूढींचा आदर शिकवणाऱ्या संस्कारात मुलीला वाढवले याचे त्यांना समाधान वाटले. ‘हिच्यात आणि हिच्या बेजबाबदार, उच्छृंखल मैत्रिणींमधे किती फरक आहे ! दोन पुस्तके वाचली की त्यांना वाटते त्यांना कसेही वागण्यास परवानगी आहे. लाज, शरम काही नाही. ” ते मनाशी म्हणाले. “हिचे नखही कोणाच्या दृष्टीस पडत नाही.”

त्यांचा ऊर अभिमानाने भरून आला. ते जागेवरून उठले व त्यांनी सिहॅमच्या कपाळाचे मोठ्या ममतेने एक हलकेसे चुंबन घेतले.

“ अल्ला तुला असेच ठेवो !” त्यांनी आशीर्वाद दिला.

सिहॅम तिच्या खोलीत पोहोचली आणि तिला हसू आवरेना. तिने खोलीचा दरवाजा लावून घेतला आणि ती वेड्यासारखी हसत सुटली. तिने बाजूलाच पडलेला बुरखा उचलला व छातीशी कवटाळला. एक गिरकी घेतली. खोलीच्या मध्यभागी थांबून ती त्या बुरख्याशी बोलू लागली,

“ मी तुझा किती द्वेष करते हे तुला माहीत आहे ना !. पण त्याला माझ्यापासून दूर ठेवण्याचे काम मी तुझ्याकडून करून घेते. मला तुझ्याबद्दल काडीचाही आदर नाही ना ममत्व. मला तुझा राग येतो. तू नुसता माझ्या नजरेस पडलास तरी माझी चिडचिड होते. पण मला तू आवडतोस सुद्धा. इतर गरीब बिचार्‍या मुलींना तू आवडतोस कारण त्यांचे शील, कौमार्य जपण्यासाठी त्या तुझ्यामागे लपतात. पण त्या जर खरंच प्रामाणिक असतील तर त्यांनी तू भानगडी लपवतोस म्हणून तू आवडतोस असे म्हटले पाहिजे.
मला तू आवडतोस कारण मला माझ्या आवडीप्रमाणे आयुष्याची मजा घेण्यास तू मला मदत करतोस. हे फक्त बुरख्याआडच शक्य आहे.

ज्या मुली बुरखा घालत नाहीत त्यांची मला खरोखरीच कीव येते..”

अनुवाद : जयंत कुलकर्णी

Posted in कथा | १ प्रतिक्रिया

वॉल्डन

अर्थशास्त्र.
मी जेव्हा हे सगळे लिहिले, म्हणजे जवळजवळ सगळे, तेव्हा मी एका जंगलात राहात होतो. माझ्या घरापासून सगळ्यात जवळचे घर एक मैल अंतरावर होते व मी ज्या घरात राहात होतो ते मी स्वत:, माझ्या हाताने उभे केले होते. हेे घर मी बांधले होती मॅसाचुसेट्स प्रांतातील कॉनकॉर्ड येथे वॉल्डन नावाच्या तळ्याकाठी आणि महत्वाचे म्हणजे मी माझ्या दोन हाताने कष्ट करून माझी उपजिविका करत होतो. त्या घरात मी दोन वर्षे आणि दोन महिने राहिलो. सध्या मी माणसात परत आलो आहे.

तुम्हाला कंटाळा येईल म्हणून मी हे सगळे लिहिणार नव्हतो पण मी परत आल्यावर माझ्या शेजार्‍यापाजार्‍यांनी मला इतके प्रश्न विचारले की बस्स. ते प्रश्न कदाचित तुम्हालाही पडतील म्हणून मी हे लिहितोय. मला विचारले गेलेले प्रश्न माझ्या काही मित्रांना उद्धट वाटले किंवा काही तर अनावश्यकही वाटले पण प्रामाणिकपणे सांगायचे झाल्यास मला तसे काहीही वाटले नाही. उलट मी वेड्यासारखा जंगलात एकटा जाऊन राहिलो हे पाहता त्यांनी मला अत्यंत रास्त प्रश्न विचारले असेच मी म्हणेन. काहींनी मला विचारले की मी काय खात होतो, तुम्हाला एकटे एकटे, उदासवाणे वाटले नाही का ? भीती वाटली नाही का ? असे अनेक प्रश्न त्यांनी मला विचारले. मी असा उठून दुसरीकडे जाऊन राहू शकतो यावरून काहींचा मी श्रीमंत असल्याचा समज झाला. त्यांनी लगेचच मी माझ्या उत्पन्नातील किती टक्के समाजकार्यासाठी राखून ठेवले आहे याची चौकशी केली. ज्यांची कुटुंबे मोठी होती, ज्यांच्या घरात अनेक मुले होती, त्यांनी मी काही गरीब मुले सांभाळली आहेत का अशी चौकशी केली. माझ्या ज्या वाचकांना या प्रश्नांच्या उत्तरात काडीचाही रस नाही अशा वाचकांची आधीच क्षमा मागून मी या प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा प्रयत्न करणार आहे. बहुतेक पुस्तकात “मी” लिहीत नाहीत, म्हणजे प्रथम वचनी लिहीत नाहीत. पण या पानांमधे आत्मस्तुतीचा दोष पत्करून “मी” राहणार आहे. बर्‍याच वेळा आपल्या लक्षात येत नाही की शेवटी “मी” च बोलत असतो. माझ्याबद्दल मला जेवढी माहिती आहे तेवढी जर मला इतरांबद्दल असती तर मी इतरांबद्दलच लिहिले असते. लिहिण्याची ही पद्धत माझ्या सारख्या संकोची माणसासाठी मला योग्य वाटते. प्रत्येक लेखकाने इतरांबद्दल लिहावेच पण आपले आत्मचरित्र प्रांजलपणे लिहावे अशी माझी मनापासून इच्छा आहे. त्याने जर हे आत्मचरित्र त्याच्या सारख्याच इतर लेखकांना पाठवले तर किती चांगले होईल. प्रत्येकाचे जग वेगळे, अनुभव वेगळे. मी लिहिलेले कदाचित गरीब विद्यार्थ्यांसाठी जास्त उपयुक्त असेल. माझ्या उरलेल्या वाचकांनी त्यांना त्यातील योग्य वाटेल ते उचलावे. असे करताना या लेखाचे वस्त्र उसवणार नाही अशी मला आशा आहे म्हणजे ज्याला उपयुक्त आहे त्याला ते वस्त्र वापरता येईल.

मला तुमच्याबद्दल, तुमच्या गावाबद्दल, तुमच्या शहराबद्दल काहीतरी सांगायला आवडेल. म्हणजे तुमच्या मानसिक अवस्थेबद्दल नाही तर तुमच्या अवतीभोवती जे काही चालले आहे त्याबद्दल. ते वाईट आहे की नाही, ते बदलता येईल की नाही…ते खरंच इतके वाईट आहे का ? मला या बद्दल लिहायला आवडेल. मी कॉनकॉर्डमधे सगळ्या रस्त्यांवर फिरलो आहे. दुकानातून, कार्यालयातून व शेतातूनही फिरलो आहे. मला एक गोष्ट जाणवली म्हणजे मला भेटलेला प्रत्येकजण शेकडो पद्धतींनी आत्मक्‍लेष करून घेतोय. मी हिंदूस्थानातील ब्राह्मणांच्या आत्मक्‍लेषांच्या चमत्कारिक व सुरस कथा ऐकल्या आहेत पण इथे जे चालले आहे तेही तेवढेच चमत्कारिक आहे. रोमन पुराणात हर्क्युलिसने बारा वेळा जे शिवधनुष्य पेलले ते माझ्या शेजार्‍यांच्या कष्टांपुढे किरकोळच म्हणावे लागेल. कारण ते फक्त बारा वेळा घडले आणि त्या प्रत्येक मोहिमेला कुठेना कुठे तरी अंत होता. पण माझ्या शेजार्‍यांनी त्यांच्या हव्यासापोटी त्यांची लढाई कुठेतरी थांबवलेली मला तरी दिसली नाही. एका हव्यासाची पूर्तता झाली की त्या राक्षसाची अजून दोन डोकी त्यांच्यापुढे तयारच असत्तात. हर्क्युलिसला ज्याप्रमाणे हायड्राची डोकी छाटणारा आयोलास सारखा मित्र भेटला तसा यांना कोणी भेटत नाही.

माझ्या आसपास वावरणार्‍या माझ्या दुर्दैवी तरूण मित्रांनी, गावकर्‍यांनी वारसा हक्काने घरे, शेती, गुरे व शेतीची अवजारे मिळवली आहेत. मी त्यांना दुर्दैवी म्हणतो कारण ज्या सहजतेने त्यांना ही संपत्ती मिळाली आहे, त्या सहजतेने तिचा त्याग करणे जिकिरीचं आहे. त्यापेक्षा त्यांनी उघड्या शेतावर जन्म घेतला असता आणि लांडग्यांनी त्यांचे पालनपोषण केले असते तर बरं झाले असते. मग त्यांनी उघड्या डोळ्यांनी पाहिले असते की ते कुठल्या शेतावर मजूरी करण्यास आले आहेत. त्यांना शेतमजूर कोणी बनवले.. माणसाला दोन वेळचे दोन घास पुरत असताना ते शंभर एकर का खात आहेत, जन्मल्या जन्मल्याच ते त्यांच्या शेतात त्यांच्या थडग्यासाठी का खणतात? त्याचे सगळे आयुष्य त्यांना झगडण्यात घालावे लागते. आयुष्याच्या रस्त्यावर या ओझ्याखाली पिचून गेलेले कितीतरी अभागी जीव मी पाहिले. त्यांची शेती, त्यांचे मोठे गोठे जे साफ ठेवणे म्हणजे एक अशक्य काम आहे. शिवाय शंभर एकराची नांगरणी, पेरणी, लाकूड तोड यात बिचारे गुंतून गेलेले असतात. ज्यांना ही वारसाहक्काने आलेली ओढाताण करावी लागत नाही त्यांना या एवढ्याशा जिवासाठी हे का करावे असा प्रश्न पडल्यास नवल ते काय…

पण माणसे हव्यासापोटी तीच चूक पुन्हा पुन्हा करतात आणि त्यांच्या आयुष्यातील सर्वोत्तम काळ ते त्यांच्या जमिनीत खत म्हणून कुजण्यास घालतात. मग त्यांच्या प्रारब्धात कष्ट लिहिलेले असतात. या प्रारब्धाला सर्वसामान्य जनता गरज असेही संबोधते. कुठल्यातरी एका जुन्या ग्रंथात म्हटल्याप्रमाणे मग ते या प्रारब्धाचे ओेझे वागवून संपत्ती गोळा करतात ज्याला नंतर वाळवी लागतेे किंवा ती दुसर्‍याच्या तरी हाती लागते. हा सगळा मुर्खपणा आयुष्याच्या शेवटी त्यांच्या लक्षात येतो.

तुलनेने विचारस्वातंत्र्य असलेल्या या देशात माणसे अडाण्यासारखे काबाडकष्ट करतात. बिचारी जनता स्वत:च्या प्रकृतीच्या काळजीत व त्याची काळजी घेण्यासाठी लागणारे पैसे कमविण्यात इतकी बुडून गेलेली असते की त्यांना त्यांच्या काबाडकष्टाची फळे वेचणेही शक्य होत नाही. त्यांनी उपसलेल्या काबाडकष्टाने त्यांची बोटे वाकडी झालेली असतात किंवा थरथरत तरी असतात. दिवसेंदिवस दिवसरात्र काबाडकष्ट करणार्‍या माणसाला प्रामाणिकपणाची चैन परवडेनाशी होत चालली आहे. त्याच्या श्रमाचे मुल्य बाजारात कमी होत चालले आहे. त्याला बिचार्‍याला यंत्र होण्याशिवाय दुसरा पर्यायच उरला नाही. जरी पर्याय असेल तरी त्याबद्दल विचार करण्यास त्याच्याकडे वेळ नाही हे सत्य आहे. आपल्याकडे स्वत:च्या प्रगतीसाठी आवश्यक असणारे कुठले ज्ञान नाही हेही त्याला उमजत नाही. मग आपण काय करायला पाहिजे ? प्रथम आपण त्याच्याविषयी कसलाही गैरसमज करून घेता कामा नये. म्हणजे तो आळशीच आहे, त्याला पुढेच यायचे नाही, तो अस्वच्छच आहे..इ.इ. असे विचारही आपण मनात आणता कामा नये. आपण त्याला काही काळ सांभाळले पाहिजे, त्याच्या किमान गरजा भागवल्या पाहिजेत जेणेकरून त्याला हे ज्ञान प्राप्त करण्यास वेळ मिळेल व तो प्रगतीच्या पथावर चालू लागेल. निसर्गात आपण फळांचा बहर येण्याची वाट पाहतो तो निसर्गाचा सर्वोत्तम काळ असं समजतात. पण तेथे पोहोचण्यासाठी आपण त्याची हळूवारपणे हाताळणी करतो. हेही तसेच आहे पण एवढे सर्वोत्तम उदाहरण आपल्या समोर असताना आपण एकमेकांचा हळूवारपणे सांभाळ करू शकत नाही ही खरी शोकांतिका आहे.
तुमच्यापैकी काही जण गरीब आहेत, दारिद्—यात खितपत पडले आहेत. त्यांना जगणे अशक्य आहे. या दारिद्त्यात

त्यांचा जीव गुदमरतोय. मला माहिती आहे की हे पुस्तक वाचणार्‍यांपैकी कित्येकजणांना त्यांच्या जेवणाचे पैसेही देता आलेले नाहीत. त्यांचे कपडे जीर्ण झाले आहेत आणि हे पुस्तक वाचण्यासाठी त्यांनी वेळ उसनवार करून किंवा चोरून आणला आहे…..

– मूळ लेखक : डेव्हिड हेन्री थोरो. अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले, लेख | यावर आपले मत नोंदवा

नाल….

नाल….horseshoe-2662773_640

आमच्या इंजिनिअरींग कॉलेजमधे आमच्या टोळीत एकाहून एक नवरत्न होती. त्यातील एक राजघराण्यातील रत्न म्हणजे राजे मालोजीराजे पवार. गंमत म्हणजे आम्ही होतो ही नऊ जण. आता हॉस्टेलवर काय काय चालते याबद्दल मी काही सांगायला नको आणि विशेषत: इंजिनीअरिंग कॉलेजच्या हॉस्टेलवर. त्या काळात इंजिनिअरींगच्या मुलांना जरा अवास्तव महत्त्व मिळायचे ही वस्तुस्थिती आहे. त्यातून आमचे राजे म्हणजे राजघराण्यातील. त्या काळात साहेबांकडे निळाशार रंगाचा ब्लेझर इत्यादी.. कपडे असायचे. खाली पांढरी शुभ्र, कसल्या तरी सिल्कची पँट वर पांढरा, वर एकही ठिपका नसलेला पांढरा शर्ट, त्याची अत्यंत छोटी पण चांदीची बटणे, तसलीच कफलिंक्स. त्यातील एक मला त्याने कॉलेज सोडताना भेट म्हणून दिली होती. आजही ती माझ्याकडे आहेत. पण त्या चांदीच्या कफलिंक्सला मी नंतर सोन्याचे प्लेटींग करून घेतले. पण शेवटी चांदीवरील सोन्याचा असला तरी मुलामाच तो. कितीही मुलामा चढवला तरी मध्यमवर्गीय विचार आणि राजांच्या दिलदारीत फरक राहणारच. तसा तो आमच्या स्वभावातही राहिलाच. संध्याकाळी हे कपडे घालून राजे डोळ्यावर रेबनचा ॲव्हिएटरचा गॉगल चढवून बाहेर पडले की आम्ही समजायचो, आज कुठेतरी पार्टी असणार. फायद्याचा विचार करून दिलदारी दाखवणार आम्ही…

मालोजी राजे धारच्या कुठल्यातरी पातीचे एकुलते एक राजकुमार. एकत्र कुटुंब. चुलत्यांची आणि यांची मिळून बक्कळ जमीन, जमीनजुमला, दोन तीन वाडे. शेती म्हणजे दोन डोंगरांमधून पसरलेली. राजांनी ती कधी पूर्णपणे पाहिली असेल की नाही याची मला शंकाच आहे. राजे स्वभावाने दिलदार, मदतीस तत्पर. म्हणजे उसनी दिलदारी नव्हं बरं. म्हणजे कोणी मदत मागितली तर करायची आणि ती आयुष्यभर काढायची असला फालतूपणा राजांकडे नव्हता. अख्ख्या हॉस्टेलचा राजांच्या ब्लेझरवर अधिकार असायचा. सिनियर मुले तो हक्काने मुलाखतीसाठी घालायची. म्हणजे ते मागण्यास येत नसत तर राजेच त्यांना स्वत:हून देत असत. खरे तर त्यांच्या सगळ्याच कपड्यांवर त्यांनी मित्रमंडळींना अधिकार देऊन टाकला होता. कधी कधी मालोजीलाच घालायला कपडे उरायचे नाहीत मग तेव्हा स्वारी खोलीत स्वत:ला कोंडून घ्यायची. ही वेळ शेवटच्या वर्षाचा निकाल लागला की हमखास यायचीच. त्यावेळी दिलखुलास हसत त्यांचे हे वाक्य ठरलेले असायचेच. ‘‘अरे बामना, आमची लंगोटी तरी ठेवतील कारे आमची ही मंडळी. तू एक बामन आणि तो एक साठ्या, साल्यांनो तुम्ही जाम हट्टी.. काही घे म्हटले तरी घेणार नाही.’’ पण आम्ही अभिमानी म्हणून त्याच्याकडून काही घेत नाही याचे त्याला वैषम्य वाटत नसे पण आम्ही जे आहे त्यात भागवत असू याचे त्याला मनापासून वाईट वाटे.

‘‘अरे लेको, लागले तर घ्या ना पैसे. नंतर नोकर्‍या लागल्यावर द्या परत. मी कुठे तुम्हाला फ़ुकट वाटतोय ?” पण आम्हाला माहीत होते की ते पैसे तो परत घेणार नाही आणि म्हणून आम्ही त्याच्याकडून काही घ्यायचो नाही.

मालोजीरावांना ब्राह्मणांचा अत्यंत द्वेष वाटे पण त्यांना ब्राह्मणांचे भयंकर कौतुकही वाटे. ते तसे उघडपणे बोलूनही दाखवत. त्यांचा या बाबतीत वैचारिक गोंधळ भयंकर होता. पण त्याने आमच्या मैत्रीत कधी बाधा आली नाही. यामागचे कारण एकच, माणूस सरळ साधा व दिलदार होता. राजांचे इतिहासावर मनापासून प्रेम.
‘‘ चायला लाईन चुकलीच बरं का आमची. आम्ही खरं म्हणजे इतिहासाचा अभ्यास करायचा.’’ तो म्हणे.

‘‘चला मालोजी, आता इतिहास घडवण्यापासून वाचण्यापर्यंत पाळी आली म्हणजे तुमच्यावर ’’ आम्ही त्याला चिडवत असू.

‘‘आता साल्याहो, इथे कसला इतिहास घडवू !’’

मालोजीराजे उखडायचे. कधी कधी वादाला कडवट वळण लागायचे पण मालोजीराजांमुळेच वाद मिटायचा हे सांगण्यात आम्हाला कमीपणा वाटत नाही. तो माणूसच तसा होता, उमदा. सडसडीत बांधा उंची जवळजवळ सहा फूट आणि त्या काळातील राजेराजवाड्यांचे खेळ तो खेळायचा म्हणजे क्रिकेट व टेनिस. खेळताना पाहत रहावे असे त्याचे एका हाताने मारलेले बॅकहँडचे फटके किंवा केसाची झुल्फे उडवीत गोलंदाजी करतानाची त्याची लकब भल्याभल्यांना घायाळ करून जायची. सगळी व्यसने करणे शक्य असूनही कुठलेही व्यसन नसलेला हा मुलगा काहीच काळात सगळ्यांच्या गळ्यातील ताईत बनला नसेल तर नवलच. तीन वर्षे होत आली आणि आम्ही मध्यमवर्गीय मुलांनी त्याचा पूर्ण पराभव केला. म्हणजे हळूहळू तोही आता आठवड्यात एकच जिनची पँट घालू लागला. तीच पँट परत पुढच्याच महिन्यात धुण्यासाठी टाकायची. वरती कुठलातरी एखादा टी-शर्ट अडकवायचा आणि पायात स्लिपर्स सरकवून बाहेर पडायचे. आम्हाला वाटले आमच्यामुळे मालोजी बदलला. एक दिवस आम्ही गप्पा मारताना म्हटलेही,
‘ शेवटी ज्या समाजात आपण राहतो त्याची ताकद फार मोठी असते. मालोजीचेच पाहाना, त्याला आता कोणी घरात तरी घेईल का ?’’

‘‘ कोणाला बोंबलायला जायचंय घरी ?’’ मालोजी कडवटपणे म्हणाला. त्याचा असा स्वर आजतागायत आम्ही ऐकला नव्हता.

‘‘ का रे ! ’’ आम्ही विचारले.

‘‘ जाऊ दे रे ! ’’

त्याच्या खनपटीला बसल्यावर त्याने सगळे सांगितले. त्यातील त्याचा काही खाजगी भाग गाळून जेवढे लिहिता येईल तेवढे लिहितो. मालोजी राजांचे गावी एका मुलीवर प्रेम होते. मुलगी हुशार, दिसायला सुंदर, व ग्वाल्हेरला उच्चशिक्षण घेत होती. पण होती बिचारी खालच्या जातीतील. घरच्यांनी नेहमीप्रमाणे निर्वाणीचा इशारा दिला. पण मालोजीने ऐकले तर ते राजे कसले ? त्यांनी सगळे इशारे धुडकावून लावले व लग्न करेन तर हिच्याशीच इ. इ. नेहमीची टेप वाजवली. पण पुढे झाले ते वेगळेच झाले. मालोजीरावांची घरातून हकालपट्टी झाली व इस्टेटीच्या वाटणीतून नाव उडाले. घरच्यांनी व भाऊबंदांनी फसवले आमच्या मालोजीला. मालोजीनेही फक्त एकच अट घातली. माझे शिक्षण होऊ देत. शिक्षण झाल्यावर मला उचल म्हणून एक लाख रुपये द्यावेत, माझे संग्रहालय मला द्यावे, मी परत तुमचे तोंड पाहणार नाही. हे सगळ्यांना सहज मान्य होण्यासारखे होते. त्या जुन्या पुराण्या वस्तूत तसाही कोणाला रस नव्हताच. थोडक्यात एका वाटेकऱ्याचा काटा निघाला म्हणायचा. खरे तर मालोजीला कोर्ट कचेऱ्या सहज करता आल्या असत्या. पण त्याला विलायतेला जाण्याचे वेड लागले होते. (त्याचा पुढचा प्रवास मी अगदी जवळून पाहिलाय. तो आता अब्जाधीश आहे.) थोडक्यात काय आम्ही त्याचा पराभव केला नव्हता तर त्याच्या घरच्यांमुळे त्याच्यावर अशी परिस्थिती आली होती. अशाही परिस्थितीत या माणसाचा चेहरा कधी दुर्मुखलेला आम्ही पाहिला नाही. त्याच्या डोळ्यातून कधी पाणी तर येणे शक्यच नव्हते.

मालोजीला इतिहासाचे भयंकर वेड होते हे वर सांगितलेच आहे. आम्ही त्याची चेष्टाही करत असू,

‘‘ मालोजीराजे जर शिवाजी महाराज झाले नसते तर तुम्ही काय केले असते रे?

त्याच्या जोडीला घराण्याचा भयंकर अभिमानही होता. थोडासा दुरभिमान होता म्हणा ना !. त्याच घराण्याने त्याला समजून न घेता घराबाहेर काढले हे त्याच्या मनाला लागले होते. अर्थात ते तो चेहर्‍यावर दिसू द्यायचा नाही ना त्याच्या बोलण्यात परत त्या गोष्टीचा कधीही उल्लेख झाला. पण या आमच्या मित्राच्या डोळ्यात एकदा पाणी तरळलेले पाहणे आमच्या नशिबी होते. प्रसंग विनोदी होता पण इतिहासाचा जाज्वल्य अभिमान असणार्‍या आमच्या मालोजीराजांच्या ह्रदयाला घरे पाडून गेला.

शेवटची परीक्षा झाल्यावर आम्ही सगळ्यांनी कुठल्यातरी सहलीला जाण्याचे ठरवले. मालोजीचा आग्रह होता कुठल्यातरी किल्ल्यावर जाऊ. शेवटी नांदोसला जायचे व नंतर खालून कोकणातून रांगणा चढायचा असा बेत ठरला. एकत्र अशी ती आमची शेवटचीच सहल असणार होती. पुढे कोण कुठे जाईल हे त्या परमेश्र्वरालाच माहीत. थोडेसे भावूक होत आम्ही निघालो. पावसाळा नुकताच सुरू झाला होता. नांदोसला पोहोचेपर्यंत पाऊस चांगलाच कोसळू लागला. रांगण्याला जाणे होते की नाही अशी परिस्थिती निर्माण झाली. पण मालोजीने हार मानली नाही. दुसऱ्या दिवशी आम्ही रांगण्यासाठी घर सोडले. कट्ट्यावरून सायकली भाड्याने घेतल्या व निघालो.

थोड्याच वेळात पावसाने आम्हाला झोडपले. पावसाच्या तिरक्या रेषांनी एखाद्या कॅनव्हासवर शेडींग केल्या सारखे सगळे चित्र दिसू लागले. सायकल हाणता हाणता आमची पार दमछाक झाली. पूर्वीच्या गवळी सायकली त्या… नावच हर्क्युलस, ॲटलास, रॅले म्हणजे सगळ्यात भारी… सायकलीचे वजन खेचण्यातच माणसे बिचारी अर्धमेली व्हायची. त्यातच चेन मधे पँट अडकली नाहीतर देवाची कृपा… असो. मधेच पाऊस थांबायचा, वातावरण कुंद व्हायचे आणि ज्ञानेश्र्वरांनी भिंत चालवावी तसा वारा एकदम पावसाची भिंत चालवू लागायचा. विजांचा गडगडाट, वार्‍याचा घोंगावणारा आवाज याचा अनुभव घेत आम्ही रांगण्याच्या पायथ्याशी जे नारूर नावाचे गाव आहे तेथे पोहोचलो. तेथे तर वातावरण फारच भीतिदायक होते. गावात जाणार्‍या रस्त्यावरून ओढ्याचे पाणी वाहत होते व त्यातून तुटलेली झाडे, मेलेली जनावरे तरंगत होती. आमचा थरकाप उडाला पण तेथेच खाली असलेल्या एका टपरीत आम्ही शिरलो. त्यावेळी तेथे देऊळ नव्हते. एक छोटी मुर्ती उघड्यावरच ठेवलेली होती. टपरीच्या उबेत आम्ही शिरलो आणि जिवात जीव आला. जरा चौकशी करून कोणी वाटाड्या मिळतो का हे पाहिले. पोरगावकर म्हणाले,
‘‘ मिळेल पण तुम्हाला तास दोन तास थांबावे लागेल. माणसं कुठेतरी अडकली असतील येतीलच एवढ्यात.’’

‘‘ पण एवढ्या पावसात कोणी येणार का आम्हाला वाट दाखवायला ?

‘‘ अहो वरती पाऊस नसतो फक्त ढग. पाऊस इथे खाली.’’

‘‘ ठीक आहे मग आम्ही थांबतो.’’ मालोजी.

आता सगळे निश्चित झाल्यावर मग गप्पांना ऊत आला. चर्चा, वादविवाद सुरू झाले. मालोजीराजेंचे इतिहास प्रेम परत उफाळून आले. आमच्यात एक मुसलमान मित्रही होता. मालोजी नेहमी त्याच्या मागे लागायचा की तू परत हिंदू हो. नाहीतरी तुम्ही बाटलेलेच आहात. तो बिचारा नेहमी गप्प बसायचा व तो विषय हसण्यावारी न्यायचा. पण त्या दिवशी काय झाले होते कोणास ठाऊक. तो फटदिशी त्याला म्हणाला,

‘‘राजे ! उगंच बकवास नको. तुम्ही तुमची मुलगी देणार का माझ्या मुलाला ? बोला ! आहो मी जरी हिंदू झालो तरी तुम्ही आम्हाला अजून एका नवीन जातीत ढकलाल. ’मुसलमान विश्र्वकर्मी.’’

तो जातीने सुतार होता. मालोजी गप्प बसला तो बसलाच. मालोजीचा घराण्याचा इतिहास ऐकून झाला आणि त्या पोरगावकराचा मुलगा आला. घाईघाईने आम्ही जेवून निघालो. आणि खरच थोड्या उंचीवर गेल्यावर पावसाचा एक थेंबही नव्हत पण दाट धुके मात्र होते अर्थात त्याची काही आम्हाला विशेष काळजी नव्हती. वाटाड्याच्या पायाखालचा रस्ता होता. पण चढण दमछाक करणारी होती. किल्ल्याची उंची जवळजवळ ४५०० फूट असावी आणि आम्ही समुद्रसपाटीपासून चढत होतो. वर पोहोचल्यावर सगळ्यांनी शिवाजी महाराज की जय अशा आरोळ्या ठोकल्या. कुठलाही मराठी माणूस दमून भागून गडाच्या माथ्यावर पोहोचला की महाराजांचा जयजयकार करतोच.

गड हिंडता हिंडता दुपार केव्हा सरली ते कळलेच नाही, पोरगावकरांच्या मुलाने आता मात्र परतण्याची घाई करण्यास सुरुवात केली. सारखी आरतीची वेळ झाली असे त्याने पालुपद लावले होते. कसली असे विचारल्यावर म्हणाला ‘‘नालाची आरती. आम्हीही काही जास्त लक्ष दिले नाही. दमलो होतो व जाम भूक लागली होती. चटाचट पावले उचलत आम्ही पोरगावकरच्या पोराच्या आधी खाली पोहोचलो. पाऊस पूर्णपणे थांबला होता. तिन्हीसांजेला वृक्ष जास्त गडद दिसू लागले. मावळतीकडे आकाशात धुरकट ढगातून नारिंगी रंगाची लकेर दिसू लागली. खोपटात पोहोचलो तेव्हा आरतीची तयारी जय्यत सुरू होती. पोरगावकराचे हॉटेल एका पिंपळाच्या झाडाच्या बुंध्याभोवती बांधलेले होते. त्याच बुंध्यावर एक लाकडी देवघर ठोकून बसवले होते व त्या देवघरात एक नाल ठोकला होता. त्याला फुले हार वाहिलेले दिसत होते. तेवढ्यात पोरगावकरांचे सगळे कुटुंबीय आरतीला जमा झाले. आरत्या नेहमीच्याच होत्या पण पूजा मात्र त्या घोड्याच्या नालाची होती. आम्हाला काही समजेना. सगळी पूजा व पोटपूजा उरकल्यावर आम्ही पोरगावकरांकडे हा विषय काढला.

‘‘ हंऽऽ त्याला फार मोठा इतिहास आहे पाव्हणं ! आम्ही मुळचे गारगोटीचे. आमचे सगळे पाव्हणे मंडळी वर देशावर असतात नव्ह का…हा घोड्याचा नाल आमच्याकडे वंशपरंपरागत चालत आला आहे. असे म्हणतात आमच्या पूर्वजांची आणि पहिल्या बाजीरावाची फार दोस्ती होती. उत्तरेत मोहिमेला जाण्याआधी बाजीराव येथे आले होते त्यावेळेस त्यांच्या घोड्याला नाल ठोकले तेव्हा हे जुने नाल आमच्या पूर्वजांनी जपून ठेवले. जे काही आहे ते रावसाहेबांचीच कृपा होती व आहे असे आम्ही मानतो. लोकं हसतात आम्हाला पण त्यो नाल आमचा जीव का प्राण आहे.’’

हे ऐकल्यावर मालोजी ताडकन उठला.

‘‘ पाटील आम्ही पण जे काही आहोत ते राऊसाहेबांमुळेच. आम्ही धारचे पवार.’’

मालोजीने असे म्हटल्यावर पाटलांनी मालोजीला मिठी मारली. त्या मिठीत आम्ही प्रथम त्याच्या डोळ्यात अश्रू पाहिले. नंतर रात्री बर्‍याच गप्पा झाल्या. पहाटे कसेबसे उठून आम्ही निघण्याची तयारी केली. पाटलीणबाईंनी फक्कड चहा बनवला तो घेऊन आम्ही निघणार तेवढ्यात पाटील आले.

‘‘ राजे थांबा. ! तुमच्या सारखी माणसे आता कुठे परत भेटायला ! नाम्या ! काढ रे तो नाल आणि दे साहेबाला’’

‘‘ अहो काय करतायसा !’’ पाटलीणबाई.

‘‘ तू गप्प बस गं जरा ! कोण आहेत माहिते हाय का तुला ? नाही ना? मग जर गप राव्हा की !’’

तेवढ्यात नाम्याने नाल काढला व मस्तकाला लावला. आम्हाला वाटलं तो आता रडणार ! पण तेवढ्यात पाटलांनी तो नाल त्याच्या हातातून घेतला. खाली ठेवला व त्याला साष्टांग नमस्कार घातला.

‘‘ घ्या राजे आमच्या दिलाचा तुकडा तुम्हाला देतूय ! तुमच्याकडंच शोभल तो !’’

असे म्हणून त्यांनी मान फिरवली. आता राजे काय करतात याची आम्ही वाट पाहू लागलो. तो सगळा प्रकार पाहून मालोजीने पाटलांना मिठी मारली व दुसर्‍यांदा टिपे गाळली. खिशातून त्यांनी शंभराच्या दहा नोटा काढल्या व पाटलांच्या हातात कोंबल्या.

‘‘ आवो काय , काय करताय काय तुम्ही राजे? हीच किंमत केली काय आमची?’’

‘‘ असू दे पाटील ! आम्ही असे रिकाम्या हाताने नाही जाऊ शकत.’’

मालोजीराजेंचा घराण्याचा अभिमान जागा झाला. आम्हालाही साक्षात धारचे पवार बोलत आहेत असा भास झाला. वातावरण भारून गेले होते. पाटलांचा निरोप घेऊन आम्ही सायकली काढल्या व नांदोसचा रस्ता पकडला. रस्त्यात कोणी कोणाशी फारसे बोलत नव्हते. घडलेल्या प्रसंगाने सगळेजण बहुधा भारावून गेले होते. संध्याकाळी नितीनचे (ज्यांच्या घरी उतरलो होतो त्यांचे) दाजी आले.

‘‘ कशी काय झाली सायकलची ट्रीप ?’’

‘‘ दाजी मस्तच हो !’ काय गड का काय…. फारच भारी. आणि…’’ मालोजी

‘‘ मग काय नाल मिळाला की नाही?’’ दाजी हसत हसत म्हणाले. आम्ही सगळे एकमेकांच्या तोंडाकडे पाहू लागलो.

‘‘ मी तुम्हाला कालच सांगणार होतो पण पोस्टातून यायला उशीर झाला ना मग तसाच घरी गेलो.’’

कोणाला काय बोलावे हेच कळेना. थोड्याच वेळात सगळे जण खो खो हसत सुटले. थोड्या वेळाने त्या हास्यस्फोटात मालोजीही सामील झाला. पण त्याचा चेहरा पडलेला दिसला. दुसऱ्याच दिवशी मालोजी दाजींना घेऊन स्पेशल रिक्षा करून नारूरला सकाळी सकाळी पोहोचला. हजार रुपये म्हणजे आमची वर्षाची वर्षांची फी होती त्या काळी. रविवार होता. किल्ल्याला जाण्यासाठी रग्गड गर्दी होती. हवा मस्त होती. झाडाच्या बुंध्याभोवती पंधराएक जण तरी जमले होते. मधे पाटील उभे राहून नालावर फुलांचा ढीग वाहत होते. जमलेले सगळे आदराने नालाचे दर्शन घेऊन माथा टेकवत होते. पैसे फुले वाहत होते. दाजींनी मालोजीला जरा थांबण्याची खूण केली….सगळी गर्दी ओसरल्यावर मालोजी तावातावाने पुढे आला व त्याने पाटलाला खडसावून विचारले,

‘‘ पाटील तुम्ही मला कालच नाल दिला ना? मग आता हा कुठला आला ?’’ माझे पैसे परत द्या.

‘‘ बसा राजे ! शांत व्हा ! वाईच च्या घ्या. राजे बाजीरावाच्या घोड्याला काय फकस्त योकच नाल मारला व्हता की काय ? आणि त्याच्याकडे काय फकस्त योकच घोडा होता ? माझ्याकडे बाजीरावाच्या घोड्याचे पेटी भर नाल पडले हायती. दावू का?’’

मालोजीच्या डोळ्यात त्यावेळी मला वाटते तिसर्‍यांदा अश्रू तरळले असणार…. दाजी काही बोलले नाहीत, पण मला खात्री आहे मालोजीला तो फसला म्हणून रडू आले नसणार.

पाटलांनी इतिहासाला इतक्या हीन पातळीवर नेऊन ठेवल्यामुळे त्याच्या डोळ्यात पाणी आले असणार….

लेखक : जयंत कुलकर्णी.
सर्व हक्क लेखकाच्या स्वाधीन. सत्य घटनेवर आधारित. जागा, पात्रे, सर्व काल्पनिक.
ता. क. दाजींनी नंतर नऊशे रुपये वसूल केले ते लिहिण्यास विसरलोच.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

फकीर.

fakir

फकीर

जॅक्सन म्हणजे एक वाट चुकलेला फकीर होता. वाहवत जाणे हा त्याचा स्थायीभाव होता असं म्हटलं तरी चालेल. एकदा का एखाद्या गोष्टीच्या मागे लागला की परत मागे फिरणे त्याच्या स्वभावातच नव्हते. ‘‘जॅक्सन’’ याच नावाने त्याला सर्व ओळखत. आगा ना पिछा. बाजारात सुद्धा ‘जॅक्सन’ याच नावाने ओळखला जाई. ना त्याला कोणी जॅक्सन साहेब म्हणून हाक मारीत ना त्याचे पूर्ण नाव कोणाला माहीत होते. पण सगळ्यांना त्याच्याबाबतीत एक गोष्ट माहीत होती ती म्हणजे तो एक इंग्रज होता…वाट चुकलेला साहेब !

त्याच्या तुलनेने चांगल्या दिवसात त्याने दोन उन्हाळे कलकत्त्यात एका नाच गाणे करणार्‍या तद्दन भिकार संगीत बारी बरोबर काढले होते. तो एक उत्कृष्ट नकलाकार होता व असे म्हणतात की त्याच्या नकला पाहून देशी लोकही गडाबडा लोळत. गंभीर चेहर्‍याने म्हटलेली त्याची विनोदी गाणी त्या काळात कलकत्त्यात बर्‍यापैकी लोकप्रिय होती. दारूने झिंगलेला असतानाही, म्हणजे बहुतेक वेळा तो झिंगलेलाच असायचा, तो आपला चेहरा गंभीर ठेवू शकत असे. पण एक दिवस कलकत्याच्या चायना टाऊनमधील एका हॉटेलच्या स्टेजवर दारू पिऊन त्याने भयंकर गोंधळ घातला. त्याला आवरायला व तेथून हाकलून देण्यास तेव्हा सात आठ माणसे लागली होती. कसे कोणास ठाऊक त्याच्या डोक्यात तो एक नाचणारा फकीर आहे असे घुसले होते व त्याच समजुतीत तो त्या हॉटेलच्या व्यवस्थापकाच्या भोवती फेर धरून नाचत नाचत, शेवटी दमून रस्त्यावर एका दिव्याच्या खांबाखाली पडलेला आढळला. त्या तेथेच त्याची कलेची सेवा संपुष्टात आली असे म्हणायला हरकत नाही.

जॅक्सन वाहवतच होता. कलकत्त्याचा रेसकोर्सवर तो वेगवेगळ्या संदर्भात बऱ्याचजणांच्या परिचयाचा होता पण प्रत्येकजण त्याच्याकडे संशयानेच पाही हेही तितकेच खरे आहे. म्हणजे त्याच्या सर्व ओळखीच्या लोकांना त्याची टोपी घालून झाली होती. तुम्ही सर्व काळ सर्वांना फसवू शकत नाही. काही काळ त्याने सायकली चोरून त्या शहराच्या दुसऱ्या भागात भाड्याने देण्याचा धंदाही केला पण त्यामुळे तुरुंगात तीन महिने काढल्यावर त्याचा तो धंदाही बंद पडला. मग तो बॉम्बेला गेला. तेथे मोटर गॅरेजमधे काम करत असतानाच तो भडवेगिरीही करत होता असे म्हणतात. पण त्याला बॉम्बेही सोडावे लागले. दारू पिऊन एका सभ्य पारशी स्त्रीची छेडछाड करणाऱ्या गोर्‍या कळकट्ट कपडे परिधान केलेल्या एका माणसाला पोलीस शोधत असतानाच त्यांना त्याचे शेवटचे नाव जॅक्सन आहे हे कळल्यावर त्यांनी त्याला पकडण्यासाठी सापळा रचला. त्यावेळीही तो बाजारात हात भट्टीची पिऊन झिंगून फिरत होता. बहुधा नेटीव्ह वाटावे म्हणून त्याने वेषांतर केले असावे. पण तो निसटला तो निसटलाच. त्याच्यावर सरकारने जाहीर केलेले बक्षिस नंतर कोणी मिळवू शकले नाही व त्याच्याबद्दल नंतर कोणी काही साधे ऐकलेही नाही. गायबच झाला तो !


जॅक्सनच्या आयुष्यात त्याने घेतलेला सगळ्यात महत्त्वाचं निर्णय त्याने त्यावेळी घेतला . तो फकीर झाला.

बहुधा कलकत्त्यात त्या हॉटेलमधे त्याला दारूच्या धुंदीत जो भ्रम झाला होता ते त्याच्या मनात कुठेतरी खोलवर त्याच्या मेंदूने जपून ठेवले असावे. त्याला स्थानिक भाषा तर येतच असत, शिवाय लोकांना गुंगवणारं त्याचे बोलणे त्याच्या साथीला होतेच. त्याला हेही पक्के माहीत होते की हिंदुस्थानात एकदा भगवे कपडे चढवले की तीन वेळच्या जेवणाचे मरण नसते. त्यामुळे दिवसा तीन वेळा जेवण व रात्री हातभट्टीच्या गुत्त्यावर दारू याची त्याला कधीच कमी पडली नाही. तुम्हाला वाटेल दारूच्या धुंदीत त्याने त्याचे खरे स्वरूप कोणा पुढे उघड कसे केले नाही पण त्या मागचे खरे रहस्य हे आहे की तो जेवढी जास्त दारू पीत असे तेवढाच त्याचा तो फकीर असल्याचा भ्रम दृढ होत असे. तो सर्वत्र नाचत, गाणी म्हणत संचार करत असे. फकीर आणि तत्सम मंडळी थोडीशी चक्रम असतातच त्यामुळे याच्या नाचण्याकडे लोक कौतुकाने पहात. किंबहुना तो त्या नाचण्यामुळेच प्रसिद्ध झाला असं म्हणायला लागेल. त्याने केसांच्या जटा वाढवल्या व त्याला हिना चोपडलं. अंगावर एक भगवे कापड व गळ्यात रुद्राक्षांची माळ असा त्याचा अवतार असे. काहीच दिवसात त्याची दाढी ही भरपूर वाढली जी तांबूस रंगाची होती. हे कमी होते की काय म्हणून तो सन्याशांसारखे अंगावर भस्माचे पट्टे ओढत असे. जॅक्सनला आता कोणी ओळखणे शक्यच नव्हते. त्याला आता खऱ्याखुऱ्या फकीराप्रमाणे नावही राहिले नव्हते. बहुधा त्यालाही त्याचे नाव आठवत होते की नाही कोणास ठाऊक. त्याच्या या आयुष्यात त्याने बरीच भ्रमंती केली व बरेच काही पाहिले असणार. अर्थात त्याबद्दल कोणालाच काही माहीत नाहीये हेही ओघाने आलेच. हळूहळू त्याच्या मनात इतर गोर्‍यांविषयी कसलेही प्रेम राहिले नाही. उलट त्याला जे काही अनुभव आले होते त्याबद्दल त्याच्या मनात या स्वार्थी जमातीविषयी थोडासा रागच होता असे म्हणायला हरकत नाही. म्हणजे तसे तो त्याच्या देशी मित्रांना बोलूनही दाखवायचा. अर्थात ओळख न देता.

पण आडवाटेवर, देवळात, मठांमधे त्याला सगळे ओळखत. तो आता अट्टल गांजेकस झाला. सराईतासारखा तो हुक्का ओढे व इतर फकिरांसारखा तोंडातल्या तोंडात पुटपुटत जमिनीवर थुंके. त्याने मांसाहार सोडला. गावोगावी भटकताना गावकरी जे अन्न धान्य देतील त्यावर तो गुजराण करत असे. हळूहळू त्याची दारू कमी झाली. काहीजण म्हणतात त्याची दारू पूर्णपणे सुटलीच. त्याच्या बदललेल्या खाण्यापिण्याच्या सवयींनी त्याची अंगकाठी सडसडीत झाली व चेहर्‍यावर तेज आले. त्याच्या एवढा लंबूटांग फकीर आता अख्ख्या हिंदुस्थानात होता की नाही याची शंकाच आहे. या नाचणार्‍या फकीराचे चालणे बोलणे आता लोकांवर प्रभाव पाडू लागले. हजारो गावात ज्या ठिकाणी तो फेरफटका मारत असे तेथे जनता त्याला फकीर म्हणून मानू लागले.

इंग्रजांच्या इतिहासात त्याच्या प्रवासाची कसलीही नोंद नाही नाहीतर खरं म्हणजे सर्व गोर्‍या माणसांच्या हालचालींच्या नोंदी ठेवल्या जातात. पण ही दंगलीची घटना घडली तेव्हा तो बहुधा विजापूरला असावा. हे विजापूर म्हणजे बिहार मधले. कर्नाटक मधले नाही.रामलीलेचे दिवस होते. सगळीकडे उत्साहाचे वातावरण भरून राहिले होते. नाच गाणे, नाटके यांना नुसता ऊत आला होता. रंगीबेरंगी कपडे करून सगळी जनता रस्त्यावर आली होती. नदीच्या पलीकडे असलेल्या देवळाच्या पायर्‍यांवर माणसांची नुसती गिचमीड झाली होती. भगवे कपडे घातलेले नदीत स्नान करण्यास उतरले होते तर स्त्रिया निळे कपडे करून पाण्यात उतरल्या होत्या. चट्टेपट्टे असलेले रंगीबेरंगी झेंडे घराघरांवर वार्‍यावर फडफडत होते. शहराच्या अरुंद रस्त्यावर दिवसभर व रात्री नुसती गर्दीच गर्दी. बाजार फुलला होता. हे सगळे आपल्या फकीराने पाहिले असणार. त्यावेळेस तो एका गल्लीच्या कोपर्‍यावर निवांत बसून दोन साधूंच्या गप्पा ऐकत बसला होता. त्या दोन साधूंनी डोक्याचा गोटा केला होता व अंगावर केशरी रंगाच्या कफन्या चढवल्या होत्या. त्यांच्या बोलण्यावरून त्याला एक गोष्ट मात्र लक्षात आली. ती म्हणजे त्यांच्यात व शहरात इंग्रजांविरुद्ध बराच असंतोष खदखदतोय. कमिशनरने रामलीलाची मिरवणूक मुसलमान वस्तीतून नेण्यास बंदी घातली होती त्यामुळे हा भडका उडाला होता. त्या दोन साधूंनी त्या मशीदीला शिव्या दिल्या, सरकारला शिव्या दिल्या व वाढत्या बंदोबस्ताबाबत चिंता प्रदर्शित केली. मेळाव्यात बर्‍याच महत्त्वाच्या नेत्यांची भाषणे होणार होती. त्यातीलच एक होते बाबू गोपी नाथ. सरकारला बाबू गोपी नाथांची भीती वाटायची. मागच्या वर्षी खासपूरची दंगल त्यांच्या भाषणानंतर भडकली होती ज्यात अनेक माणसांचे मुडदे पडले होते. या हिंदू मुसलमान दंगलीत गोर्‍या पोलिसांचा नाहक बळी जायचा पण हे सगळे जॅक्सनला माहीत होते. दोन्हीही जमातीची जनता इंग्रजांचा तेवढाच द्वेष करायची याची जॅक्सनला कल्पना होती. अशा अफवांकडे किंवा गप्पांकडे तो नेहमीच दुर्लक्ष करायचा. रोज मरे त्याला कोण रडे ? पण यावेळी बाजारात त्याला काहीतरी नवीनच ऐकू आले. वातावरण तंग होते आणि हिंदू मुसलमान एकत्र येणार…असे काहीतरी नवीनच त्याला ऐकू येते होते. खासपूरमधून २०० मुसलमान गाझी येणार अशी अफवा ही त्याने ऐकली.

त्या वर्षी विजापूरच्या यात्रेला उच्चांकी गर्दी झाली होती. जत्रेचे सगळे खेळ लागले होते व मुले त्याचा आनंद लुटत होती. जादूगार, नाच करणार्‍या मुली नाचून शौकिनांचे मनोरंजन करत होत्या तर एका व्यासपीठावर वाराणशीच्या कुठल्यातरी कंपनीचे नाटक चालले होते. एका कोपर्‍यात चेहर्‍यावरील एकही रेष न बदलणारा फकीर बसला होता. हे सगळे असले तरी संध्याकाळी होणारी हिंदू मुसलमान नेत्यांची भाषणे हेच खरे आकर्षण होते.

संध्याकाळी गोपीनाथ बाबूंनी भाषणास सुरुवात केली आणि तेथे एकदम शांतता पसरली. त्या शांततेचा फायदा घेऊन त्यांनी आपली जहाल मते मांडण्यास सुरुवात केली. त्यात इंग्रज मुसलमान व हिंदूंना कसे आपापसात लढवतात इ.इ. असे अनेक मुद्दे त्यांनी आक्रमकपणे मांडले. त्यानंतर मात्र जत्रेतील गर्दीने आवरते घेतले. आता फक्त भाषणे ऐकायला थांबलेले लोकच मैदानात उरले. हळूहळू जमलेल्या गर्दीत कुजबूज वाढू लागली. थोड्याच वेळात भाषणे देणाऱ्यांचा उद्देश सफल झाला. त्यांचा त्या गर्दी वरील ताबा सुटला. थोड्याच वेळात रस्ते ओस पडले. लोकांनी घराची दारे लावून घेतली. विजापूरला त्या काळी ब्रिटिश सैन्य नसायचे. तेथे फक्त काही इंग्रजी अधिकारी, त्यांचे क्लब हाउस, टेनिस क्लब एवढ्याच महत्त्वाच्या जागा होत्या. त्यावेळी इंग्रज स्त्रिया त्या क्लबात टेनिस खेळत होत्या तर बाजूलाच पुरूष मंडळी निवांतपणे मद्याचे घोट घेत बसले होते.

पुढे काय होणार आहे हे फकिराच्या लक्षात येण्यास वेळ लागला नाही. त्याच्या मनात सरकार बद्दल काडीचाही आदर नव्हता व त्याने स्वत:ला त्याच्या बांधवांपासून पूर्णपणे तोडले होते. पण रस्त्याच्या दुसऱ्या टोकाला असणार्‍या टेनिस क्लबचा व तेथील स्त्रियांचा विचार त्याच्या मनात प्रथम आला. बेफाम झालेली गर्दी त्याच रस्त्याने सरळ चालली होती. त्यांच्या डोक्यात आता फक्त एकच लक्ष होते आणि ते म्हणजे टेनिस क्लब. त्याच क्षणी फकिराच्या मनात एक विचार चमकला आणि तो उठला. जे काही करायचे ते आत्ताच करायला हवे होते.

बेफाम झालेली माणसांनी तेथे आलेल्या पोलिसांना केव्हाच खाली लोळवले होते व ते त्यांना त्यांच्याच लाठ्यांनी मारहाण करत होते. जवळच असलेले दारूचे दुकान फोडले गेले व तेथे एकच गर्दी उसळली. थोड्याच क्षणात तेथे ज्वाळा दिसू लागल्या. आग लागली आणि भडकली, पसरली. फकीराने तेथेच पडलेल्या दोन बाटल्या रिचवल्या व पळण्यास सुरुवात केली. दारूने जळजळत त्याच्या घशात आग ओतली व डोक्यात धुंदी. आता त्याचा आत्मविश्वास अतोनात वाढला. पुढच्या चौकात त्याला त्या गर्दी समोर जाऊन उभे रहायचे होते. बस्स… एकदा का तो तेथे पोहोचला की मग पुढचे सगळे त्याच्या हातात होते. त्याच्या बोलण्याने त्या गर्दीवर तो नियंत्रण आणू शकला असता, म्हणजे असे त्याला वाटत होते.

पुढच्याच क्षणी त्याने उडी मारून किंचाळत शेजारच्या माणसाच्या हातातील तलवार हिसकावून घेतली. तलवार उंचावत, किंचाळत तो नाचू लागला. जवळच पडलेल्या एका पोलिसाच्या प्रेताला लाथ मारून त्याने सुडाची मागणी केली. तलवार उंचावत, गरागरा फिरवत त्याने सगळ्यांना त्याच्या मागे येण्याचे आवाहन केले. जमावाने त्या हैदोस घालणाऱ्या फकीराला पाहिले मात्र दहा पंधरा जण त्याच्या मागे जाऊ लागले. त्यांच्या मागे अजून शंभर व त्याच्या मागे अजून… तलवार उंचावत तो किंचाळत, नाचत, भरभर पळू लागला. त्याच्यामागे बेफाम झालेला जमाव हातात मिळेल ती वस्तू घेऊन साहेबाच्या खुनाची मागणी करू लागला. फकिराच्या मनात फक्त एकाच गोष्टीची काळजी होती …ते उजवीकडे वळतील का ? आता ते चौकात आले. चौकात त्याने त्यांच्याकडे तोंड केले व तो जोरजोरात ओरडू लागला. ते ऐकून जमाच आरडाओरडा करत त्याच्या मागे मागे जाऊ लागला. जमाव माणसाच्या शरीरासारखा वागतो हे त्या फकीराला चांगले माहीत होते. जेथे मेंदू नेईल तेथेच शरीर जाते.

त्याच्या अंगावर धुळीची पुटे चढली होती व अंग रक्ताने माखले होते. त्याच्या डोळ्यात रक्त उतरले होते. जमावाच्या सूड घेण्याच्या आरोळ्यांनी त्यालाच उन्माद चढला. त्याने त्या जमावाला सरळ ट्रेझरीच्या दिशेने नेले. पोलिसांची आलेली कुमक आता त्यांच्या मागे होती व समोर हातात बंदुका घेतलेले ट्रेझरीचे रक्षक. ट्रेझरीचे रक्षण करणार्‍या पोलिसांनी जमाव जवळ येईपर्यंत त्यांच्या बंदुका रोखून धरल्या. जमाव जवळ आल्यावर त्यांची बोटे चापाभोवती आवळली गेली. गोळ्यांची एक फैर उडाली.

नाचणार्‍या फकीराने हवेत एकच गिरकी घेतली व तो खाली धुळीत निपचित पडला…

जॉन आयटन.
स्वैर अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in कथा | यावर आपले मत नोंदवा

एका वेड्याची रोजनिशी.

A_madmans_diary_work_by_lu_xun

एका वेड्याची रोजनिशी.

ऑक्टोबर ३

आज एक विचित्र गोष्ट घडली. आज जरा उशीराच उठलो. सावित्रीबाई माझी न्याहरी घेऊन आल्या तेव्हा मी त्यांना किती उशीर झालाय हे विचारले. १० वाजून गेलेत हे ऐकल्यावर मी घाईघाईने आवरले.

खरं सांगायचं तर आज ऑफिसला जायची इच्छाच नव्हती कारण तिथे जाऊन साहेबाचा कडू औषध घेतल्यासारखा चेहरा पहावा लागला असता. मला तो नेहमीच म्हणायचा, “हे बघ मित्रा तुझे डोकं जरा तपासून घे. मला वाटतं त्यात काहीतरी बिघाड झालाय. तू नेहमीच कुठल्यातरी भुताने पछाडल्यासारखा गडबडीत असतोस. शिवाय तुला एखाद्या प्रकरणाचा संक्षिप्त अहवाल दे म्हटले तर तू त्यात इतका गोंधळ घालून ठेवतोस की परमेश्वराच्या बापालाही त्यातून काही समजणार नाही याची मला खात्री आहे. पत्रावर तू कधी समास सोडत नाहीस ना तारीख किंवा क्रमांक.” नालायक लंबू साला. त्याला माझा हेवा वाटतो हेच खरं मी मोठ्या साहेबाच्या केबिनमधे बसतो ना ! शिवाय मी त्यांची पेनं दुरुस्त करून देतो म्हणून त्यांची मर्जी आहे माझ्यावर ! थोडक्यात काय मी ऑफिसला गेलोच नसतो. पण जरा उचल घ्यायची होती म्हणून गेलो.

आमचा साहेब म्हणजे एक हलकट माणूस आहे. त्याच्याकडून पगारापोटी उचल घ्यायची म्हणजे त्याचा चेहरा आकाश कोसळल्यासारखा होतो. जणू काय साल्याच्या खिशातूनच पैसे देतोय. कितीही विनंत्या करा, पाया पडा, अडचणींचा पाढा वाचा पण याला दया येईल तर शपथ. ऑफिसमधे शूर असणारा हा साहेब घरी मात्र बायकोच्या आणि स्वयंपाकीणीच्या ताटाखालचे मांजर आहे. सार्‍या जगाला माहीत आहे.

बँकेत आमच्या खात्यात काम करण्यात काय अर्थ आहे हे मला अजून उमगलेले नाही. आमच्या खात्यात हिरवळच नाही. कायदा विभागाची गोष्ट वेगळी आहे. तेथे एका कोपर्‍यात एक अजागळ माणूस एका डुगडुगणार्‍या टेबलावर सतत काहीतरी खरडत असतो. समोर खरकटा कॉफीचा मग असतो. इतका घाण की त्यांच्यावर मला नेहमीच थुंकावेसे वाटते. पण साल्याचे फार्महाउस बघा एकदा ! कमी किमतीची भेटवस्तू स्वीकारणे तो कमीपणाचे समजतो. “ हे बाहेर कोणाला तरी द्या असे स्पष्टच सांगतो तो.” दहा हजाराच्या खाली तो कुठलीही भेट स्वीकारत नाही. पण दिसायला कसा अगदी साधा भोळा आहे. बोलणेही अगदी मृदू. मला पेन मागतानाही इतक्या अदबीने मागतो. पण कर्जदाराचे पाय त्याच्या समोर थरथर कापतात हे मी स्वत: पाहिलेय.

आमच्या ऑफिसमधे सगळे कसे व्यवस्थित असते. इतर सरकारी खात्यांच्या कार्यालयांसारखा ढिसाळ कारभार नसतो. टेबले, खुर्च्या अगदी व्यवस्थित चकचकीत असतात. आणि खरंच असे वातावरण नसते तर मी केव्हाच राजीनामा साहेबाच्या तोंडावर फेकला असता.

मी माझा जुना शर्ट चढवला व छत्री घेऊन रस्त्यावर आलो. पावसाची रिपरिप चालू होती. रस्त्यावर गर्दी नव्हती. काही बायका डोक्यावर पदर घेऊन रस्ता पार करायचा प्रयत्न करीत होत्या. थोड्याफार छत्र्या ही दिसत होत्या. ऑफिसला जाणार्‍यांची गडबड दिसत नव्हती.तेवढ्यात मला एक ऑफिसला जाणारा माणूस दिसला. मी मनात म्हटले, “ पुढे चालणार्‍या तरुणीच्या नितंबामागे धावणारा तू…. इतरांसारखाच आहेस. स्त्रिलंपट !

बाबांच्या आश्रमातही बायकांच्या मागे लागतात असे माझ्या कानावर आले आहेकाय खरं काय खोटं काय माहीत..! मी असा विचारात बुडलेला असतानाच मी एक कार एका दुकानासमोर थांबलेली पाहिली. मी ती लगेचच ओळखली. बँकेच्या डायरेक्टरची कार आणि ‘त्यातून उतरणारी ती मुलगी त्याची मुलगी असणार.’ मी मनाशी म्हटले.

मी कारण नसताना एका खांबाआड लपलो. ड्रायव्हरने दार उघडले आणि पिंजर्‍यातून एखादी चिमणी चिवचिवत बाहेर पडावी तशी ती डोळ्यांच्या पापण्या फडफडवत, चिवचिवत बाहेर पडली. ती चालताना मोहकपणे डावीकडे, उजवीकडे मान वेळावत पहात होतीतिला पाहताना माझ्यावर एखादी वीज पडावी अशी माझी अवस्था झाली. खलास झालो मीपण आश्रमातील बाबांची एक शिष्या मला याहूनही सुंदर भासायची हे खरं

पण या असल्या हवेत ही बाहेर काय करतेय? आणि ते म्हणतात सुंदर मुली आपल्या चेहर्‍याची काळजी घेतातम्हणजे जाहिरातीत तरी असेच दाखवतात..

तिने अर्थातच मला ओळखले नाही. मी छत्री समोर करून स्वत:ला त्यामागे लपवले पण तेही मला जास्त वेळ करता येईना कारण छत्रीला भोके पडली होती. सध्या किती मस्त रंगीबेरंगी छत्र्या असतात नाहीतर माझीकळकट्ट !

तिच्या छोट्या कुत्र्याला ती आत घेऊन जाऊ शकत नसल्यामुळे तो बाहेरच राहिला. मला हा कुत्रा माहीत आहे. त्याचे नाव मन्या. बहुतेक मनोहरवरून ठेवले असावे नाव. तेवढ्यात मला आवाज ऐकू आला, “मन्या कसा आहेस?” मी चमकून इकडे तिकडे पाहिले. कोण बोलले ते? दोन बायका एका छत्रीतून चालल्या होत्या. त्यातील एक म्हातारी होती तर एक तरुण. त्यांनी मला पार केले, तेवढ्यात मला परत तोच आवाज ऐकू आला, “ लाज वाटायला पाहिजे तुला मन्या.” कोण बोलतय ते.. तेवढ्यात मन्या मला त्या स्त्रियांच्या कुत्रीच्या मागे हुंगत चाललेला मला दिसला. अरे देवामला चढलेली तर नाही ना? दारु प्यायल्यावर हे असे भास मला नेहमीच होतात.

नाही.. चुकती आहेस तू मने..” मन्याने उत्तर दिलेले मला स्पष्ट ऐकू आले. “ मी भो..भो.. गुर्रखूप आजारी होतो.” असामान्य कुत्रा ! त्याला मनुष्यप्राण्यासारखे बोलताना पाहून खरं सांगतो मी अवाकच झालो. पण जरा विचार केल्यावर मला बसलेला धक्का ओसरला. जगात अशी अनेक आश्‍चर्य आहेत. मधे मी इंग्लंडमधे डॉल्फिन पाण्याबाहेर डोकं काढून कुठल्यातरी भाषेत एकमेकांशी संवाद साधतात असे ऐकले होते. ती भाषा अजून शास्त्रज्ञांना उलगडली नाही. मधे तर असेही वाचले होते की टिंबक्टूमधे दोन गायी दुकानात शिरल्या आणि त्यांनी चहाची पावडर मागितली. हे जाऊ देत. पुढे मन्या काय म्हणाला ते विशेष होते, “मने, मी मधे तुला एक पत्र लिहिले होते. टॉमीने दिले नाही का तुला?”

बाबांच्या आश्रमात प्राण्यांची भाषा समजणारे व त्याच्या आधाराने भविष्य वर्तवणारे काहीजण आहेत पण हे म्हणजे फार म्हणजे फारच भारी होते. पत्र लिहिणारा कुत्रा मला जर कोणी दाखवला तर मी माझा एका महिन्याचा पगार हारीन. गेले काही दिवस फक्त मलाच अशी विद्या प्राप्त झाली आहे. मला जे ऐकू येते ते इतरांना येत नाही याची मला खात्री आहे. केव्हापासून बाबा मला बँक सोडून आश्रमात ये म्हणून आग्रह करत आहेत पण मला बँक सोडवत नाही. कारण एकच, आश्रमाबद्दल माझ्या कानावर कधी कधी विचित्र गोष्टी पडतात.

मी विचार केला या कुत्र्याच्या मागे जाऊन याचा एकदाचा सोक्षमोक्ष लावून टाकावा. मी छत्री उघडली व त्या दोन बायकांच्या मागे मागे गेलो. टिळक रस्त्यावरून उजवीकडे वळल्या व कॉजवेपाशी एका मोठ्या वाड्यासमोर थांबल्या. हा वाडा मला माहीत आहे. हा पेशव्यांचे सरदार साठे यांचा वाडा. या वाड्याचा मालक अमानवी श्रीमंत आहे. त्याच्या गाड्या, त्याच्याकडे झडणार्‍या मेजवान्या, त्याचे स्वयंपाकी, त्याचा जेवणाचा हॉल….हे सगळे विषय चवीने चघळले जातात त्या गल्लीत. आमच्या बँकेतील काही अधिकारी तर येथे रोज संध्याकाळी पडलेले असतात म्हणेहा साठे बाबांचा शिष्य आहे म्हणे अर्थातच मी त्याचा कधीच फायदा घेतला नाही. मला पटतच नाही ते. माझा एक मित्र तेथे नियमित सतार वाजवायला जातोत्यामुळे मला त्या वाड्याची बरीच माहिती आहे.

त्या बायका वाड्यात दुसर्‍या मजल्यावर गेल्या. ठीक आहे मी कुठल्या घरात त्या गेल्या हे नीट पाहून ठेवले. ‘नंतर याचा छडा लावता येईल’ मी मनात म्हटले.

ऑक्टोबर ४

आज बुधवार. नेहमीप्रमाणे मी आज बँकेत गेलो. मी आज जरा लवकरच आलो. मला पेनं जमवायचा आणि दुरुस्त करण्याचा छंद आहे. लवकर आल्यावर मी खिशातून एक पेन काढले व ते बाथरूममधे जाऊन पाण्याखाली धरले व पाणी पुसण्यासाठी फडकं शोधू लागलो.

आमचा डायरेक्टर एक बुद्धिमान माणूस आहे. त्याची खोली पुस्तकांनी भरुन गेली आहे. ती जाडजूड अवघड विषयांवरची पुस्तके पाहूनच माझ्या सारख्या माणसाची छाती दडपून जाते. त्यात काही जर्मन व संस्कृत पुस्तकेही आहेत. त्याच्या चेहर्‍याकडे पहा जरा….त्याच्या डोळ्यात विद्वत्तेची झाक दिसली नाही तर माझे नावत्याच्या तोंडातून आजवर मी एकही फालतू शब्द बाहेर पडताना ऐकलेला नाही. फक्त जेव्हा तो माझ्या हातात एखादी फाईल देतो तेव्हा मात्र तो “ काय विचित्र हवा पडली आहे आज” हे वाक्य न विसरता उच्चारतो. याचा अर्थ मला अजून समजायचा आहे.

पण तो आमच्या कॅटलक्‍लासमधे मोडत नाही हेच खरं. मला माहीत आहे मी त्याला आवडतो.. आता त्याच्या मुलीलाही तसे वाटले तरकाय मूर्खपणा लावलाय..त्यावर न बोललेलं बरं. मीही काही बंगाली लेखकांची पुस्तके वाचली आहेत. किती बावळट असतात हे बंगाली. यांचा एकदा मला समाचार घेतलाच पाहिजे. मी एका कानडी लेखकाने केलेले चेंडूचे वर्णन वाचले आहे. फारच मस्त लिहिलय त्याने.

तेवढ्यात माझ्या लक्षात आले की डायरेक्टरसाहेब अजून ऑफिसमधे आलेले नाहीत. साडेबारा वाजले. मी त्यांची वाट पहात बसलो आणि साधारणतः: दीड वाजता कुठलेही पेन वर्णन करू शकणार नाही अशी घटना घडली. दार उघडले. मला वाटले साहेबच आले असणार. मी हातातील कागद घेऊन ताडकन खुर्चीतून उठलो. तेवढ्यात उघड्या दारातून ती आत आली. हो तीच ! अरे देवाकाय सुंदर साडी नेसली होती तिने. चंदनी रंगाच्या तिच्या साडीला चंदनाचा वास येत होता. सुंदर अतिसुंदर !

तिने मला अभिवादन केले. “ बाबा अजून आले नाहीत का ?” तिचा आवाज मला एखाद्या स्वर्गीय कोकिळेसारखा भासला मला. स्वर्गीय कोकिळा… “ हे सुंदरी माझ्यावर असे नजरेचे वार करू नकोस. मला मारायचेच असेल तर तुझ्या सुकुमार हातांनीच मला खतम कर” असे मला म्हणावेसे वाटले पण प्रत्यक्षात मी म्हणालो, “ नाही ते अजून आलेले नाहीत.

तिने माझ्याकडे एक कटाक्ष टाकला व पुस्तकांवर नजर फिरवली. तेवढ्यात तिचा रुमाल खाली गुळगुळीत फरशीवर पडला, का टाकला कोणास ठाऊक. मी तो उचलण्यासाठी पुढे गेलो पण घसरून नाकावर आपटलो. मी कसाबसा तो हातरूमाल उचलला. त्याच्या स्पर्शानेच माझ्या अंगावर रोमांच उठले. तिने माझे आभार मानले. माझ्याकडे पाहून ती इतकी गोड हसली की तिचे मधाळ ओठ तिच्या हास्यात विरघळले जणू. मग ती बाहेर गेली. मी स्वप्नवत अवस्थेत तेथेच एक तासभर बसलो. तेवढ्यात एका झाडूवाल्याने आत येऊन मला माझ्या तंद्रीतून जागे केले. नालायक कुठचा…‘ बुआ, साहेब बाहेर पडलेत आता तुम्ही घरी जाऊ शकता…”

मला ही आगाऊ मंडळी अगदी सहन होत नाहीत. एकदा तर एका बसमधे एकाने मला त्याच्या कळकट्ट हाताने मला तंबाखू मळून खाण्याचा आग्रह केला होता. आता त्याला कसे सांगू मी बँकेत एक अधिकारी आहे आणि घरंदाज आहे. आम्ही घरंदाज आहोत असे आमचे बाबा म्हणतात. मधे एकदा पोलीस आश्रमात आले होते, तेव्हाही तो पोलीस असेच म्हणाला होता, ‘ तुमच्यासारख्या घरंदाज माणसांकडून ही अपेक्षा नव्हती.” आता पोलीस म्हणाला म्हणजे आमचे घराणे घरंदाज असणारचनाही का? त्याला चांगलेच खडसावेसे वाटले मला..

पण त्यावेळी मात्र मी छत्री घेऊन डायरेक्टरच्या घराकडे घाईघाईने मोर्चा वळवला. तेथे बराच वेळ ती बाहेर येईल म्हणून वाट पाहिली. नंतर घरी येऊन पलंगावर बराच वेळ पडून राहिलो. एकदम उठलो आणि एक कविता खरडली.

तुला पाहिले
जन्माची ओळख पटली
माझ्या अस्तित्वालाच अर्थ उरला नाही
कसे जगू तुझ्याशिवाय प्रिये..

नंतर आठवले की ती कविता एका प्रसिद्ध कवीच्या कवितेची भ्रष्ट नक्कल आहे. फाडून टाकली.

संध्याकाळी मी परत एकदा डायरेक्टरच्या घरावर एक चक्कर मारली. ती बाहेर येईल या आशेने मी तेथे बराच वेळ रेंगाळलो. मला फक्त तिला एकदाच पहायचे होते. पण ती काही बाहेर आली नाही.

६ नोव्हेंबर

आमच्या हेडक्‍लार्कचे डोकं फिरलंय. मी ऑफिसमधे गेल्यागेल्या शिपायाने त्याचा मला बोलावले आहे हा निरोप दिला. मी टाकोटाक त्याच्या केबिनमधे गेलो. गेल्यागेल्या त्याने मला फैलावर घेतले, “ तुला वेड लागलंय का? नाही तुझ्या डोक्यात महमदी कल्पनांची कारंजी थुईथुई उडायला लागली आहेत म्हणून विचारतोय.”

नाही..का काय झालं?”

तुझ्या वयाचा तरी विचार कर आणि मग त्या मुलीच्या मागे लाग. तुला काय वाटले मला काही कळत नाही? ती कुठे आणि तू कुठे? तू एक फडतूस कारकुनही नाहीस. एक मोठे शून्य आहेस तू. आणि ते सुद्धा असले की ज्याने कुठल्याही आकड्यांची किंमत वाढणार नाही. तुझी एक दमडीची किंमत नाही. एकदा जरा आरशात पहा म्हणजे कळेल. व्यंगचित्रात सुद्धा चेहरे बरे दाखवतात असा तुझा चेहरा. तुझ्या डोक्यात असले विचार येतात तरी कुठून?”

नरकात खितपत पडोत त्याची पितरे आणि तो ! त्याचा स्वत:चा चेहरा डोस चिकटवलेल्या औषधाच्या बाटली सारखा दिसतो कारण बावळट त्याचे कुरळे केस मागे वळवतो तर कधी कपाळावर ओढतो. स्वत:ला फार हुशार समजतो साला. तो माझ्यावर का डूख धरून आहे हे मला चांगलेच माहीत आहे. डायरेक्टरची माझ्यावर मर्जी बसली आहे म्हणून जळतो माझ्यावर. बाकी काही नाही. पण मी कशाला त्याची पर्वा करू ? या हेडक्लार्क नावाच्या जनावराला एवढे महत्त्व का द्यायचे? गळ्यात सोन्याची साखळी आहे म्हणून, का चमकणारे बूट घालतो म्हणून. का चांगले टाय घालतो म्हणून ? अरे मी पण काही एखाद्या फडतूस हेडक्लार्कचा मुलगा नाही. माझे घर पाहिले नाहीस अजून. महाल आहे महाल. अर्थात माझ्या बापाचा आहे पण मी तेथेच राहतो ना. थोडे दिवस थांब. माझे वय आत्ताशी बेचाळीस आहे. मी नाही तुला मागे टाकले तर माझे नाव नाही सांगणार. मीही गळ्यात सोन्याची साखळी अडकवीन, महागडे कपडे घालेन व पायात चमकणारे बूट घालेन.

पण माझ्याकडे पैसे नाहीत. काय करू ? बापाकडे रग्गड पैसा आहे पण मला हात लावून देत नाही. म्हणे मी काही करत नाही. बँकेतील नोकरी टिकवली तरी खूप आहे. काय करायची आहे असली नोकरी ? पण आश्रमात नको जायला. भीती वाटते मला आश्रमाची. असो

थोडक्यात पैसे नाहीत

८ नोव्हेंबर

आज दस्तूरमधे इंग्लिश नाटकाला गेलो होतो. रशियन लेखकाचे हाउस ऑफ फूल्स हे कोणीतरी इंग्रजीमधे रुपांतर करून सादर केले होते. बरेच नट पारशी होते. कित्येक दिवसांनी पोट धरून हसलो. नाटक विनोदी आणि बोचरे आहे. मधून मधून गाणीही आहेत. व्यापारी कसे फसवतात, त्यांची मुले कशी व्यभिचारी आहेत व सभ्य माणसांबरोबर कशी उद्धट वागतात याचे चांगले चित्र उभे केले आहे. अर्थात व्यापाऱ्यांना काय नावे ठेवायची म्हणा ! आमचा बापही हेच करतो. व्यापारी मालात, पैशात फसवतात तर आमचा बाप शिष्यांच्या आत्म्यांना फसवून त्यांचे पैसे काढून घेतो. नुकतेच ऐकले की आमच्या बापाने सर्व शिष्यांना मठाची नवी इमारत बांधण्यासाठी पगाराच्या दोन टक्के रक्कम देणगी द्यावी असे आवाहन केले आहे. आणि ते मूर्ख लोक देतील याची मला खात्री आहे. आणि माझ्याकडे साधे नाटक पहायला पैसे नाहीत. बापाची जागा मिळाली तर मी रोज मठात नाटके लावेन आणि सगळ्यांना फुकट दाखवेन. पण बाप मेल्याशिवाय त्याची जागा मिळणार नाही आणि नंतरही त्याच्या शिष्यांनी दिली तर मिळणार. काहीतरी केले पाहिजेकाहीतरी शक्कल लढवायला पाहिजे

गंमत म्हणजे नाटकात टीकाकारांवर बोचरी टीका केली आहेम्हणे लेखकांच्या फक्त चुकाच काढतात. इतक्या की लेखकांना जनतेपुढे पदर पसरून रक्षणाची भीक मागावी लागतेअसे काहीतरी लिहिले होते त्यात. ही नवनाट्य चळवळीतील मंडळी कमाल लिहितात बुआ. मला त्यांची नाटके फार आवडतात. सहजा सहजी मी ती चुकवित नाही अर्थात खिशात पैसे असले तर. बँकेतील माझे सहाध्यायी अडाणी आहेत. खर्डेघाशी शिवाय त्यांना काहीही येत न आणि तिकीट काढून तर मुळीच नाही. कोणी फुकट तिकिटे ओंजळीत टाकली तर हे जाणार

एका नटीने एक गाणे फारच सुंदर सादर केले. मला तर तिची आठवण झाली

९ नोव्हेंबर.

आज सकाळीच आठ वाजता ऑफिसमधे गेलो. हेडक्लार्कने मी लवकर आलो होतो तरीही माझ्याकडे जाणूनबुजून दुर्लक्ष केले. मी पण तो या जगात नसल्यासारखा ऑफिसमधे वावरलो. मी कागदपत्रे वाचली आणि सगळी नीट संगतवार लावून ठेवली. चार वाजता मी बँक सोडली आणि मुद्दाम वाट वाकडी करून डायरेक्टरच्या घरावरून गेलो. पण तेथे कोणीच दिसले नाही. रात्रीच्या जेवणानंतर झोप न आल्यामुळे बराच वेळ बिछान्यात तळमळत पडलो.

११ नोव्हेंबर

आज डायरेक्टर साहेबांच्या केबिनमधे बसून त्यांची भारी पार्करची जुनी पेनं दुरुस्त करून दिली. सगळे हँडक्राफ्टेड होती. त्यात आमच्या बाईसाहेबांचेही एक होते. ते जरा जास्त काळजीपूर्वक हाताळले. या सगळ्यात बराच वेळ चांगला गेला.

आमच्या साहेबांना त्यांच्या टेबलावर अशी भारी पेनं ठेवायला फार आवडते. त्यांची बुद्धिमत्ता फार कुशाग्र आहे. ते नेहमीच शांत असतात पण ऑफिसमधील अगदी किरकोळ बाबी सुद्धा त्यांच्या नजरेतून सुटत नाहीत. आमचा बापही बँकेत कारकून होता. पण स्वामी झाल्यापासून त्यांचे पेन सुटले. पुस्तके तर ते कधीच वाचत नव्हते. आमचा बाप म्हणजे अत्यंत सामान्य बुद्धिमत्तेचा माणूसबँकेतील कारकुनी सोडून अध्यात्मात पडला आणि गडगंज पैसा मिळवला. मला त्याचा आणि त्यांच्या शिष्यांचा तो ढोंगीपणा मुळीच आवडत नाही. आई गेल्यावर तर काय आमचा बाप आश्रमात रहायला गेला. तेथे काय रंगढंग उधळले असतील त्याने त्याला माहीत आणि त्याच्या देवाला माहीत. पण आमच्या डायरेक्टर साहेबांचे तसं नाही. त्याच्या डोक्यात डोकावून पहायला आवडेल मला. म्हणजे एवढी बुद्धी असते म्हणजे मेंदूत नक्की काय वेगळे असते हे कळेल. कापावा का त्याच मेंदू एकदा? मला एकदा त्यांच्या मित्रमंडळीत मिसळायचे आहे. कसल्या गप्पा मारतात हे पहायचे आहे कित्येकदा त्यांना विचारावे असे मला फार वाटते पण ते समोर आले की माझी जीभ घशातच अडकते

साहेबांच्या घरी अनेक वेळा जाणे झाले पण ती मात्र कधीच भेटली नाही. बहुतेक ती नसतानाच ते मला बोलावत असावेतनाही पण ते असे मुद्दाम नाही करणार . उमदा माणूस आहे. त्यांच्या घरात एक जादा खोली आहे आणि त्या खोलीमागे एक खोली आहे जिचा विचार केला तरी माझ्या छातीतील धडधड वाढते. आरसेमहालच आहे तो. मांडणीत उंची काचेचे सामान सुबकपणे मांडून ठेवलं आहे. पण मला महाराणींच्या कपडे बदलण्याच्या खोलीत खरा रस आहे. तेथे अनेक प्रकारची अत्तरं मांडून ठेवलेली मला पहायची आहेत. श्वास घ्यायलाही भीती वाटते अशी सुगंधी अत्तरेपण गप्प बस जरा

आज एक भन्नाट कल्पना डोक्यात आली. त्या दोन कुत्र्यांचे संभाषण मला आठवले. ‘चला बरं झालं. आता काय करायचंय हे स्पष्ट झालं’ मी मनाशी म्हटले. त्या दोन मूर्ख कुत्र्यांचा पत्रव्यवहार काहीतरी करून वाचण्यासाठी मिळवायला पाहिजे. कदाचित त्यात मला माझ्या बर्‍याच प्रश्नांची उत्तरे सापडतील. आमचा बापही असेच म्हणतो, ‘माझ्याकडे सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे आहेत. पैसे फेका उत्तरे मिळवा.पण ही कुत्री मला जास्त प्रामाणिक वाटतात. तीच बरी

मी यापूर्वीच एकदा मन्याला एकांतात गाठले होते. ‘हे बघ मन्या आपल्याशिवाय आता येथे कोणी नाही. मी दरवाजाही बंद करून घेतो म्हणजे तुला कसलीही भीती नको. मला तुझ्या मालकिणीची सगळी माहिती दे ! मी कोणालाही सांगणार नाही.” पण त्या बदमाष कुत्र्याने शेपूट पायात घातली. मागे सरकून त्याने आपले अंग गदागदा हलवले आणि काही ऐकलेच नाही अशा अविर्भावात बाहेरचा रस्ता पकडला.

फार पूर्वीपासूनच माझे मत आहे की कुत्री माणसांपेक्षा खूपच हुशार असतात. ते बोलू शकतात यावर माझा पूर्ण विश्वास आहे. फक्त त्यांच्या आडमुठ्या स्वभावामुळे ते हे रहस्य उघड करत नाहीत. त्यांचे सगळीकडे अगदी बारीक लक्ष असते. त्यांच्या तिखट नजरेतून काहीच सुटत नाही. उद्या काहीही झाले तरी मला नव्यापुलाजवळ मनीच्या घरी गेलेच पाहिजे. आणि जर असेल नशिबात तर मन्याने मनीला लिहिलेली सगळी पत्रे मिळतील…..

१२ नोव्हेंबर

आज दुपारी दोन वाजता मी काहीतरी करून मनीची गाठ घेण्यासाठी निघालो. मला तिला काही प्रश्न विचारायचे होते. त्या कॉजवेच्या भागातील हवेचा एक प्रकारचा दर्प मला मुळीच आवडत नाही. बहुतेक गटाराचा असावा. शिवाय प्रत्येक घरातून पेटलेल्या चुलींमुळे सगळी कडे नुसता धूर भरून राहिला होता. अगदी जीव घुसमटून टाकणारा धूर.

मी दुसर्‍या मजल्यावर गेलो व बेलचे बटण दाबले. एका सुंदर पण चेहर्‍यावर ठिपके असलेल्या तरुणीने दार उघडले. “कोण हवंय?”

मला तुमच्या कुत्र्याशी जरा बोलायचंय.”

फारच साधी मुलगी होती ती. तिचा कुत्रा जोरजोरात भुंकत पळत तेथे आला. मला त्याला पकडायचे होते पण त्या नालायक कुत्रीने माझे नाक तिच्या दातात पकडले. तेवढ्यात मला कोपर्‍यात तिची झोपण्याची टोकरी दिसली. ‘हंऽऽ मला हेच पाहिजे होतं’. मी पळत तेथे गेलो. ती पालथी केली. व कागदाच्या तुकड्यांचा एक गठ्ठा बाहेर काढला. त्या कुत्रीने हे पाहिल्याबरोबर माझ्या पोटरीचा चावा घेतला. मी केलेली चोरी पहाताच ती माझ्याकडे हिंस्रपणे बघत गुरगुरली. पण माझे काम झाले होते. मी तिला म्हटले, “ त्याची आता जरुरी नाहीबाय ! बाय !”

हा सगळा प्रकार पाहून त्या मुलीला मी वेडा असल्याची खात्री पटली असणार. ती घाबरली.

मी घरी पोहोचल्यावर मला वाटले लगेचच दिवसाउजेडी ती पत्रं वाचायला बसावं कारण रात्री मला नीट दिसत नाही पण मोलकरणीने फरशी पुसायला घेतली होती. यांना हा नसता उद्योग नको त्यावेळी करायला कोण सांगतं कोण जाणे. चडफडत मी मग जरा चक्कर मारायला गेलो. चालता चालता काय घडले त्यावर विचार करू लागलो. आता मला त्या सगळ्या भानगडीच्या मुळाशी जाता येईल. कुत्री ही अत्यंत हुशार असतात. त्यांना राजकारणातले सगळे कळते. या पत्रात माल जी माहिती हवी आहे ती सगळी मिळणार याची मला खात्री आहे. विशेषतः: डायरेक्टर साहेबांच्या स्वभावाबद्दल व त्यांच्या नातेवाईकांबद्दल. शिवाय या पत्रांतून तिच्याबद्दल….. गप्प बसायला काय घेशील?

१३ नोव्हेंबर.

आता बघू. पत्रातील अक्षर तसे वाचता येतंय पण जरा कुरतडल्यासारखं दिसतंय….

प्रियतमे मने,

तुझ्या या अत्यंत सामान्य, फालतू नावाची मला सवय होणे कठीणच आहे. त्यांना तुझ्यासाठी दुसरे चांगले नाव सुचले नाही का? मनीशीऽऽऽऽ किती बंडल आणि अतिसामान्य नाव. पण त्याच्यावर चर्चा करण्याची ही वेळ नाही. आपण एकमेकांना पत्रं लिहिण्याचा निर्णय घेतला ते एका अर्थाने छानच झालं असे म्हणायला हवे.

(पत्र तसे व्याकरणाच्या दृष्टिकोनातून बरोबर लिहिलंय. आमचा हेडक्‍लार्कही एवढे अचूक लिहू शकत नाही. लेकाचा विद्यापीठात होता म्हणे.)

आपल्या भावना, विचार आणि मतांची देवाणघेवाण करणे. मला वाटते या जगातील सगळ्यात निर्भेळ आनंद देणारी ही गोष्ट असावी.

(हंऽऽऽऽ हे वाक्य कुठल्यातरी पुस्तकातील चोरलेले आहे हे निश्‍चित. कुठल्या ते आता आठवत नाही.)

जरी मी आमच्या घराचा दरवाजा एकट्याने ओलांडलेला नाही तर मी माझ्या अनुभवावरून सांगतोय. किती आनंदात आयुष्य चालले आहे माझे. माझी मालकीण, जिला तिचे वडील नूतन अशी हाक मारतात, ती माझ्या प्रेमातच पडली आहे.

( अरे लबाडा…..पण गप्प रहा….)

तिचे वडीलही मला कधी कधी प्रेमाने कुरवाळतात. मी ताज्या दुधाचा चहा आणि क्रीमची बिस्किटे खातो. होय लाडके मला तुला सांगण्यास बिलकुल लाज वाटत नाही की मला ती किचनमधे टाकून दिलेली हाडे मुळीच आवडत नाहीत. मी फक्त हाडांमध्ये मगज असलेली तित्तरची हाडे चघळतो. रिकामी हाडे मला बिलकुल आवडत नाहीत. पण मला सगळ्यात तिरस्कार कशाचा वाटत असेल तर माणसांच्या कुत्र्यांना उष्टे खायला घालण्याच्या सवयीचा. घाणेरडे…. अर्थात कधी कधी आपल्या भिडस्त स्वभावामुळे आपण ते खातो

( हा काय बावळटपणा लावलायदुसरे काही लिहायला मिळाले नाही वाटतं यांना. पुढच्या पानावर कदाचित काहीतरी मिळेल…)

येथे काय चालते हे मी तुला सांगतो. आमच्या घरातील सगळ्यात महत्त्वाचा माणूस म्हणजे नूतन ज्याला बाबा म्हणून हाका मारते तो. फारच विचित्र माणूस आहे.

( आमच्या बापाइतका निश्‍चितच नसणार. पण बघुया काय विचित्रपणा करतो तोपण आता निश्‍चितच काहीतरी गवसणार. मी म्हटले नाही, त्यांचे सगळीकडे बारीक लक्ष असते आणि हे कुत्रे पक्के राजकारणी असतात..

…. विचित्र माणूस. बहुतेक वेळा तो शांत असतो. क्वचितच बोलतो. पण मागच्या आठवड्यात तो एक कागद हातात घेऊन स्वत:शीच बडबडत होता, ‘मिळेल का मला तेमिळेल का…?” दुसरा हात त्याने आकाशात पसरला होता. एकदा तर माझ्याकडे वळून ते म्हणाले, “ मन्या तुला काय वाटते. मिळेल का मला?ते काय म्हणत आहेत यातील एकही शब्द मला कळला नाही. मी त्यांच्या बुटाला शेपटी घासली व तेथून निघून गेलो. पुढच्याच आठवड्यात सकाळी बँकेचे अनेक कर्मचारी, अधिकारी आमच्या घरी आले. त्यांनी सगळ्यांनी त्यांचे अभिनंदन केले. त्या दिवशी जेवणाच्या टेबलावर जेवणे अगदी हसतखेळत झाली. मला चांगलं आठवतंय.

( हंऽऽ म्हणजे ते फारच महत्त्वाकांक्षी दिसतात..लक्षात ठेवले पाहिजे. माझी खरी महत्त्वाकांक्षा बाबांची जागा घ्यायची ही आहे पण बाबा आश्रमात पाऊल टाकून देत नाहीत. विचारले तर ‘शहाणा आहेस’ असे उत्तर देऊन गप्प करतात.)

माफ कर प्रिये..मी आता पत्र पुरे करतो…..(..….) उद्याच मी हे पत्र पूर्ण करेन वचन देतो तुला

सांगितल्याप्रमाणे लाडके मी परत पत्र लिहायला घेतोय. आज माझी मालकीण नूतन..

( हंऽऽऽ बघुया आता काय लिहितोय तो नूतनबद्दल..)

फारच उल्हसित दिसत होती. आज ती कँपात एका डिस्कोथेकमधे नाचायला गेली होती. ती नसताना त्यामुळेच मला शक्य झालंय. तिला नाचायला फार आवडते. पण तिला चांगले कपडे घालण्याचा फार कंटाळा येतो. नाचून एवढा कसला आनंद मिळतो हे मला अजून उमजलेले नाही. कधी कधी ती रात्री जाऊन पहाटे गुपचूप घरी येते. त्यावेळी मात्र मला गप्प रहावे लागते. तिच्या मलूल चेहर्‍याकडे पाहून मी सहज सांगू शकतो की तिने रात्रभर काही खाल्लेले नाही. मी तर असे न खाता राहूच शकत नाही. मला जर कोंबडी मिळाली नाही तर माझं काय होईल ते सांगता येत नाही. अंडी ठीक आहेत पण गाजरं, ढोबळी मिरची माझ्या अन्नात मला मुळीच चालत नाहीत

(लिहिण्याची पद्धत फारच आगळीवेगळी आहे. कोणी माणसाने लिहिले नसणार हे लगेचच लक्षात येते. सुरवात तर फारच छान केली आहे पण नंतर मात्र वळणावर गेलेमी दुसरे पत्र वाचायला घेतो. यावर तारीख नाही.) (आमचे वडीलही महाराज होण्यापूर्वी आईला पत्रे लिहायचे म्हणे. नंतरही ते पत्र लिहायचे पण त्यांच्या लाडक्या शिष्येला. एक विधवा होती ती. होतीच म्हणायला पाहिजे. कारण आता ती या जगात नाही. तिचा संशयास्पद मृत्यू झाला म्हणे. त्यानंतर बहुधा आमच्या बापाने पत्रं लिहिण्याचे बंद केले ते केलेच..)

.. लाडके वसंत ऋतूचं आगमन किती आल्हाददायक असते नाही? कोणाची तरी आस लागल्यासारखे माझे हृद्य तडफडते आहे. माझ्या कानात काहीतरी गुंजन करतंय आणि मी कित्येक वेळा एका पायावर उभा राहून दाराकडे टक लावून बघत बसतो. तुला सांगायला हरकत नाही, माझे चाहते भरपूर आहे. मी बर्‍याच वेळा खिडकीत बसून ते जा ये करत असताना त्यांच्याकडे पहात बसतो. तुला सांगतो परमेश्वराने काय काय नमुने जन्माला घातले आहेत….! काही बावळट, पाळलेले कुत्रे, चेहर्‍यावरची माशी हालणार नाहीत असे कुत्रे रस्त्यावर एखाद्या अतिमहत्त्वाच्या व्यक्तिंसारखं चालत असतात. त्यांना वाटत असते की सार्‍या जगाचे डोळे त्यांच्यावरच खिळलेले आहेत. त्यांच्याकडे तर मी ढुंकूनही पहात नाही. काय पण एकेक नमुने पहायला मिळतात

आणि समोरच्या खिडकीत एका अक्राळविक्राळ बुलडॉग असतो. एवढा मोठा की बस्स.. जर तो मागच्या पायावर उभा राहिला तर नूतनच्या वडिलांपेक्षाही कदाचित उंच होईलअर्थात त्याला मागच्या पायावर उभे रहाता येईल की नाही ही शंकाच आहे. हा ठोंब्या अत्यंत निर्लज्ज आहे. मी त्याच्यावर गुरकावतो पण त्याला त्याचे काहीही वाटत नाही. त्याने त्याच्या कपाळावर आठ्या घातल्या तरी हरकत नाही पण तो माझ्याकडे सरळसरळ दुर्लक्ष करतो. मी जर थोडा भुंकलो तर तो जीभ बाहेर काढतो, कान पाडतो आणि परत खिडकीबाहेर नजर लावतो. रानटी ! पण लाडके मला काहीजण आवडतात बरका. तो शेजारच्या कुंपणात सरपटत शिरणारा कुत्रा मला खूपच आवडतो. त्याचे नाक किती सरळ आणि सुंदर आहेत्याचे नावही मस्त आहेजॉनी ..कुठल्याशा सिनेमावरून ठेवले आहे म्हणे.

( काय साला फालतूपणा चालवलाय यांनी. कशाला कागद काळे करतात कोणास ठाऊक. मला माणसांबद्दल सांगा रे. माणसांबद्दल. त्याने माझ्या डोक्यात काहीतरी प्रकाश पडेल. दिशा मिळेल. जाऊ देत . मी दुसरे पत्रच वाचतो…)

(आमचा बाप तर कागद काळे करायच्या भानगडीत पडत नाही. त्याच्या आवाजात जादू आहे म्हणे. स्वत: वेडा आहे पण दुसर्‍याला वेड लावतो. शिवाय लिहिले म्हणजे पुरावा मागे राहतो. अक्कल उघडी पडते….)

नूतन टेबलावर बसून काहीतरी भरतकाम करीत होती. आमची नूतन घर कामातही तरबेज आहे बरं का…! मी नेहमीप्रमाणे खिडकीबाहेर पहात टवाळक्या करत होतो. तेवढ्यात घरचा नोकर आला व म्हणाला, “साहेब आले आहेत..”

त्यांना घेऊन ये इथे…” “ मन्या, मन्या,कोण आहेत ते माहिती आहे का? ते गोरेपान गृहस्थ मोठे सरकारी अधिकारी आहेत. आणि काय त्याचे डोळे आहेत..निळेशार.. आणि मुख्य म्हणजे गारगोटी सारखे निर्जीव नाहीत तर तेजस्वी…”

नूतन पळतच तिच्या खोलीत गेली. पुढच्याच क्षणी एक उमदा तरुण आत आला. त्याने आरशात पाहून आपल्या केसांवरून हात फिरवला. खोलीवर नजर फिरवून तो तसाच उभा राहिला. मी तोंड फिरवून माझी जागा घेतली. तेवढ्यात नूतन आत आली. त्याच्याकडे बघून ती गोड हसली.

मी माझे लक्ष नाही असे भासवत खिडकीबाहेर पहात राहिलो. पण माझे कान त्यांच्या बोलण्याकडेच होते. लाडके एवढे कंटाळवाणे संभाषण मी माझ्या आयुष्यात ऐकले नसेल. काल नाचताना कोणाला जास्त झाली होती, कोणाला नाचता येत नाही, कोण नुसतेच जागेवरच जॉगींग केल्यासारखे नाचतात. कोण कसा दिसत होता आणि कोण कशी जास्त नटून आली होतीकोण एक लिना म्हणे तिचे डोळे निळे आहेत पण प्रत्यक्षात ते हिरवट आहेत….

मला कळत नाही तिला या माणसाविषयी एवढे काय प्रेम वाटते.. तो आला की अगदी खूष असते.

( काहीतरी चुकतेय इथे. या माणसाने तिला गटवणे अशक्यप्राय गोष्ट आहे. बघू पुढे काय आहे…)

हा माणूस दिसल्यावर जर तिला हसू फुटू शकते तर तिच्या वडिलांच्या केबिनमधे बसणार्‍या माणसाला पाहिल्यावरही तिला हसू फुटत असेल. तो तर अगदी कासवासारखा दिसतो..

(कोणाबद्दल बोलतोय तो?)

त्याचे नाव जरा विचित्र आहे आणि तो सारखा पेनं दुरुस्त करत असतो. त्याचे केस वाळलेल्या गवताच्या पेंडीसारखे आहेत. तिचे बाबा त्याला नोकर येणार नसला की घरी बोलवतात. त्याला पाहिले की नूतनला हसूच आवरत नाही.

(खोटारडा! हलकट!मला माहिती आहे तू एक नंबरचा खोटारडा आहेस. मला माहीत आहे माझ्यावर जळतो तू. आणि शिवाय तो हेडक्‍लार्कही तुला सामील आहे. तो तर माझा द्वेष करतो. तो माझ्याविरुद्ध कट कारस्थाने करतोअजून एक पत्र वाचले पाहिजे म्हणजे खरे काय ते कळेल.)

(बाबांनी आईला लिहिलेले एक पत्र मला पडताळात सापडले होते. गरीब बिचारी माझी आई. बाबांनी नुसत्या शिव्याच घातल्या होत्या तिला. पत्रावरची शाई अश्रूंनी पुसट झाली होती. काय झाले असेल बिचारीचे. फार सुंदर होती म्हणे ती. बाबा मात्र अगदीच कुरूप. मी बाबांवर गेलोय की काय? तिच्यावर पाळत ठेवायला बापाने खास माणसांची नेमणूक केली होती.)

प्रिय मने, मला माफ कर अगं बरेच दिवस तुला लिहायला वेळच मिळाला नाही. सध्या मी स्वप्नात तरंगतोय. कोणीतरी लिहिलेले आहे ना, प्रेम म्हणजे पुनर्जन्मच ! शिवाय घरात मोठी धामधूम चालू आहे. तो आता सारखा घरी येतो. नूतनचे वडीलही सध्या आनंदात आहेत. फरशी पुसणार्‍या बाईंना स्वत:शीच बडबडण्याची सवय आहे. त्यांच्या बडबडीतून मला कळले की लवकरच नूतनचे लग्न होणार आहे.

( मला पुढे वाचवले नाही.)

हे सगळे मोठ्या हुद्द्यांवरच्या लोकांसाठी आहे. तिला योग्य वर मिळावा अशी कोणाची इच्छा नाही. सगळा पैशाचा खेळ. मीही इंदूरचा राजा असतो तर तिला मागणी घातली असती. मग या सगळ्या लोकांची तडफड पहायला मजा आली असती. ते दोघे तर त्यांच्यावर थुंकण्याच्या लायकीचे पण नाहीत. पण काळजी करण्यासारखी गोष्ट आहे. मी त्या मूर्ख कुत्र्याच्या पत्रांचे फाडून फाडून हजार तुकडे केले व कचरा पेटीत टाकले

३ डिसेंबर.

हे लग्न होणे शक्यच नाही. ही अफवाच असणार. तो एक मोठा सरकारी अधिकारी असला म्हणजे माझ्यापेक्षा काय वेगळे आहे त्याच्याकडे? या अडाणी समाजात त्याला मान आहे एवढेच. तसा तर तो माझ्या बापालाही आहे आणि त्याच्यानंतर मलाही मिळणार आहे अर्थात मी ती जागा मिळवली तर. पण त्यासाठी काय करावे लागणार आहे याची मला कल्पना नाहीठीक आहे कळेल पुढे केव्हातरी. त्याचा हुद्दा त्याला कपाळात तिसरा डोळा देत नाही ना त्याचे नाक सोन्याचे आहे. इतरांसारखेच नाक आहे त्याला. त्या नाकातून तो जेवत नाही ना खोकत. इतरांसारखा किंवा माझ्यासारखा फक्त शिंकतोच ना? मला या रहस्याचा भेद करायलाच पाहिजे. दोन माणसात हा फरक कशामुळे पडतो हे शोधायला पाहिजे.. मी फक्त एक साधा कारकून का झालो

कदाचित मी इंदूरचा राजा असेनही फक्त एखाद्या कारकुनासारखा दिसत असेन. कदाचित मलाच मी कोण आहे हे माहीत नसेल. इतिहासात अशा कितीतरी घटना आहेत ज्यात एखादा भिकारी एकदम संस्थानिक निघतो किंवा एखादा कामगार श्रीमंत व्यापार्‍याचा हरवलेला मुलगा निघतो. आपले सिनेमे तर अशा गोष्टींनी खच्चून भरले आहेत. जेथे धूर आहे तेथे खाली काहीतरी पेटलेले असतेच असे म्हणतात. समजा उद्या मी एकदम इंदूरी पागोट्यात व हिर्‍यांचा शिरपेच घालून अवतरलो तर ती काय म्हणेल? ओवाळेल का मला? तिचे वडील, आमचे डायरेक्टर साहेब काय म्हणतील? ते महत्त्वाकांक्षी आहेत, लॉजचे सदस्य आहेत. निश्‍चितच ते फ्रीमॅसन आहेत. मी शोधून काढलं आहे. त्यांनी कितीही लपविण्याचा प्रयत्न केला तरी मला ते माहीत आहे. माझ्यासाठी फारच सोपे होते ते. आमचा बापही एका लॉजचा सदस्य आहे नामाझा बाप व हा दोघेही प्रथम भेटणार्‍या माणसाशी हस्तांदोलन करताना फक्त पहिली दोन बोटे पुढे करतात. मी पाहिलंय ना.. मी एखादा संस्थानिक नाही होऊ शकणार का? बाबांना सांगितले तर ? ते परमेश्वराचे एजंट आहेत असे म्हणतात. किंवा कमीतकमी बँकेचा मॅनेजर तरी? मी एक कारकून का आहे? त्यापेक्षा जास्त काहीतरी का नाही?…

५ डिसेंबर

आज सगळी सकाळ वर्तमानपत्रे वाचण्यात घालविली. इंदूरला विचित्र गोष्टी घडत आहेत. मला काही सगळ्या समजल्या नाहीत पण एक गोष्ट माझ्या लक्षात आली ती म्हणजे त्या संस्थानाची गादी रिकामी आहे. गादीचा वारस शोधण्यात कारभाऱ्यांना अडचणींचा सामना करावा लागतोय कारण दंगे सुरू झाले आहेत.

हे सगळे मला विचित्र वाटतंय. गादी रिकामी कशी काय राहू शकते? काही लोक म्हणतात की त्या गादीवर एक स्त्री बसणार आहे. एक स्त्री कशी काय गादीवर बसू शकते? अशक्य ! फक्त राजाच गादीवर बसू शकतो. ते म्हणतात की तेथे राजाच नाही पण ते कसे शक्य आहे संस्थानाला राजा नाही असे कसे होईल? राजा असेल पण कुठेतरी लपला असेल. तो तेथेच असेल पण कदाचित अर्थव्यवस्था ढासळल्यामुळे, किंवा राजकीय अस्थिरतेमुळे किंवा दुसर्‍या मंत्र्यांच्या कटकारस्थानांमुळे त्याने सध्या लपण्याचे ठरवले असेलकाय माहीतकदाचित इतरही कारणेही असतील.

८ डिसेंबर.

मी बँकेत जाणारच होतो पण विचारपूर्वक गेलो नाही. मी सतत त्या इंदूरच्या भानगडीबद्दल विचार करीत होतो. एखादी स्त्री कशी काय राज्य करू शकते हा विचार काही माझ्या मनातून जात नव्हता. याला सरकारने परवानगीच दिली नाही पाहिजे. बाकीचे संस्थानिक काय करताएत? इतर संस्थानिकांमधेही खळबळ माजली आहे. ग्वाल्हेरमधे ही बंडाळी माजण्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत असे म्हणतात. या सगळ्या बातम्यांनी मी हादरून गेलो. स्वयंपाक करणार्‍या बाईंनीही हे ओळखलंय.

साहेब आज तुमचे कशातच लक्ष नाही.” खरं होतं तिचे. लक्ष नसल्यामुळे मी दोन काचेची भांडी जमिनीवर फेकली.

रात्रीच्या जेवणानंतर मला थोडा अशक्तपणा वाटल्यामुळे ऑफिसचे घरी आणलेले काम करायचा मूडच नव्हता. मी तसाच गादीवर तळमळत पडून राहिलोअर्थात मनात सारखा इंदूरचे विचार येतच होते

आमच्या आश्रमाच्या गादीचा विचार करण्यात तसा अर्थ नव्हता. बाबा अजूनही मला त्या लायक समजत नव्हते. मनाला गोंधळात टाकणारे सर्व ग्रंथ मी वाचून काढले. त्याने मी अजूनच गोंधळात पडलो. बाबांना काही विचारले तर ते म्हणतात, “ एवढा घोडा झालास पण अक्कल येत नाही अजून. ते सगळे समजून घेण्याची अजिबात आवश्यकता नाही. त्यावर बडबड करता आली म्हणजे बस्स.. ” मला ते एवढे काही पटत नाही पण वाद टाळण्यासाठी मी आपला गप्प रहातो. पण एक दिवस त्यांचा आणि माझा वाद होणार आहे हे निश्‍चित

४३ एप्रिल..

आजचा दिवस विजय दिवस म्हणूनच साजरा करायला हवा. शेवटी इंदूरच्या गादीचा वारस सापडला. गादीला राजा मिळाला. तो मीच आहे. एखादी वीज पडावी तसे आजच हे माझ्या अचानक लक्षात आले. तसे मला एकदा बाबा मेले आणि मी त्यांची जागा घेतली असेही स्वप्न पडले होते. पण ते स्वप्न होते. हे अगदी सत्यात उतरले आहे.

मला हेच कळत नाही इतकी वर्षे मी स्वत:ला एक कारकून कसा काय समजत होतोमी कारकून आहे ही मूर्खपणाची कल्पना माझ्या डोक्यात कशी काय घुसली कोणास ठाऊक. नशीब यासाठी कोणी मला वेड्यांच्या इस्पितळात टाकले नाही. आता सगळे कसे स्वच्छ झालंय. मला एक कळत नाही हे सगळे पडद्याआड कसे झाकले गेलंय.. मला वाटतंय की लोकांना वाटते की त्यांचा मेंदू हा डोक्यात असतो. पण ते सगळे खोटे आहे. अरबी समुद्रावरून वाहणार्‍या वार्‍यातच मेंदू असतो. तो जेथे जाईल तेथे वास करतो.

आज पहिल्यांदाच मी सावित्रीला मी कोण आहे हे सांगितले. मी जेव्हा तिला सांगितले की आठवा तुकोजी होळकर तुझ्यापुढे उभा आहे तेव्हा तिने कपाळावर हात बडवून घेतला. मरायचीच ती. नैसर्गिकच आहे. राजघराण्यातील माणूस तिने आजवर पाहीलाच नव्हता ना !

मी पहिल्यांदा तिला शांत केले. तिला सांगितले की माझे बूट अस्वच्छ आहेत म्हणून काही मी तिला हत्तीच्या पायी देणार नाही. बायका म्हणजे एक नंबरच्या मूर्ख असतात. भव्यदिव्य गोष्टींमधे त्यांना रसच नसतो. ती घाबरली होती कारण तिला वाटले की सगळे संस्थानिक हे तुळोजीसारखे क्रुर असतात. मी तिला समजावून सांगितले की ते दिवस आता गेलेमी काही आज बँकेत गेलो नाही. कशाला जाऊ ? मुळीच जाणार नाही. त्या न संपणार्‍या कागदांच्या भेंडोळ्यात माला परत अडकून पडायचे नाही

८६ मार्च. दिवस आणि रात्रीमधे केव्हातरी

आज मला बोलाविण्यासाठी बँकेतून शिपाई आला. कारण मी गेले तीन आठवडे बँकेत गेलोच नव्हतो. त्याच वेळी नेमका आश्रमातून बाबांचा एक भगव्या कपड्यातील शिष्यही आला. त्या दोघांची गाठ पडू नये म्हणून मला किती धडपड करावी लागली. त्या भगव्याला मला एक भांडे फेकून मारावे लागले. माझा अवतार पाहून बिचार्‍याने पळ काढला. पण शिपाई चांगला दांगट होता. त्याने मला धरले व निरोप सांगितला. अर्थात माझा त्याला विरोध नव्हताच. मीही गंमत म्हणून बँकेत गेलो.

आमच्या बावळट हेडक्लार्कला वाटले की मी त्याच्या पुढे लोटांगण घालीन व गयावया करत काहीतरी खोटीनाटी कारणे देईन. पण तसे काहीच झाले नाही. मी त्याच्याकडे एक अनोळखी माणूस असल्यासारखे पाहिले. माझ्या नजरेत ना राग होता ना कीव. मग मी शांतपणे माझ्या जागेवर जाऊन बसलो. जणू काही झालेच नव्हते. त्यांची धावपळ पाहण्यासाठी मला शून्यात नजर लावावी लागली. ‘जर तुम्हाला कळले की तुमच्यासमोर कोण बसलंय तर तुमची किती धावपळ उडेल याची तुम्हाला कल्पनाच नाहीहेडक्‍लार्कही माझ्यासमोर लोटांगण घालेल. हो ! जसा हल्ली तो डायरेक्टर साहेबांपुढे घालतो.’

त्यांनी माझ्यासमोर एक कागदांचा गठ्ठा आदळला. मला त्या सगळ्या कागदपत्रांचे सार लिहून काढायचे होते म्हणे. पण मी त्यांना साधा स्पर्शही केला नाही. वाचणे तर दूरच.

थोड्याच वेळात ऑफिसमधे गडबड उडाली. शेवटी डायरेक्टरसाहेब येत आहेत अशी कुजबुजही सुरू झाली. कित्येक कारकुनांनी एकमेकांकडे अर्थपूर्ण नजरा टाकल्या. ते येताना त्यांचे लक्ष जाईल अशा हालचाली केल्या पण मी साधा हललो ही नाही. सगळ्यांनी आपले कपडे नीट केले, बटणे तपासली पण मी…. अंऽऽहं. डायरेक्टरची काय एवढी तमा बाळगायची? मी तो आला म्हणून उभे रहायचे? कदापि नाही.. हा कशाचा डायरेक्टर आहे. एखाद्या बाटलीच्या बुचासारखा दिसतो सामान्य बाटलीचं सामान्य बूचया पलीकडे काही नाही. त्यांनी माझ्यासमोर एक कागद सही साठी ठेवल्यावर मला जरा आश्चर्यच वाटले.

त्यांना वाटले मी नेहमीप्रमाणे माझी किरट्या अक्षरातील सही करेनबरोबर आहे त्यांचे. पण मी जेथे वर डायरेक्टरसाहेब सही करतात त्याच जागेवर मोठ्या लफ्फेदार अक्षरात माझी सही ठोकली…. तुळाजी होळकर (सातवा)… त्यानंतर पसरलेला सन्नाटा तुम्ही पहायला हवा होता. मी फक्त माझा हात हवेत झाडला व म्हणालो, ‘मला कुठलाही सभारंभ नकोय.. मग मी बाहेर पडलो व सरळ डायरेक्टर साहेबांच्या घराचा रस्ता पकडला.

ते घरी नव्हतेच. त्यांच्या दरवानाने मला थांबविण्याचा प्रयत्न केला पण मी त्याच्यावर असा डाफरलो की त्याने लगेचच शरणागती पत्करली.

मी सरळ नूतनच्या ड्रेसिंग रुममधे गेलो. ती आरशासमोर बसली होती. मला पाहताच ती दचकली. तोंडावर हात ठेवून, विस्फारलेल्या डोळ्यांनी ती दोन पावले मागे सरकली. पण ती उगीचच घाबरायला नको म्हणून मी कोण आहे हे तिला सांगितले नाही.

पण मी तिला सांगितले की जगातील सर्व सुखे तिची वाट पहात आहेत. इतकी की ती त्याची कल्पनाच करू शकणार नाही. आपल्या शत्रूंनी कितीही कट कारस्थाने केली तरीही आपले मिलन होणार आहे. एवढेच बोलून मी बाहेर पडलो. किती लबाड असतात या बायका.. आता मला बायका ही काय चीज असते हे चांगलेच कळून चुकले आहे. त्या खरे प्रेम कोणावर करतात हे कोणालाच कळत नाहीए म्हणे. चूक ! मला एकट्यालाच हे कळलं आहे. त्या सैतानावर प्रेम करतात. विनोद बाजूला ठेवला तरी ही ज्ञानी माणसे त्यांची वर्णनं करतात ना ती सगळी खोटी आहेत. तिचे खरे प्रेम हे सैतानावरच असतेअसते म्हणजे असते. संपलं. पुढच्या रांगेत बसलेली एखादी स्त्री मागे वळून एखाद्या पुरुषाकडे पहात असते तेव्हा तुम्हाला असे वाटण्याची शक्यता आहे की त्याच्या रांगड्या रूपाकडे पाहतेय. पण मुळीच नाही. त्या माणसा मागे दडलेल्या सैतानाकडे ती मोठ्या प्रेमाने पहात असते. त्याच्या आडून तो तिच्याकडेच पहात असतो. लक्षात घ्या. शेवटी ती त्याच्याशीच लग्न करते. खरंच त्याच्याशीच लग्न करते.

या सगळ्याच्या मुळाशी महत्त्वाकांक्षा आहे आणि त्याचे कारण आहे जिभेखाली असलेला एक फोड ज्याच्यात एक किडा लपलेला असतो. टाचणीच्या डोक्याच्या आकाराचा. आणि हे सर्व मोमीनपुर्‍यातील त्या न्हाव्याचे काम आहे. त्याच्या मधल्या बायकोबरोबर त्याला जगात इस्लाम धर्माचा प्रसार करायचा असतो. मी असे ऐकतो की माझ्या राज्यात आत्ताच बरीच जनता इस्लामी झाली आहे….

त्याला एकदा आमच्या आश्रमात सोडला पाहिजे. कशी धावपळ होईल आमच्या वडिलांच्या शिष्यगणाची.. विशेषतः भक्तिणींची.. आमच्या बाबांमुळेच इस्लामची स्थापना झाली आहेमाझी खात्री आहे.

आजची तारीख आठवत नाही. नाही तसे नाहीया दिवसाला तारीखच नाही.

आज मी खलिफासारखा वेष बदलून बाजारात फेरफटका मारायला गेलो. मी राजा असल्याचे एकही चिन्ह मी मागे ठेवले नव्हते कारण दरबार भरण्याआधीच जनतेने मला पहावे अशी माझी इच्छा नव्हती. अगोदर दरबारात दर्शन द्यावे आणि मग सामान्य जनतेला असेच मी ठरवले. सामान्य जनतेसमोर एकदम उभे रहायचे मला कमीपणाचे वाटले. काय माहीत जनता कशी प्रतिक्रिया देईल.. आणि शिवाय आत्ता या क्षणी माझ्याकडे होळकरी पगडीही नाही. मी एका नाटकाचे पोषाख पुरविणाऱ्या कंपनीला विचारुन पाहिले पण त्यांच्याकडे इंदूरच्या राजाचे कपडे नव्हते. गाढव लेकाचे..इंग्लडच्या राणीचे होतेकाय म्हणावे यालाअजूनही आमची गुलामी गेली नाहीअर्थात आश्रमातही सगळे परमेश्वराचे गुलाम त्याच्या एजंटच्या पायावर लोटांगण घालतातच की. काय होणार या गुलांमांचे कोणास ठाऊक. मला स्वत:ला या गुलामांचा मालक होण्यास फारच आवडेल. माझ्या भगव्या कपड्यातून मी इंदूरचे कपडे शिवून घेईन. नाहीतरी ते साधेच सुती कपडे आहेत. आश्रमात गादी मिळाल्यावर मखमली लागतील.. पण शिंप्याने ते बिघडवले तर? नको त्यापेक्षा मीच ते गुपचूप घरीच शिवीन. दारे खिडक्या लावून घेईन म्हणजे कोणी बघायला नको. बेतण्यासाठी मलाच कात्री चालवावी लागणार असे दिसते. काही हरकत नाही..

मला तारीख लक्षात नाही. सैतानाने ती नीट लक्षात ठेवली असणार. कपडे आता जवळजवळ तयार झाले आहेत. मी जेव्हा ते परिधान केले तेव्हा सावित्रीच्या तोंडातून एक अस्फुटशी किंकाळी बाहेर पडली. पण मी आत्ता लगेचच दरबारात दर्शन देणार नाही. दरबारी, मंत्री संत्री अजून आलेले नाहीत. एकट्याने दरबारात जाणे काही ठीक दिसणार नाही. माझे वैभव दिसणार नाही. प्रत्येक तासाला मी त्यांची उत्कंठेने वाट पहातोय.

आश्रमात केव्हा कळवायचे हाही एक प्रश्नच आहे. बाबांची तब्येतही आजकाल ठीक नसते. मधे त्यांची अँजियोग्राफी झाली असे सावित्री सांगत होती…. म्हातारा गचकतोय की काय.. आता इंदूरची गादी मिळाल्यामुळे आश्रमाची मला गरज नाही हे त्यांना सांगावे का? गप्प बस जराशहाणपणा नको

कारभार्‍यांना येण्यास एवढा का बरं उशीर झाला असेल? मला वाटते शिंद्यांनी त्यांना रस्त्यातच पकडले असेल. त्यांचा छळ केला असेल. मी कुठे आहे हे सांगण्यासाठी. आज मी पोस्ट ऑफिसमधे चौकशी करण्यासाठी जाऊन आलो. पण त्यांना कशाचीच कल्पना नव्हती. पोस्टमास्तर म्हणून एक ठोंब्या बसवलाय तिथे.

नाही हो ! माझे डोके खाऊ नका. येथे इंदूरचे कोणीही आलेले नाही. तुम्हाला जर त्यांना तार पाठवायची असेल तर खाइडकी क्र.३ वर जा फॉर्म भरा.”

छे! मी कशाला तार करू ? तारा तर डॉक्टरांचा कंपाऊंडर पाठवतो

३० फेब्रुवारी. इंदूर.

चला ! एकदाचा इंदूरला पोहोचलो म्हणायचा मी. घटना कशा फटाफट घडत गेल्या. इंदूरचे काही कारभारी व आश्रमातील काही कारभारी मला न्यायला आले होते. मी अर्थातच आश्रमातील लोकांना परत पाठवून दिले. नंतर कळाले की ते मला बाबांच्या बाराव्याला न्यायला आले होते. गेले एकदाचे. वेडे कुठले. मला एकट्याला टाकून गेले. मला न्यायला त्यांनी भली मोठी गाडी पाठवली होती व पुढेमागे हत्यारी संरक्षक बसवले होते. हे नेमलेले मला आठवत नव्हते पण गर्दी झाली तर त्यांचा उपयोग होईल. म्हणून मी त्यांना परत पाठवले नाही. आजकाल सगळे रस्ते लोखंडाचे असल्यामुळे सगळीकडे फटकन पोहोचता येते. आम्ही इतक्या वेगाने गेलो की अर्ध्या तासात आम्ही इंदूरच्या वेशीवर पोहोचलो. रम्य आहे हा प्रदेश.

माझ्या किल्ल्याला भक्कम तटबंदी आहे. शिंद्यांपासून रक्षण करायचे म्हणजे ही असली तटबंदी पाहिजेच. मी आत पाऊल टाकल्याटाकल्या मला बरेच टक्कल केलेले लोक दिसले. मी लगेचच त्यांना ओळखले. सैनिक असणार ते. नाहीतर अधिकारीही असतील.

मला हाताला धरून घेऊन जाणार्‍या कारभार्‍याने एकदम भयंकर विचित्र गोष्ट केली. त्याने मला एका खोलीत ढकलले आणि म्हणाला, “ इथे गप्प पडून रहा. जर परत इंदूर हा शब्द तरी तोंडातून काढलास तर याद राख. इंदूरलाच पाठवीन तुला कायमचा.” पण मला माहीत आहे ही एक राजाची परीक्षाच असते. सामान्य माणसांची दु:खे राजाला कळावी म्हणून त्यांना तसे काही काळ वागविले जाते असे म्हणतात. मी परत इंदूरचे नाव काढल्यावर मात्र त्याने त्याच्या हातातील दांडुक्याने माझ्या पाठीवर सणसणीत दोन रट्टे हाणले. माझा जीव कळवळला. मला रडू फुटले पण मी ते मोठ्या प्रयासाने आवरले. राजाला असे रडणे शोभत नाही. कदाचित इंदूर मधे शौर्याची अशीच परीक्षा घेत असावेत. ते सगळे गेल्यावर मी माझ्या राज्याच्या कारभाराची माहिती घ्यायची ठरविली. आश्चर्य म्हणजे माझ्या लक्षात एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट आली. ती म्हणजे इंदूर आणि चीन हे एकच देश आहेत. ही मूर्ख अडाणी जनता त्यांना दोन देश समजते. मी प्रत्येकाला एका कागदावर इंदूर हा शब्द लिहायला सांगणार आहे. त्याला आढळेल की तो चीन असा लिहिला गेलाय.

या सगळ्या किरकोळ गोष्टी आहेत. मला खरी काळजी उद्याची आहे. उद्या सकाळी पृथ्वी चंद्रावर बसणार आहे आणि त्यावर बाबा. ते आत्तापर्यंत चंद्रावर पोहोचलेही असतील. त्यांना सूक्ष्मात जाऊन कुठल्याही ग्रहावर जाण्याची विद्या प्राप्त आहे नासध्या एका इंग्रजी शास्त्रज्ञाने हे पेपरात छापले आहे पण माझ्या बाबांनी मला केव्हाच सांगितले होते. सध्या इंदूरात लागलेले शोध स्वत:च्या नावावर खपवायचे हा परदेशी शास्त्रज्ञांचा उद्योगच झाला आहे म्हणापण एक सांगतो चंद्र इतका ठिसूळ आणि नाजूक आहे की मला त्याची काळजी वाटते. सध्या चंद्राची दुरुस्ती नेपाळमधे करतात त्यामुळे ती काही व्यवस्थित होत नाही. अत्यंत ढिसाळ काम. ते काम एक राय नावाचा नेपाळी माणूस करतो. हा तर इतका बथ्थड डोक्याचा आहे की बस. त्याने चंद्र दुरुस्त करताना ऑलिव्ह ऑईल आणि मेण वापरल्याने पृथ्वीवर सगळीकडे घाणेरडा वास पसरलाय. सगळ्यांना नाकावर रुमाल घेउन चालावं लागतंय. म्हणून आपल्याला आजकाल आपली नाकं दिसत नाहीत कारण ती सगळी चंद्रावर गेली आहेत

सगळं चित्र स्पष्ट आहे. पृथ्वी एवढी मोठी आहे की जेव्हा ती चंद्रावर बसेल तेव्हा सगळी नाकं चिरडली जातील. मी इतका अस्वस्थ झालो की मी लगेच बूट चढवले व बाहेर पोलिसांकडे धाव घेतली. त्यांना पृथ्वीला चंद्रावर बसण्यापासून परावृत्त करा हा आदेश द्यायचा होता मला.

मी बाहेर हॉलमधे पाऊल टाकले आणि मला त्या टकल्या पोलिसांनी घेरले. ती खरंच फार बुद्धिमान माणसं होती. मी जेव्हा त्यांना समजाऊन सांगितले, “ लोक होऽऽ आपल्याला चंद्र वाचवायला पाहिजे कारण पृथ्वी त्यावर बसणार आहे.” ते ऐकल्यावर राजाची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी सगळे लगेच झटून कामाला लागले. काहीजण तर भिंतीवर चढून चंद्राला खाली घेण्याचा प्रयत्न करू लागले. तेवढ्यात इंदूरचा पंतप्रधान आला. तो आल्यावर सगळ्यांची पांगापांग झाली. पण राजा असल्यामुळे मला तेथून हलता येईना. आश्‍चर्य म्हणजे त्याने मला परत दांडुक्याने बडवले व परत खोलीत ढकलले. इंदूरच्या मध्ययुगीन प्रथा अजूनही भक्कम आहेत म्हणायच्या

आज मी गोंधळ घातला. माझी वही ते हिसकावून घेत होते. शेवटी पंतप्रधान म्हणाले, “त्या वहिने काय त्रास होतोय तुम्हाला? लिहितोय ना तो त्यात ? लिहू देत..

त्याच वर्षी जानेवारीत पण फेब्रुवारी नंतर येणारा.

हा इंदूर कुठल्या प्रकारचा देश आहे हेच कळत नाही. यांच्या व यांच्या दरबारी परंपरा फारच कर्मठ दिसतात. मला समजतच नाहीत त्या. आज माझ्या डोक्यावरचे सगळे केस काढण्यात आले. मी त्यांना ओरडून ओरडून सांगतोय की मला भिख्खू व्हायचे नाही. पण त्यांनी माझे ऐकलेच नाही. हे कमी होतं की काय म्हणून त्यांनी माझ्या डोक्यावर बर्फाळ पाण्याची धार धरली. मी आजवर असला अत्याचार सहन केला नव्हता. मला जवळजवळ वेड लागण्याची वेळ आली होती. पण ही परंपरा का पडली याचे उत्तर मला कोणी देऊ शकले नाही. फारच घाणेरडी परंपरा आहे.

मला आश्‍चर्य वाटते ते याचे की या आधीच्या राजांनी या परंपरेचे उच्चाटन कसे नाही केले त्याचे. मला तर असे वाटते आहे की मी एका धर्मवेड्या, अतिरेकी टोळक्यांच्या हातात सापडलो आहे की काय. का इस्लामिक स्टेटच्या अतिरेक्यांच्या हातात सापडलोय ? पण मला हे समजत नाही की राजा या लोकांच्या हातात कसा सापडू शकतो. बहुधा हे सगळे कारस्थान ग्वाल्हेरचे असावे. त्यांना माझी हत्याच करायची आहे. पण शिंदे सरकार, मला माहीत आहे तुम्ही इंग्रजांचे हस्तक आहात. इंग्रज अत्यंत धूर्त आहेत याचा हा अजून एक पुरावासगळ्या जगाला माहिती आहे इंग्रजांनी तपकीर ओढली की ग्वाल्हेरमधे शिंका येतात

तारीख २५

आज पंतप्रधान माझ्या खोलीत आले. त्यांच्या पावलांचा आवाज ऐकल्यावर मी खुर्चीखाली लपलो. जेव्हा त्यांना मी दिसलो नाही तेव्हा त्यांनी मला हाका मारण्यास सुरुवात केली. “ कारकुंड्याऽऽ, महाराजऽऽऽ तुळोजी महाराज….. पण मी गप्प बसलो. शेवटच्या हाकेला मी ओ देणार होतो पण मी मनाशी म्हटले, ‘साहेब मला फसवू नका. मी आता तुम्हाला माझ्या डोक्यावर पाणी ओतू देणार नाही.”

पण त्यांनी मला पाहिले होते. हातातील काठीने ढोसून त्यांनी मला बाहेर काढले. तो दंडुका फार लागतो. पण त्याचवेळी लागलेल्या एका शोधाने मला फार वेदना झाल्या नाहीत. ‘प्रत्येक कोंबड्याच्या पंखाखाली त्याचे स्वत:चे एक इंदूर असते.’ तो रागारागाने निघून गेला. जाताना मला शिक्षा करणार अशी धमकी देऊन गेला. मला त्याच्या दुर्बळतेचे हसू आले. कारण मला माहीत आहे तो एक खेळणे आहे इंग्रजांच्या हातातील….

३४ मार्च फेब्रुवारी ३४९

आता हे सहन होत नाही. देवा रे ! माझं काय करणार आहेत ते? का माझ्यावर सारखं बर्फाचं पाणी टाकतात? इतर वेळी ते माझ्याकडे लक्षही देत नाहीत. त्यांना मी दिसत नाही ना माझा आक्रोश ऐकू येतो. ते का माझा छळ करताएत? माझ्या सारख्या अत्यंत फालतू माणसाकडून त्यांना काय पाहिजे आहे तरी काय ? माझ्याकडे तर देण्यासारखे काहीच नाही.. माझे डोके ठणकतेय. इतके की सगळे जग उलथेपालथे होतं आहे की काय असे वाटतंय. मला वाचवा ! मला वाचवा कोणीतरीइथून बाहेर काढा.. माझ्या रथाला घोडे जोडा.. घंटा बडवा, बिगूल वाजवाआणि येथून मला बाहेर काढा. इतक्या दूर दूर घेऊन जा की पुढचे काही दिसणारच नाही.

त्या वेगातही मला आकाशात दूरवर एक तारा चमचम करताना दिसतोय. चंद्रप्रकाशात काळसर झाडे मागे पळताएत. पायाशी निळसर धुके तरंगत वर वर येतंय.. ढगात संगीत ऐकू येतंय. एका बाजूला समुद्र आहे तर एका बाजूला रांगण्याचा किल्ला. त्याच्या पलीकडे मला माझं गाव दिसतंय. ते माझं गावातलं घर तर नाही ? माझी आई खिडकीशी माझी वाट पहात थांबली असेल.

आई ! आईऽऽऽ माझ्यावर दया कर. तुझ्या या दुर्दैवी मुलाला वाचव. तुझा एक अश्रू माझ्या ठणकणार्‍या कपाळावर पडू देत. बघ त्यांनी माझी काय अवस्था करून ठेवली आहे ते.. या अनाथ मुलाला जरा तुझ्या उराशी धर. त्याला जायला दुसरी जागा नाही गं. ते त्याच्या मागे शिकारी कुत्र्यासारखे लागलेत.

आईऽऽऽ आई गंऽऽऽ तुझ्या या वेड्या मुलावर दया करपण तुला हे माहीत आहे का की तुर्कस्तानच्या राजाच्या उजव्या गालावर एक मोठा तीळ आहे….

४३ एप्रिल ३५०

आता मी मस्त आहे. आज आश्रमातील मंडळी मला सोडवायला आली होती. त्यांनी काय जादू केली कोणास ठाऊक. सगळेजण आज माझ्याशी नीट वागले.
आज कसलाही शॉक दिला नाही ना औषध.
मला घ्यायला साठे, जगताप आणि सचिन आणि बरेच लोक आले होते. न्यायला मोठी अलिशान गाडी आणली होती त्यांनी.

आश्रमात गेल्यागेल्या मी अंगावरील कपडे फाडून उघडा नागडा झालो. त्याबरोबर सगळे मला धरायला धावले. साठे सगळ्यांच्या पुढेत्याला पाहिल्या पाहिल्या माझ्या डोक्यात एक सणक उठली. या साठ्यामुळेच माझ्या आईने आत्महत्या केली.. मी मूठ आवळली आणि त्याच्या थोबाडात इतक्या जोरात हाणली की तो कोलमडत मागे जाऊन पडला. त्याच्या अंगावर मी धावून गेलो. आता त्याला लाथेने तुडवावा म्हणून मी पाय उचलला तेवढ्यात त्यांनी तो दोन्ही हाताने धरला व माझ्या पायावर लोटांगण घातले. इतरांना वाटले तो माझा आशीर्वाद मागतोय. मग मीही त्याला आशीर्वाद दिला….

बघा मी म्हणत नव्हतो आपल्या महाराजांचे त्याच्यात काहीतरी आले असणार म्हणून….” साठे म्हणत होतासगळ्यांनी एकच जयजयकार केलामीही त्याला प्रेमाने आलिंगन दिले….

मी आकाशाकडे पाहून वर हात फेकले आणि बाबांना साद घातली,

बाबा बघा झालो की नाही मी शहाणा….. ?”

गोगोल निकोलाय याच्या ‘‘Diaries of a Madman” या कथेवर आधारित.
लेखक : जयंत कुलकर्णी.

या भाषांतराचे सर्व हक्क लेखकाच्या स्वाधीन आहेत.

 

 

Posted in कथा | यावर आपले मत नोंदवा

शेकोटी…

alaska-snow-image

…दिवस उजाडलाच तो गोठलेला. आकाशात मळभ दाटलेला. थंडी मी म्हणत होती आणि आकाशाचा उदासपणा छातीत धडकी भरवीत होता. युकॉनच्या मुख्य रस्त्यापासून तो आत वळला. पायवाटेने चढ चढल्यावर त्याला एक पूर्वेकडे जाणारी आडवाट लागणार होती. दमछाक कराणारा तो चढ चढून गेल्यावर त्याने घड्याळात बघण्याच्या निमित्ताने थोडा दम घेतला. सकाळचे नऊ वाजले. आकाशात सूर्य नव्हता. त्याचे अस्तित्वच जाणवत नव्हते. त्याने वर पाहिले, आकाशात ढगही नव्हते. दिवस तसा स्वच्छ होता पण आसमंतात अदृष्य काहूरा कोंडला होता. त्यामुळे दिवस दिवसाढवळ्या अंधारा वाटत होता. हे सगळे सूर्य दिसत नसल्यामुळे. अर्थात त्यामुळे त्याची त्याला बिलकूल काळजी वाटत नव्हती. आकाशात सूर्य नसणे ही बाब त्याच्यासाठी नवीन नव्हती. गेले कित्येक दिवस त्याला सूर्यदर्शन झाले नव्हते. काही दिवस उलगडल्यावर त्याला दक्षिणेकडे क्षणभर उगवणारे आणि लगेच मावळणारे सूर्यबिंब दिसले असते.

त्याने आलेल्या पायवाटेवर नजर टाकली. खाली युकॉन नदीचे जवळ जवळ एक मैल रुंदीचे पात्र बर्फाच्या आवरणाखाली दडपलेले त्याला दिसले. तीन फुट तरी बर्फ असावा तो मनाशी म्हणाला. शिवाय वरती भुसभुशीत बर्फाचा तेवढाच थर होता तो वेगळाच. त्या हिमकणांच्या पांढऱ्याशूभ्र लाटांच्या कडांचे बर्फ झाले होते. त्याची नजर पोहोचेपर्यंत पांढऱ्या रंगाशिवाय दुसरे काहीच दिसत नव्हते. त्या पांढऱ्या रंगावर दक्षिणेकडे दूरवर, झाडांनी झाकलेल्या बेटाची काळसर रेखा वाकडीतिकडी वळणे घेत दुसऱ्या बेटांच्या रेषेत गडप होत होती. ही काळी रेषा म्हणजे त्याची वाट होती, जी त्याला चिलकूट खिंडीत घेऊन जाणार होती. मग डायी. त्याच पायवाटेवर उत्तरेकडे सत्तर मैलावर होते डावसन, तसे पुढे अजून उत्तरेकडे हजार मैलांवर न्युलाटो व शेवटी अजून हजार मैलांवर होते बेरींग सागरावरचे ‘द सेंट मायकेल’चे बंदर.

पण या गूढ वातावरणाचा, त्या अदृष्य होणाऱ्या काळ्या रेषांचा, हाडे गोठविणाऱ्या थंडीचा, काहुराचा त्या माणसावर कसलाही परिणाम झाला नव्हता. तो असल्या वातावरणात मुरला होता म्हणून नव्हे. खरेतर तो या भागात नवखा म्हणजे चेचॅक्वो होता. त्या भागातील मुळनिवासी ज्या माणसाने त्या भागात खरा हिवाळा काढला नाही अशा माणसाला चेचॅक्वो या नावाने ओळखतात. थोडक्यात हा माणूस त्या भागात नवखा होता आणि त्याचा हा कडाक्याचा पहिलाच हिवाळा होता, अर्थात त्या भागातील. माणूस चलाख व धडधाकट होता. आयुष्यातील चढउतारही त्याने पाहिलेले होते, अनुभवलेले होते पण दुर्दैवाने कडाक्याची थंडी याचा खरा अर्थ त्याला उमगलेला नव्हता. खऱ्या अर्थाची कल्पना करण्याइतकी कल्पनाशक्तीही त्याच्याकडे नव्हती. शुन्याखाली ५० डिग्री म्हणजे गोठविणारी थंडी एवढेच त्याला अभिप्रेत होते. जरा जास्त त्रास एवढेच..बस्स्… तापमानापुढे मनुष्यप्राणी किती हतबल होऊ शकतो याची तो कल्पनाच करु शकत नव्हता. नाहीतरी माणूस जेव्हा तापमानाचा विचार करतो – गरम किंवा गार, तेव्हा त्याच्या विचारांच्या मर्यादा फार संकुचित असतात आणि त्याच तापमानाच्या मर्यादेमधे तो जगू शकतो. त्या मर्यादांमधे रममाण होत तो या विश्वातील त्याचे स्थान व आयुष्याचा तर्क करतो. शुन्याखाली पन्नास डिग्री खाली म्हणजे हिमदंशाच्या वेदना. त्याच्यापासून संरक्षणासाठी उबदार हातमोजे, कान झाकणारी कानटोपी, गरम बुट व जाडजुड पायमोजे हे आवश्यकच. दुर्दैवाने शुन्याखाली खाली पन्नास डिग्री म्हणजे त्याच्या दृष्टीने तापमानमापकातील एक तापमान एवढेच होते. त्यापेक्षाही त्याला काही वेगळ अर्थ असू शकतो हे त्याच्या डोसक्यातच शिरत नव्हते.

चालण्यासाठी त्याने पाऊल उचलले आणि तो जमिनीवर थुंकला. थुंकल्याबरोबर एखादी काटकी तुटावी तसा आवाज झाला. त्या आवाजाने तो दचकला. तो परत थुंकला आणि परत तसाच आवाज झाला. त्याच्या थुंकीचा जमिनीवर पडेपर्यंत बर्फ झाला होता. त्याला उणे ५० डिग्रीला थुंकी जमिनीवर पडल्यावर असा आवाज येतो हे माहीत होते पण येथे तो प्रकार हवेतच होत होता. त्याच्या दुर्दैवाने तापमान बहुतेक -५०च्या खाली होते पण किती खाली हे त्याला माहीत नव्हते. कितिका खाली असेना, त्याला कुठल्याही परिस्थितीत हेंडरसनच्या खाडीच्या डाव्या फाट्यावर पोहोचायचे होते. तेथे त्याचे सोबती अगोदरच पोहोचले होते. ते इंडियन खाडीच्या प्रदेशातून तेथे येणार होते तर तो वळसा मारुन युकॉनच्या बेटांवर असलेल्या नदीवर काही लाकुडफाटा मिळतोय का ते पाहणार होता. संध्याकाळी सहापर्यंत, पण थोडासा अंधार पडल्यावर तो त्यांच्या तळावर पोहोचला असता. पण त्याचे साथीदार तेथे असणार होते, शेकोट्या पेटलेल्या असणार होत्या आणि गरमागरम जेवण तयार असणार होते. दुपारच्या जेवणाचा विचार मनात येताच त्याने कोटाच्या आत असलेली पुरचुंडी हाताने चाचपडून पाहिली. रुमालात गुंडाळलेले ते जेवण त्याच्या कमिजच्या आत त्याच्या कातडीला चिकटून त्याने ठेवले होते. पाव गोठण्यापासून वाचविण्याचा हा एकमेव मार्ग त्याला सुचला होता. पावाची आठवण येताच त्याला जरा धीर आला. त्याच्या चेहऱ्यावर हसू उमटले. पावाला त्याने मस्तपैकी लोणी चोपडले होते व आत बेकन ठासून भरले होते.

त्याने स्पृसच्या तुरळक झाडीत स्वत:ला झोकून दिले. रस्त्याचा माग अंधुक दिसत होता. साहजिकच आहे. शेवटची घसरगाडी त्यावरुन गेल्यावर त्याच्यावर जवळजवळ एक फुट बर्फ पडला होता. त्याने घसरगाडी न आणल्याबद्दल स्वत:ला धन्यवाद दिले. खरं म्हणजे या असल्या प्रवासात जास्त सामान नको म्हणून त्याने पोटाशी धरलेल्या जेवणाखेरीज कुठलेच सामान बरोबर घेतले नव्हते. पण आजच्या थंडीचे त्याला मनोमन आश्चर्य वाटले. ‘जरा जास्तच आहे गारठा’’ त्याने नाकाचा शेंडा व गालफाडे हातातील मोज्यांनी चोळत मनाशी म्हटले. त्याचे कल्ले चांगले वाढलेले होते पण गालाचा काही भाग तर उघडा पडला होता आणि त्याच्या लांब सरळ नाकाने त्या गारठलेल्या हवेत नाक खुपसले होते.

त्याच्या पायाशी त्याचा मोठा हस्की जातीचा कुत्रा चालत होता. करड्या रंगाचा हा कुत्रा आणि लांडग्यातील फरक ओळखणे अवघड. अर्थात त्याचाच भाऊबंद तो !. त्या भयानक थंडीने तो कुत्रा बिचकला. प्रवासाची ही वेळ नाही हे त्याला पक्के माहीत होते. त्या माणसाच्या अंदाजापेक्षा त्याची अंत:प्रेरणा त्याला जास्त खरं सांगत होती. आणि ते बरोबर होते कारण तापमान शुन्याच्या खाली पन्नास नव्हते, साठही नव्हते, सत्तरही नव्हते. ते शुन्याखाली पंचाहत्तर डिग्री होते. गोठण बिंदू शुन्याच्या वर बत्तीस डिग्री असतो… त्या कुत्र्याला बिचाऱ्याला तापमानमापकाची काहीच माहीती नव्हती. कदाचित त्याच्या मेंदूत माणसाप्रमाणे ‘हाडे गोठविणारी थंडी’ अशी जाणीवच नसावी. पण त्या प्राण्यात उपजत प्रवृती होती. त्याच्या दुर्दैवाने हा माणूस असा का वागतोय हे लक्षात न आल्यामुळे तो शांतपणे हलक्या पावलाने त्याच्या मालकाच्या पायात चालत होता. त्या माणसाच्या प्रत्येक हालचालींकडे तो प्रश्नार्थक नजरेने बघत होता. जणूकाही त्याला विचारायचे होते की त्याचा मालक कुठल्यातरी वस्तीवर का जात नाही आणि शेकोटीच्या उबेत का बसत नाही ? त्या कुत्र्याला शेकोटी म्हणजे काय हे माहीत होते आणि त्याला आत्ता शेकोटी पाहिजे होती. ती नसती तर त्याने स्वत:ला बर्फात गाडून घेतले असते व गोठवणाऱ्या हवेशी संपर्क तोडला असता.

कुत्र्याच्या श्र्वासातून बाहेर पडणारे बाष्पाचे हिमकण त्याच्या केसाळ कातडीवर जमले होते. त्याचा जबडा व नाकाड त्या कणांमुळे पांढरे पडले होते. त्या माणसाची तांबडी दाढी व मिश्याही पांढुरक्या झाल्या होत्या. पण त्याचा आता बर्फ झाला होता. त्याच्या प्रत्येक श्र्वासागणिक तो वाढत होता. त्याचे ओठ बर्फाने एकमेकांना इतके घट्ट चिकटले होते की त्याने चघळलेल्या तंबाखूचा ओघळ त्याच्या ओठातून बाहेर आला होता तोही त्याला साफ करता येत नव्हता. त्या साठलेल्या बर्फामुळे त्याची हनुवटी लांब झाली होती व तिचा रंगही बदलला होता. जर तो आत्ता कुठे धडपडला असता तर एखाद्या काचेप्रमाणे त्याचे शंभर तुकडे झाले असते. त्याला त्याची काळजी वाटली नाही. त्या प्रदेशातील सर्व तंबाखू चघळणाऱ्यांना ही शिक्षा मिळे. त्याने तसे दोन हिवाळे या भागात काढले होते पण ते एवढे भयंकर नव्हते.

त्याने सपाटीवर विरळ जंगलातून अनेक मैल पायपीट केली आणि तो एका टेकाडावरुन एका गोठलेल्या ओढ्याच्या पात्रात उतरला. हा हेंडरसनचा ओढा ! त्याला माहिती होते की आता दहा मैलांवर या ओढ्याचा दुफाटा येणार. त्याने त्याच्या घड्याळात पाहिले. दहा वाजले होते. त्याने मनोमन हिशेब केला. तासाला चार मैल म्हणजे दुफाट्यावर तो अंदाजे साडेबाराला पोहोचेल. त्या विचाराने आनंदित होत त्याने दुफाट्यावर दुपारचे जेवण करायचे ठरवले.

त्याने पात्रात चालण्यास सुरुवात केली आणि त्याच्या कुत्र्याने नाखुशीने त्याची शेपटी खाली केली व गुरगुरत पायातून चालण्यास सुरुवात केली. थोडेसे पुढे घसरगाडीच्या फाळाच्या खुणा अजुनही अस्पष्ट दिसत होत्या परंतू फुटभर बर्फाने त्याच्याबरोबर पळणाऱ्या माणसांच्या पाऊलखुणा झाकल्या होत्या. गेला महिन्याभरात त्या ओढ्यावर कोणी आले नव्हते. त्याने सावकाश चालण्यास सुरुवात केली. त्याच्या डोक्यात खास असे काही विचार नव्हते. पण त्यामुळे त्याच्या मनात दुपारच्या जेवणाचा आणि संध्याकाळी सहाला भेटणाऱ्या मित्रांचा विचार येऊ लागला. बोलण्यासाठी कोणी बरोबर नव्हते आणि जरी असते तरी बोलण्यासाठी तोंड उघडणे जमलेल्या बर्फामुळे त्याला अशक्यच वाटले. त्यामुळे तो सतत तंबाखू चघळत होता आणि आपल्या तपकिरी रंगाच्या हनुवटीची लांबी वाढवत होता.

मधेच ‘‘थंडी जरा जास्तच आहे’’ हे पालुपद मनातल्यामनात उगाळीत तो आपले गाल व नाक हातमोज्यांनी चोळे. आता त्याचे हात वारंवार त्याचे नाक व गाल यांत्रिकपणे चोळू लागले होते. पण कितीही चोळले तरी पुढच्याच क्षणी ते बधीर होत होते. गालाला तर हिमदंश होणार याची त्याला खात्री वाटत होती त्याने नाक झाकण्याची टोपी बरोबर आणली नाही म्हणून स्वत:ला दुषणे दिली. पण ठीक आहे. ‘‘हिमदंशाचे काय एवढे ? दुखेल काही दिवस !’ त्याने स्वत:ची समजुत घातली.

मनात काही विचार चालू नसल्यामुळे एक मात्र झालं. त्याचे डोळे काम करु लागले. त्याने त्या ओढ्याच्या पात्रात होणारे बदल टिपण्यास सुरुवात केली. त्याची वळणे, त्याच्यात अडकलेले ओंडके, झाडे, त्याने साठलेले पाणी… त्याची दृष्टी आता पाऊल ठेवण्याआधी जमिन तपासू लागली. एका वळणावर एखाद्या बिचकलेल्या घोड्यासारखा तो थबकला. ज्या वाटेवरुन तो जाणार होता त्याच वाटेवरुन तो मागे फिरला. पाणी तळापर्यंत पार गोठले होते याची त्याला खात्री होती. या तापमानात पाणी असणे शक्यच नव्हते पण त्याला हेही माहिती होते की डोंगरातून येणारे कित्येक ओहोळ त्या बर्फाखालून खळाळून वाहत असतात. त्याला माहीत होते की कितीही थंडी असली तरीही ती या ओहोळांना गोठवू शकत नाही. त्या ओहोळांचे मग सापळे होतात. कधीकधी पाण्याच्या त्या डबक्यांवर बर्फाचा पातळ थर साठतो व त्याच्यावर भुसभुशीत हिम. त्याच्या खाली तीन इंच ते सहा-सात फुट खोल असे कितीही पाणी असू शकते. कधीकधी पाण्याचे आणि बर्फाचे असे एकमेकांवर थरही चढत जातात. जेव्हा एखादा माणूस यात फसतो तेव्हा तो ते थर तोडत तोडत आत फसतो अगदी पार कमरेपर्यंत.

याच कारणासाठी तो बिचकला होता. त्याच्या पायाखाली बर्फ तडकला आणि त्याला खोल काहीतरी तुटल्याचा आवाजही आला. या अशा हवेत पाय ओले होणे म्हणजे महाभयंकर संकटालाच सामोरे जाणे… अगदी समजा काही दुखापत झाली नाही तरी त्याला उशीर तर झालाच असता कारण पाय, मोजे व बुट सुकविण्यासाठी त्याला शेकोटी पेटवावी लागली असती. त्यात त्याचा बराच वेळ गेला असता. त्याने शांतपणे उभे राहून त्या पात्राकडे नजर टाकली आणि ठरवले की पाण्याचा प्रवाह उजवीकडून येतो आहे. त्याने नाक गाल चोळत थोडावेळ विचार केला व तो डावीकडे वळला. प्रत्येक पावलाआधी पायाखालचा बर्फ चाचपडत त्याने पावले टाकली. सकंटातून बचावल्यावर त्याने तंबाखूचा एक बार भरला व परत त्याची चाल पकडली.

दोन तासात त्याने असे अनेक बर्फाचे सापळे पार केले. या असल्या पाण्याच्या डबक्यावर जमलेला बर्फ थोडासा वेगळा दिसतो व त्यामुळे तेथे खाली पाणी आहे हे कळू शकते. एकदा तो मरता मरता वाचला आणि एकदा खात्री नसल्यामुळे अशा सापळ्यात त्याने कुत्र्याला तो पार करायला लावला. कुत्र्याला जायचे नव्हते. तो मागे मागे सरकत होता पण त्याने त्याल चक्क ढकलल्यावर तो पटकन त्या पांढऱ्या अखंड बर्फावरुन गेला व दुसऱ्याच क्षणी भसकन खाली गेला. एका बाजूला कलंडला व लगेचच काठावर चढला. या प्रकारात कुत्र्याचे पाय मात्र त्या पाण्यात गुडघ्यापर्यंत भिजले. त्याच क्षणी त्याच्या पायाला लागलेल्या पाण्याचा बर्फ झाला. कुत्र्याने लगेचच स्वत:चे पाय चाटले व बर्फात खाली बसकण मारुन त्याने त्याच्या बोटांमधे साठलेला बर्फ दाताने फोडायचा प्रयत्न सुरु केला. ही अर्थात त्याची प्रक्षिप्तक्रिया होती. बोटांमधे साठलेला बर्फ म्हणजे हिमदंशाला आमंत्रण. अर्थात त्याला हे माहीत नव्ह्ते. तो फक्त त्याच्या मेंदूतून गुढपणे आलेल्या आज्ञा पाळत होता. पण त्या माणसाला ते माहीत होते. त्याने पटकन उजव्या हातातील मोजा काढला व त्या कुत्र्याच्या पायातील बर्फ झटकला. त्याने काहीच क्षण हात उघडा टाकला असेल पण तेवढ्यातही त्याची बोटे बधीर झाली. ज्या वेगाने त्याची बोटे बधीर झाली होती त्याने तो आश्चर्यचकित झाला. ‘‘फारच थंडी आहे’’ तो पुटपुटला. त्याने घाईघाईने मोज्यात आपला हात कोंबला व बोटात जीव आणण्यासाठी उजवा हात छातीवर अनेक वेळा आपटला.

सकाळचे का दुपारचे बारा वाजले. सगळ्यात जास्त प्रकाश पडला खरा पण सूर्य त्याच्या शिशिरातील प्रवासात अजून बराच दक्षिणेकडे होता. त्याला क्षितिजावरुन नाहिसे होण्यासाठी अजून बराच वेळ लागेल. सूर्याचा प्रकाश हेंडरसनवर, जेथे तो चालत होता तेथे पडण्यात मधील गोलाकार टेकाडांचा अडथळा होत होता. बारा वाजता सूर्य डोक्यावर आला आणि खाली त्याची सावली नाहिशी झाली. बरोबर साडेबारा वाजता तो हेंडरसनच्या दुफाट्यावर पोहोचला. त्याच्या वेगाने तो स्वत:वरच खुष झाला. त्याने हाच वेग जर कायम ठेवला असता तर सहा वाजता तो तळावर निश्चितच पोहोचला असता. त्याने त्याच्या कोटाची व अंगरख्याची बटणे खोलली व जेवण बाहेर काढले. त्या काही क्षणातच त्याची बोटे बधीर झाली. त्याने हातमोजे न चढवता बधीर झालेली बोटे त्यांच्यात संवेदना आणण्यासाठी पायावर अनेक वेळा आपटली तो एका बर्फाने झाकलेल्या लाकडाच्या ओंडक्यावर बसला. बोटे आपटल्यावर त्याच्या बोटातून एक जिवघेणी कळ उठली ज्याने तो कळवळला. त्याला वाळलेल्या पावाचा तुकडा हाता धरता येईना. त्याने एक घास घेण्याचा प्रयत्न केला पण तोंडावर गोठलेल्या बर्फाने ते त्याला जमत नव्हते. जशी त्याची बोटे अधिक बधीर झाली तेव्हा त्याला आठवले की तो शेकोटी पेटवायला विसरला होता. स्वत:च्या मूर्खपणावर तो हसला. बसताना त्याच्या पायाच्या बोटातून उठणाऱ्या कळाही आता ओसरत चालल्या. पायाच्या बोटात ऊब आल्यामुळे का ती अजून बधीर झाली होती, त्यामुळे त्या कळा थांबल्या होता हे त्याला कळेना. त्याने पाय त्याच्या जोड्यात सरकवले व त्या कळा बोटे बधीर झाल्यामुळे थांबल्या असाव्यात असा निष्कर्ष काढला.

त्याने घाईघाईने आपले हातमोजे चढवले व उठला. त्याला प्रथमच भीती वाटली. त्याने कळा येईपर्यंत त्याचे पाय जमिनीवर जोरजोरात आपटले. ‘‘फारच गोठविणारी थंडी आहे आज !’’ तो मनात म्हणाला. सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याने त्या भागात थंडी किती अक्राळविक्राळ रुप धारण करते ते सांगितलेले खरे होते तर. त्या वेळी तो त्याला हसला होता. काही गोष्टी गृहीत धरणे चुकीचेच असते. भयानक गारठा होता, शंकाच नाही. त्याने पाय आपटत खालीवर चालण्यास सुरुवात केली. शरीरात थोडी ऊब आल्यावर त्याने काडेपेटी बाहेर काढली आणि तो शेकोटी पेटविण्याच्या उद्योगाला लागला. बर्फाखाली वाहणाऱ्या पाण्यामुळे काही झुडुपे उगवली होती त्याच्या काटक्या त्याने सरपणासाठी गोळ्या केल्या. ठिणग्या विझणार नाहीत याची काळजी घेत, बारीक काटक्यांपासून सुरुवात करत त्याने धगधणारी शेकोटी पेटवली. त्या आगीवर त्याने आपल्या चेहऱ्यावरचा बर्फ वितळवला व त्या शेकोटीच्या उबेत त्याने जेवण्यास सुरुवात केली. त्या क्षणी तरी शेकोटीच्या भोवतालचा गारठ्याने माघार घेतली. कुत्र्यानेही शेकोटीजवळ, सुरक्षित अंतरावर बसकण मारली. बिचाऱ्याच्या डोळ्यात मालकाने योग्य निर्णय घेतल्याचा आनंद स्पष्ट दिसत होता.

जेवण झाल्यावर त्याने आपला पाईप काढला त्यात तंबाखू भरली व बराच वेळ तो ओढला. थोड्याच वेळाबे त्याने आपले मोजे चढवले, कानावर टोपी ओढली व त्या दुफाट्याची डावी बाजू पकडली. त्याच्या कुत्र्याला अजुनही शेकोटी सोडवत नव्हती. या माणसाला थंडी म्हणजे काय हे अजुनही माहीत नव्हते. यालाच काय त्याच्या पूर्वजांनाही खऱ्या थंडीची कल्पना असेल की नाही याची शंकाच आहे. खरी थंडी उणे एकशेसात… पण कुत्र्याला ते माहीत होते..त्याच्या सगळ्या पूर्वजांना माहीत होते व ती माहीती त्याच्याकडे पूर्वजांकडून चालत आली असणार. त्यामुळे त्याला हेही माहिती होते की अशा भयानक थंडीत प्रवास करणे किती चुकीचे आहे ते.. अशा वेळी बर्फातील एखाद्या भोकात शांतपणे, एखाद्या ढगाची वाट पहात, पडून राहणे यातच शहाणपणा होता हेही त्याला माहीत होते. पण हा शहाणपणा कोणी कोणास शिकवायचा ? कुत्रा तर माणसाचा गुलाम आहे आणि जो काही संवाद त्याच्यात आणि माणसात होतो तो चाबकांच्या फटकाऱ्यांनी व कुत्र्यांच्या खुनशी गुरगुरण्याने. याच कारणाने बहुधा त्याच्या कुत्र्याने त्याच्या मालकापाशी त्याची काळजी व्यक्त केली नसावी. त्याला शेकोटी सोडायची नव्हती ती स्वत:साठी. त्याला त्या माणसाशी काही घेणेदेणे नव्हते. पण त्या माणसाने शिट्टी वाजवली आणि चाबूक फडकावताना काढतात तसला आवाज काढल्यावर तो गुपचुपपणे त्याच्या मागे चालू लागला.

त्याने तोंडात तंबाखू टाकली आणि पिवळ्या रंगाची दाढी वाढवायचे काम सुरु केले. त्याच्या श्र्वासाने लगेचच त्याच्या मिशांवर, पापण्यांवर व भुवयांवर बर्फाचे पांढरे कण जमा झाले. त्या डाव्या फाट्यावर जास्त ओढे हेंडरसनला येऊन मिळत नसावेत बहुदा. कारण अर्ध्या तासात त्याने एकही ओढा पार केला नाही. एके ठिकाणी जेथे त्याला पुसटशी शंकाही आली नाही अशा जागी तो फसला. सगळ्यात वरच्या थरात एखादी रेषही न उमटलेल्या ठिकाणी असा सापळा असेल असे कोणाच्या स्वप्नातही आला नसते. तो फसला पण नशिबाने गुढघाभर पाण्यात. नशिबाने पाणी जास्त खोल नव्हते. पण बाहेर येईपर्यंत त्याचे पाय भिजायचे ते भिजलेच.

चरफडत त्याने स्वत:च्या नशिबाला शिव्या घातल्या. त्याने सहापर्यंत तळावर पोहोचण्याचे ठरवले होते पण आता यामुळे एक तासाचा उशीर पक्का झाला होता कारण आता त्याला परत शेकोटी पेटवायला लागणार होती आणि त्यावर आपले पाय व बुट, मोजे सुकवावे लागणार होते. त्या तापमानात हे फार महत्वाचे होते हे तेवढे त्याला माहीत होते. त्याने थोडे वर चढण्यासाठी डावी बाजू पकडली. वर स्पृसच्या छोट्या झाडांचे वाळलेले असंख्य बुंधे, फांद्या, काटक्या त्याला दिसल्या आणि त्याने सुटकेचा नि:श्र्वास टाकला. त्याने बर्फाळ जमिनीवर चांगल्या जाड जून फांद्या टाकल्या. हा त्याच्या शेकोटीचा पाया असणार होता. त्याने खालच्या काटक्या वितळलेल्या बर्फाच्या पाण्यात भिजल्या नसत्या. त्याने खिशातून बर्चच्या खोडाची एक पातळ ढलपी काढली व त्यावर एक काडी घासली. ही ढलपी अगदी कागदापेक्षाही भुरभुर जळते. ती जळती ढपली त्याने त्या खाली रचलेल्या लाकडावर अत्यंत काळजीपूर्वक ठेवली..व त्यावर वाळलेले गवत ती ठिणगी गुदमरणार नाही या अंदाजाने टाकले. त्यानंतर त्यावर त्याने अत्यंत बारीक, वाळलेल्या काटक्या टाकण्यास सुरुवात केली.

शेकोटी पेटली नाही तर पुढे काय वाढून ठेवले आहे याची त्याला कल्पना होती. काटक्या पेटल्यावर त्याने आता हळुवारपणे त्यावर जरा जाडसर काटक्या ठेवण्यास सुरुवात केली. बर्फात बसकण मारुन तो झुडपात गुंतलेल्या काटक्या काढून त्यात टाकत होता. शेकोटी न पेटून चालणार नव्हती. उणे पंचाहत्तर तापमानात ते परवडणारे नव्हते आणि पाय भिजलेले असताना तर मुळीच नाही. जर त्याचे पाय भिजले नसते आणि शेकोटी पेटली नसती तर त्याने अर्धा एक मैल पळून शरीरात रक्त खेळवले असते. त्यात उब आणली असती. पण उणे पंचाहत्तरला पाय ओले असताना त्यात उब आणणे शक्य नव्हते. तो कितीही जोरात पळला असता तरी पायावरचे पाणी गोठतच गेले असते.

हे सगळे त्याला माहीत होतं. सल्फर क्रीकवरच्या म्हाताऱ्याने त्याला मागच्या थंडीत याची कल्पना दिली होती. त्याने त्याचे मनोमन आभार मानले. आत्तातरी त्याच्या पायातील सर्व संवेदना नष्ट झाल्या होत्या. शेकोटी पेटविण्यासाठी त्याला हातातील मोजे काढावे लागले होते आणि तेवढ्यात त्याची बोटे बधीर झाली. आत्तापर्यंत त्याच्या चालण्याच्या वेगासाठी त्याचे ह्रदय, रक्त शरीराच्या इतर भागात ओतत होते पण तो थांबल्या थांबल्या त्याचे ह्रदय मंदावले. रक्ताभिसरण मंदावल्याचा फायदा घेऊन थंडीने त्याच्या शरीराच्या बाह्यांगावर हल्ला चढविला. त्यातल्या त्यात उघड्या पडलेल्या बोटांना याचा पहिला मारा सहन करावा लागला असणार. बोटांपर्यंत पोहोचायच्या अगोदरच रक्त मागे फिरत होते. कुत्र्यात आणि रक्तात आता काही फरक उरला नव्हता. कुत्र्याला उबेसाठी शेकोटीकडे परत जायचे होते तर रक्ताला बोटाकडे जायचे नव्हते. जोपर्यंत तो तासाला चार मैल या वेगाने चालत होता तोपर्यंत रक्त त्याच्या धमण्यातून कसेबसे का होईना वहात होते पण आता ते शरीरातील गर्गेत ओघळत होते. ह्रदयापासून अंतरावर असलेल्या अवयांना आता त्याचा तुटवडा भासू लागला. त्याचे ओले पाय सगळ्यात आधी गारठले व गोठले. त्यानंतर त्याची बोटे बधीर झाली पण अजून गोठली नव्हती. नाक व गाल गोठण्याच्या मार्गावर होते तर सर्व कातडी थंडगार पडली.

पण तो सुरक्षित होता. नाक, गाल आणि बोटे यांनाच हिमदंश झालाच तर झाला असता, कारण शेकोटी आता धगधगली होती. बोटांच्या जाडी इतक्या जाडीच्या काटक्या त्याने त्यात टाकल्यावर ती अजूनच पेटली. अजून काही मिनिटातच त्यात तो चांगल्या जाडजूड फांद्या टाकू शकला असता आणि मग त्याला त्याचे बुट व मोजे काढता आले असते. सुकवता आले असते आणि ते सुकत असताना त्याने त्याचे पाय त्या शेकोटीच्या उबेत शेकले असते. अर्थात त्याआधी त्याने पायांवर बर्फ चोळला असता. सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याचा सल्ला ! शेकोटी आता चांगलीच पेटली होती. संकट आता टळले होते. त्याला सल्फर क्रीच्या म्हाताऱ्याचा सल्ला आठवला. त्या म्हाताऱ्याने क्लॉनडाईकच्या प्रदेशात प्रवास करताना काय काळजी घ्यायची याचे नियमच तयार केले होते. त्यातील पहिला नियम होता, ‘‘क्लॉनडाईकमधे उणे पन्नास तापमान असताना एकट्याने प्रवास कधीही, कुठल्याही परिस्थितीत करु नये.’’ ते आठवून तो थोडा हसला. पण तो तेथे होता. त्याला अपघातही झाला होता आणि त्याने स्वत:ला त्यातून वाचविलेही होते. ‘‘हे म्हातारे जरा जास्तच काळजी करतात, बायकांसारखे…’’ तो मनात म्हणाला. माणसाने फक्त त्याचे डोकं ताळ्यावर ठेवले पाहिजे मग काही होत नाही त्याला. जो खरा पुरुष आहे त्याला एकट्याने प्रवास करण्याची कसली भिती ? पण ज्या वेगाने त्याचे गाल व नाक गोठत होते त्याचे त्याला आश्चर्य वाटले आणि एवढ्या लवकर त्याची बोटे निर्जिव होतील असे त्याला वाटले नव्हते. निर्जिवच पडली होती ती, कारण बोटे एकत्र आणून त्याला साधी काटकीही पकडता येत नव्हती. ती बोटे त्याच्यापासून अनेक योजने दूर आहेत असे त्याला वाटू लागले. जणू ती त्याच्या शरीराचा भागच नव्हती. जेव्हा तो एखादी काटकी पकडे (किंवा त्याला तसे वाटत असे) तेव्हा त्याला प्रथम ती बोटात आहे का नाही हे डोळ्याने पहावे लागे. त्याच्या बोटांच्या टोकांचा आणि बोटांचा जणू संपर्कच तुटला होता.

पण आता समोर शेकोटी धडधडत होती, त्यातून ठिणग्या उडत होत्या आणि ज्वाळांच्या नाचांनी त्या निर्जिव वातावरणात प्राण फुंकला होता. साथीला जळणाऱ्या काटक्यातून येणाऱ्या आवाजाचे संगीत होतेच. त्याने आपले बुट काढण्यास सुरुवात केली. त्यांच्यावर भरपूर बर्फ जमले होते. एखाद्या सळईसारख्या त्याच्या नाड्या एकामेकात गुंतल्या होत्या तर आतील मोज्यांच्या कडक सुरनळ्या झाल्या होत्या. थोड्यावेळ त्याने बोटांनी नाड्या सोडण्याचा प्रयत्न केला पण ती चूक लक्षात येऊन शेवटी त्याने कमरेच्या म्यानातील चाकू काढला.

पण त्या नाड्या सोडण्याआधीच एक भयानक गोष्ट घडली. अर्थात चूक त्याचीच होती. त्याने स्पृसच्या झाडाखाली शेकोटी पेटवायला नको होती. मोकळ्या आकाशाखाली त्याने ती पेटवली असती तर बरे झाले असते. पण त्याचा आळशीपणा नडला. झाडाखाली पडलेल्या काटक्या पटकन गोळा करता येतील या उद्देशाने त्याने झाडाखाली शेकोटी पेटविली खरी पण त्याने झाडाच्या फांद्यांवर जमलेला बर्फ लक्षात घेतला नव्हता. बरेच दिवस वारा सुटला नव्हता त्यामुळे प्रत्येक फांदी बर्फाने लगडलेली होती. त्याने ओढलेल्या प्रत्येक काटकीने झाडाला थोडेसे का होईना डिवचले होते. तेवढे त्या झाडाला पुरेसे होते. वर कुठेतरी एका फांदीने तिच्या अंगावरचे बर्फ झटकले. तो बर्फ खालच्या फांद्यांवर पडला. त्यांच्यावरचा बर्फ त्याच्या खालच्या फांद्यांवर….ही पडधड सुरु झाली आणि साऱ्या झाडात पसरली. एखाद्या बर्फाच्या वादळाप्रमाणे हा बर्फ कुठलिही पूर्वसुचना न देता खाली कोसळला….त्या माणसावर आणि त्याने कष्टाने पेटवलेल्या शेकोटीवर. एका क्षणात ती शेकोटी विझली. जेथे शेकोटीची राख होती तेथे आता दिसत होते तिचे बर्फाळ थडगे.

ते पाहताच तो जागच्याजागी थिजला. जणू काही त्याने स्वत:च्या कानाने स्वत:ला मिळालेली मृत्युदंडाची शिक्षाच ऐकली होती. क्षणभर तो जेथे शेकोटी पेटली होती त्या जागेकडे टक लाऊन पहात बसला. दुसऱ्याच क्षणी तो एकदम शांत झाला. सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याचा सल्ला बरोबर होता. आत्ता जर त्याच्याबरोबर कोणी सहप्रवासी असता तर तो या संकटात सापडला नसता. त्याने परत शेकोटी पेटवली असती. आता त्यालाच परत शेकोटी पेटवायची होती आणि या वेळी अपयश येऊन चालणारच नव्हते. अर्थात आता तसा उशीरच झाला होता. शेकोटी पेटली असती तरी काही बोटे सडणारच होती कारण त्याला जाणवत होते की त्याचे पाय आत्ताच गोठले आहेत आणि शेकोटी पेटविण्यास अजून काही वेळ लागणार होता.

अर्थात तो काही गप्प बसून हे सगळे विचार करीत नव्हता. त्याचे जमेल तसे काम चालूच होते. त्याने प्रथम लाकडाचा पाया तयार केला..या वेळी चांगला उघड्यावर, आकाशाखाली जेथे तसले हलकट झाड नव्हते. नंतर त्याने गचकणातून वाळलेले गवत आणि काटक्या गोळा केल्या. त्याला बोटे एकत्र करता येत नसल्यामुळे त्याने ते काम हाताच्या पंजांनी केले. त्याने गोळा केल्या काटक्यांमधे अनेक कुजक्या काटक्या व शेवाळे होते जे त्याला मुळीच नको होते. पण यापेक्षा जास्त तो काही करु शकत नव्हता. तो अत्यंत काळजीपूर्वक हळूहळू पण ठामपणे काम करीत होता. नंतर, आग पेटल्यावर लागतील म्हणून त्याने जाड काड्या व काही फांद्याही गोळा करुन ठेवल्या आणि तो हे सर्व करताना त्याचा कुत्रा बसून त्याला न्याहाळत होता. त्याच्या डोळ्यात आता लवकरच शेकोटी पेटणार याची आशा डोकावत होती पण ती लवकर पेटत नव्हती याबद्दल काळजीही दिसत होती.

सगळी तयारी झाल्यावर त्या माणसाने बर्चच्या सालासाठी खिशात हात घातला. त्याला ती साल तेथे आहे याची खात्री होती. खिशात चाचपडताना बोटांना कळत नव्हते पण त्याचा चुरचुरणारा आवाज त्याच्या कानावर पडला. बिचाऱ्याने ती साल बोटात पकडण्याचा बराच प्रयत्न केला पण ती त्याच्या बोटात येत नव्हती. त्याने निकराचा प्रयत्न केला. त्याच्या लक्षात आले की हे करताना त्याच्या डोक्यात त्याच्या थिजलेल्या पायाबद्दल विचार चालू आहेत. कदाचित त्यामुळे त्याचे लक्ष केंद्रीत होत नसावे. क्षणभर तो गडबडला पण त्याने प्रयत्नपूर्वक स्वत:वर ताबा मिळवला. दातात मोज्यांची टोके धरुन त्याने ते हातातून ओढून काढले व आपले हात मांड्यांवर आपटण्यास सुरुवात केली. हे सगळे तो कुत्रा बघत होता. बर्फात बसून त्याने आपले पुढचे पाय त्याच्या झुबकेदार, उबदार शेपटीने झाकले होते. माणसाच्या प्रत्येक हालचालीने लांडग्यांच्या कानासारखे त्याचे कान टवकारत होते. त्याला पाहताच त्या माणसाच्या मनात असुयेची एक तीव्र कळ उठली.

काही काळाने दूर कोठेतरी त्याच्या बोटात संवेदनांची हालचाल जाणवली. संवेदनांच्या त्या हलक्या जाणीवांनंतर सुरु झाल्या जिवघेण्या कळा ज्या त्याच्या बोटातून वर सरकत होत्या. पण त्याने त्या वेदनांचे स्वागत केले. त्याने उजव्या हातातील मोजा ओढून काढला व बर्चची पातळ साल बाहेर काढली. उघडी पडलेली बोटी लगेचच बधीर झाली. नंतर त्याने आगकाड्यांचा एक जुडगा बाहेर काढला. त्यातील एक घेताना तो सगळा जुडगाच खाली बर्फावर पडला. त्याने त्यातील एक उचलण्याचा निष्फळ प्रयत्न केला पण त्याची बधीर बोटे ना त्याला स्पर्ष करु शकली ना ती काडी पकडू शकली. त्याने मनातून त्याच्या गोठणाऱ्या पायांचा, नाकाचा, गालांचा विचार मनातून निकराने काढून टाकला व फक्त काडीवर लक्ष केंद्रीत केले. स्पर्षापेक्षा त्याला आता त्याच्या दृष्टीवर जास्त भरवसा वाटला. डोळ्याने पहात त्याने बोटे त्या काड्यांच्या दोन्ही बाजूला आणली व बोटे जवळ आणली…म्हणजे त्याला आणायची होती…कारण तसे काहीच झाले नाही. बोटांनी त्याची आज्ञा पाळली नाही..बहुधा बोटांचा आणि त्याच्या शरीराचा संपर्कच तुटला असावा. त्याने परत हातमोजे चढविले व त्या काड्या बर्फासकट दोन्ही हाताने उचलण्याचा प्रयत्न केला. पण छे ! व्यर्थ !

बऱ्याच प्रयत्नांनंतर त्याने दोन्ही हाताच्या तळव्यात त्या काड्या पकडण्यात एकदाचे यश मिळविले. त्याने त्या तोंडाशी नेल्या. त्याने तोंड उघडतात त्याच्या तोंडावरचा बर्फ कडाकडा वाजत तुटला. त्याने जबड्याचा वरचा ओठ बाजूला करुन दाताने एक काडी वेगळी करण्याचा प्रयत्न केला पण त्याच्या दुर्दैवाने ती त्याच्या मांडीवर पडली. परत तेच..त्याला आता मात्र ती उचलता येईना. त्याने वाकून दातात ती काडी पकडली व पायावर घासली. वीस पंचवीस वेळा घासल्यावर ती एकदाची पेटली. त्याने ती पेटती काडी त्या बर्चच्या सालीवर धरली. त्याच्या नाकात काडीचा धूर गेला व तो खोकू लागला. ती पेटती काडी खाली बर्फात पडली व विझून गेली. पण त्याची जिवंत राहण्याची इच्छा मात्र अजून विझली नव्हती…

सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याने बरोबर सांगितले होते…उणे पन्नास तापमानात एकट्याने प्रवास करु नये.. त्याने परत त्याचे हात आपटले पण त्यात तो संवेदना निर्माण करु शकला नाही. त्याने एकदम सगळ्या काड्या हाताच्या तळव्यात पकडल्या. नशीब त्याच्या खांद्याचे स्नायू अजून त्याचे ऐकत होते. त्याने त्या सगळ्या काड्या एकदम त्याच्या विजारीवर घासल्या. एकदम सत्तरएक काड्या.. एकदम जाळ झाला. नाकात धूर जाऊ नये म्हणून त्याने आपले डोके एका बाजूला झुकविले व तो पेटता जुडगा बर्चच्या ढलप्याखाली धरला. काही क्षण त्याला बोटांना काहीतरी होतंय याची जाणीव झाली. त्याच्या बोटांचे मांस जळत होते. त्याला मांस जळल्याचा वास येत होता…आत कुठेतरी खोलवर त्याला भाजल्याच्या संवेदना झाल्या ..थोड्याच वेळात त्याचे वेदनेत रुपांतर झाले..पण त्याने त्या काड्या सोडल्या नाहीत पण त्याची बोटे आड येत असल्यामुळे त्या बर्चच्या ढलप्याला आगीची धग नीट लागली नाही… शेवटी त्याने चटका बसून आपले हात झटकले. पेटत्या काड्या जमिनीवर पडल्या पण पडताना त्यांचे काम करुन गेल्या. तो बर्चचा तुकडा पेटला होता. त्याने वाळलेले गवत व बारीक काटक्या त्यावर टाकण्यास सुरुवात केली. दुर्दैवाने मागच्याप्रमाणे त्याला काटक्या निवडता येत नव्हत्या कारण त्याला आता त्या तळहाताने उचलाव्या लागत होत्या. काटक्यांवर शेवाळे साठले होते ते त्याने दाताने खरवडून काढले. त्याने त्या निखाऱ्याच्या अंकूरावर हळूवारपणे फुंकर घालण्यास सुरुवात केली. तो निखारा म्हणजे त्याचे जीवन होते. तो निखारा कुठल्याही परिस्थितीत जिवंत रहायलाच पाहिजे. गरम रक्ताने आता त्याच्या शरीराच्या दूरच्या भागातून माघार घेतल्यामुळे तो आता कुडकुडू लागला. त्याच्या थरथरत्या हातातून शेवाळ्याचा एक मोठा तुकडा त्या फुलणाऱ्या निखाऱ्यावर पडला. त्याने त्याच्या थरथरत्या हाताने तो निखाऱ्यावरुन ढकलण्याचा प्रयत्न केला पण त्याच्या थरथरण्यामुळे तो जरा जास्तच पुढे ढकलला गेला. त्याने त्या शेकोटीचे स्फुलिंग विस्कटले. विस्कटलेल्या काटक्या त्याने त्याच्या थरथरत्या हाताने एकत्र करण्याचा प्रयत्न केल्या पण आता त्याचे सारे शरीर थरथरु लागल्यामुळे त्या अधिकच विस्कटल्या. प्रत्येक काटकी धूर ओकून गप्पगार झाली. त्याच्या शेकोटीचे बीजच खुरटले, मेले. त्याने निराश होत चहुबाजूला नजर टाकली आणि त्याच्या दृष्टीस त्याचा कुत्रा पडला. शेकोटीच्या अवशेषांपलिकडेच काही अंतरावर तो बेचैनपणे पाय खालीवर करत उभा होता.

कुत्र्याला पाहताच त्याच्या मनात एक कल्पना चमकली. त्याने एकदा बर्फाच्या वादळात सापडलेल्या शिकाऱ्याची गोष्ट ऐकली होती. त्यात त्याने एका काळविटाला मारुन त्याचे कातडे सोलले होते व त्या अखंड कातड्यात शिरुन त्याने स्वत:चे प्राण वाचवले होते. तोही कुत्र्याला मारुन त्याच्यात आपले हात खुपसून त्यात उब निर्माण करु शकतो. एकदा का हातात उब निर्माण झाली की अजून एकदा शेकोटी पेटविण्यास कितीसा उशीर ? त्याने कुत्र्याला साद घातली व त्याला जवळ बोलावले पण त्याच्या आवाजातील भीतीने तो कुत्रा दचकला. त्याने आजवर कुठल्याच माणसाला असे बोलताना ऐकले नव्हते. काहीतरी भयंकर घडत होतं. कुत्र्याने काहीतरी धोका आहे हे ओळखले..काय हे त्याला कळत नव्हते पण त्याच्या मेंदूत कुठेतरी या माणसाबद्दल टिकटिक झाली व त्याला त्याच्याबद्दल खात्री देता येईना. त्याने कान पाडले व चुळबुळत त्याने एक पाय उचलला व खाली ठेवला. नंतर दुसरा उचलला व खाली ठेवला. पण तो त्या माणसाजवळ गेला नाही. माणसाने ते ओळखताच आपल्या पायावर रांगत त्याच्याकडे जाण्यास सुरुवात केली. माणसाला या अवस्थेत त्याने कधीच पाहिले नसल्यामुळे तो त्याच्याकडे पहात अजून थोडा दूर गेला.

माणूस क्षणभर बर्फात बसला. त्याने शांत होण्यासाठी प्रचंड धडपड केली. मग त्याने दाताने आपले मोजे खेचून हातातून काढले व उभा राहिला. पायात संवेदना नसल्यामुळे त्याने आपण उभे राहिलोय याची खात्री करण्यासाठी स्वत:वर एक नजर टाकली. पाय पूर्ण बधीर झाल्यामुळे तसेही त्याचे जमिनीशी असलेले स्पर्षनाते तुटलेच होते. तो ज्या पद्धतीने सरळ उभा होता त्याने त्या कुत्र्याच्या मनात शंकेची पाल चुकचुकली. त्या माणसाने त्याला नेहमीच्या चाबूकी आवाजात बोलाविल्यावर मात्र त्या कुत्र्याने त्याचा मालकाप्रती असलेली निष्ठा दाखविली व तो त्याच्या जवळ गेला. तो जवळ आल्यावर त्या माणसाने कुत्र्यावर झडप घातली पण ना त्याचे हात वाकले ना त्याची बोटे. त्याची बोटे थिजली आहेत हे तो विसरला. ती जास्त गोठतच चालली होती. पण कुत्र्याने उडी मारायच्या आत त्याने त्याला आपल्या मगरमिठीत कवटाळले. त्या विव्हळणाऱ्या व सुटण्याची धडपड करणाऱ्या कुत्र्याला घेऊन तो खाली बसला. ज्या हाताने त्याला काड्याही उचलता येत नव्हत्या त्या हातांनी त्या कुत्र्याला ठार मारणे त्याला शक्यच नव्हते. त्याला लवकरच उमगले की ते त्याला करणे शक्यच नव्हते. त्याने कुत्र्याला सोडून दिले. सोडल्याबरोबर तो कुत्रा धडपडत त्याच्या हातातून सुटला व गुरगुरत चाळीसएक फुटावर जाऊन थांबला. तेथून तो त्या विचित्र माणसाकडे लक्ष देऊन पाहू लागला. त्याने कान टवकारले व त्याच्या पुढच्या हालचालींचा कानोसा घेऊ लागला. त्या माणसाने आपले हात शोधण्यासाठी खाली नजर टाकली. त्याला ते खाली लोंबत असलेले सापडले. स्वत:चे हात शोधण्यासाठी स्वत:च्या डोळ्याची मदत घ्यावी लागेल हे त्याच्या स्वप्नातही कधी आले नसेल. पण उणे पन्नास हा काही फक्त तापमानमापकावरील आकडा नसतो. त्याहुनही जास्त काहीतरी असते हे त्याच्या हळूहळू लक्षात येऊ लागले होते. त्याने हात जोरात हलविण्यास सुरुवात केली. मधून मधून तो ते बाजूवर आपटत होता. जवळ जवळ पाच मिनिटे त्याने हात आपटले पण त्याने फक्त त्याचे थरथरणे थांबले. पण त्याच्या हातात काही संवेदना जाणवली नाही. खांद्याला खाली काहीतरी वजन लोंबकळत असल्यासारखे त्याला वाटले. त्याने मनाने हाताला काहीतरी सुचना पाठविण्याचा प्रयत्न केला पण ते बिचाऱ्याला शक्य झाले नाही.

आता मात्र मृत्युची भिती त्याचे मन कुरतडू लागली. थोड्याच वेळात त्या भितीने त्याच्या ह्रदयात ठाण मांडले. आता हात, नाक, हात, पाय येथे ही भिती थांबत नव्हती. त्याच्या जीवनमृत्युचा प्रश्र्न होता. हा विचार मनात येताच तो हादरला. त्याने पळण्यास सुरुवात केली. कुत्र्याने आत्तापर्यंत त्याची संगत सोडली नव्हती. त्यानेही मालकामागे धाव घेतली. तो आंधळेपणाने वाट फुटेल तिकडे पळू लागला. आजपर्यंत त्याला एवढी भिती कधीच वाटली नव्हती. थोडे पळल्यावर तो थोडासा भानावर आला व त्याला अजुबाजुचे भान येऊ लागले. नदीचा काठ, ओंडक्यांनी आडवलेले पाणी, निष्पर्ण आस्पेनचे वृक्ष आणि आकाश. सूर्य नसलेले आकाश. पळण्याने त्याल जरा बरं वाटलं. त्याचे कुडकुडणे आता थांबले होते. ‘जर असाच धावलो तर माझ्या पायात जीव येईल’’ तो मनात म्हणाला. ‘‘ आणि मी असाच धावत राहिलो तर कदाचित तळावरही पोहोचू शकतो’’. त्याच्या मनात लगेचच एका विचाराने डोके वर काढले, ‘हातापायाची काही बोटे जातील यात शंका नाही पण एकदा तळावर पोहोचल्यावर बाकीचे त्याची काळजी घेतील’ दुसऱ्याच क्षणी त्याला वाटले “आता तो तळावर पोहोचणे शक्यच नाही. तो कित्येक मैल दूर आहे. हाडे गोठविणाऱ्या थंडीने त्याला पुरते नामोहरम केले होते. ‘‘लवकरच त्याचे शरीर गोठेल व वाळलेल्या झाडाच्या बुंध्यासारखे कडक होईल.’’ त्याने लगेचच हा विचार मागे टाकला. तो क्रूर विचार मधूनमधून वर येत होता पण तेवढ्याच निग्रहाने त्याला तो खाली ढकलत होता.

त्याला अशा बधीर पायांवर तो अजूनही पळू शकतोय याचेच आश्चर्य वाटले. पायाला जमिनीचा स्पर्ष होत नसल्याने त्याला वाटत होते की जणू उडतच चालला आहे. पक्षांनाही असेच वाटत असेल का ? त्याने विचार केला व स्वत:शीच हसला.
पळत पळत तळ गाठण्याचा त्याचा विचार एवढा काही चुकीचा नव्हता पण त्यात त्याने एक गोष्ट चुकीची गृहीत धरली होती ती म्हणजे त्याची सहनशक्ती. पळताना तो अनेक वेळा धडपडला व शेवटी खाली कोसळला. त्याने उठण्याचा निष्फळ प्रयत्न केला. ‘‘जरा विश्रांती घेतली पाहिजे आणि आता पळणे बंद. त्याने उगीचच दमायला होते. फक्त चालायलाच पाहिजे.’’ त्याने मनाशी ठरविले. बसल्यावर त्याला जरा बरे वाटले. आता तो कुडकुडतही नव्हता, त्याचा श्र्वासही ठीक चालला होता व शरीरात बऱ्यापैकी उबही निर्माण झाली होती. त्याने गालाला, नाकाला हात लाऊन पाहिला पण त्याला काहीच कळले नाही. पळण्याने त्यांचा बधीरपणा कमी होण्याची शक्यता जरा कमीच होती म्हणा. मग त्याला वाटले की बहुधा त्याचे शरीर बधीर होत चालले आहे. हाही विचार त्याने मागे सारला तो दुसऱ्या गोष्टींवर विचार करायचा प्रयत्न करु लागला. या असल्या वाईट विचारांनी काय होते याचा अनुभव त्याने नुकताच घेतला होता. त्याने तो विचार निकराने टाळला. पण त्याच्या मेंदूत त्या विचाराने मूळ धरले होते. त्याच्यासमोर त्याच्या गोठलेल्या शरीराची दृष्ये येऊ लागली. ‘‘ हे फार झालं’’ असे म्हणून त्याने परत एकदा धाव घेतली. मधेच त्याने चालण्याचा प्रयत्न केला पण डोळ्यासमोर त्याचे गोठलेले शरीर येताच त्याने परत धावण्यास प्रारंभ केला.

या सगळ्या पळापळीत त्याच्या कुत्र्याने त्याची साथ सोडली नव्हती. त्याच्या पायात थोडे अंतर ठेऊन तोही धावत होता. जेव्हा तो परत कोसळला तेव्हा त्याने आपली शेपटी पायाभोवती गुंडाळून त्याच्या समोर ठाण मांडले व त्याच्या तीक्ष्ण नजरेने तो या विचित्र माणसाकडे पाहू लागला. त्या कुत्र्याच्या शरीरातील उबेचा व त्याच्या केसाळ कातडीचा त्या माणसाला क्षणभर राग आला. ओरडत त्याने संतापाला वाट करुन दिली. त्याला प्रत्युत्तर म्हणून बिचाऱ्या कुत्र्याने आपले कान पाडले. त्याला समजत नव्हते त्याचे काय चुकले ते.. यावेळी मात्र त्या माणसाचे अंग थंडीने जास्तच थरथरु लागले. थंडीबरोबरची लढाई तो बहुतेक हरत चालला होता. थंडी त्याच्या शरीरात सर्व बाजूने घुसत होती. मृत्युच्या कल्पनेने तो परत धावायला लागला पण तो शंभर फुटापेक्षाही जास्त पळू शकला नाही. शेवटी झोक जात तो खाली कोसळला. ते त्याचे शेवटचे कोसळणे होते. तो सावरुन बसल्यावर जरा भानावर येताच त्याने मृत्युला कसे सामोरे जावे याचा विचार चालू केला. असे सैरावैरा धावत पळत त्याला मृत्युला सामोरे जायचे नव्हते. “गोठून मरायचेच होते तर पळपुट्यासारखे नको’’ त्याने विचार केला. या विचाराने त्याचे मन थोडे शांत होते ना होते तोच त्याला एक प्रकारची गुंगी येऊ लागली. झोपेतच मरण आले तर किती बरे होईल त्याने विचार केला. भुलेचे औषध दिल्यासारखे… गोठून मरणे ही फार वाईट गोष्ट नसावी बहुतेक… यापेक्षा कितीतरी भयानक तऱ्हेने लोक मरतात…

त्याच्या डोळ्यासमोर त्याला शोधणारे त्याचे सगेसोयरे, मित्र दिसू लागले. एकदम त्याने स्वत:लाच त्या गर्दीत पाहिले. त्यांच्याबरोबर तो त्याच रस्त्याने त्याला शोधत येत होता. थोड्यावेळाने त्यानेच त्यांना त्याचे प्रेत बर्फात कुठे पडले आहे ते दाखविले. तो तो राहिला नव्हता. एका त्रयस्थ माणसासारखा तो स्वत:च्या गोठलेल्या शरीराकडे पहात होता…. ‘‘खरेच फार थंडी होती आज’’ तो मनाशी म्हणाला…परत परत म्हणत राहिला. तो त्याच्या गावी जाईल तेव्हा त्याच्या मुलाबाळांना खरी थंडी काय असते हे सांगतोय अशी दृष्ये त्याच्या डोळ्यासमोर येऊ लागली….दुसऱ्याच क्षणी तो सल्फर क्रीकला पोहोचला… धुम्रपान करणारा तो म्हातारा त्याला आता स्पष्ट दिसू लागला…‘‘तुझे म्हणणे बरोबर होते म्हाताऱ्या…खरे ठरले’’ तो त्याला म्हणाला. त्या कबुलीने त्याला झोप लागली. अत्यंत आरामदायी, उबदार अशी झोप. अशी झोप त्याने आजवर कधीच अनुभवली नव्हती.

हे सगळे लक्ष देऊन पहात एवढा सगळा वेळ त्याचा कुत्रा त्याच्यासमोर बसून होता. बर्फाच्या टेकाडांच्या सावल्या लांब पडू लागल्या. आसमंतात केविलवाणी तिन्हिसांज भरुन गेली. शेकोटीची कुठलीही चिन्हे त्या कुत्र्याला दिसत नव्हती. त्याने तो गोंधळून गेला. त्याने आपले कान पाडले व त्याने तोंडातून ऊं..ऊ..ऊ असा आवाज काढला. पण त्या विचित्र माणसाकडून कसलाच प्रतिसाद आला नाही. मग मात्र त्याने आकाशाकडे तोंड करुन रडायला सुरुवात केली. त्याने धीर धरुन त्या माणसाजवळ आपले नाक नेले. मृत्युच्या वासाने त्याने झटकन आपले तोंड मागे घेतले. एकदाही आपल्या मालकाला न सोडणाऱ्या त्या कुत्र्याने प्रथमच आपल्या मालकाला सोडले व आकाशाकडे बघत परत एकदा लांडग्यासारखा आक्रोश केला.

त्या निपचित पडलेल्या माणसाकडे एकदा पाहून त्या कुत्र्याने शांतपणे त्या रस्त्याच्या मागावरुन धावण्यास सुरुवात केली. त्याला आता लवकरात लवकर त्या तळावर पोहोचण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते कारण तेथे त्याला अन्न मिळणार याची खात्री होती..आणि…
…शेकोटी सुद्धा..

समाप्त.

मुळ लेखक : जॅक लंडन
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | १ प्रतिक्रिया

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-७ शेवटचा !

image11

…….अर्थात त्याच्या दृष्टीने. प्रत्यक्षात त्याचे ते धावून जाणे फारच केविलवाणे होते. ही बाई घाबरली तर नाहीच तिने दरवाजाजवळची एक खुर्ची उचलली. दरवाजा लावण्याआधी ती खुर्ची निश्चितच ग्रेगॉरच्या पाठीत घालण्याचा तिचा विचार स्पष्ट दिसत होता. ते पाहून ग्रेगॉर गुपचुप मागे वळला. ‘‘ हंऽऽऽ तुझा पुढे यायचा विचार नाही हे बरे झाले’’ असे म्हणून तिने हातातील खुर्ची परत जागेवर ठेऊन दिली.

ग्रेगॉरची भूक आता मेली. त्याच्यासाठी ठेवलेल्या अन्नाशेजारुन तो जेव्हा जाई तेव्हा त्यातील काहीतरी तोंडात धरुन तो थोडावेळ चघळे व बऱ्याचदा थुंकून टाकत असे. त्याला वाटले की त्याच्या खोलीतील पसाऱ्यामुळे त्याची भूक मेली असेल पण त्याला लवकरच त्या पसाऱ्याची सवय झाली. इतरांना आता त्याच्या खोलीत अडगळ टाकण्याची सवयच झाली होती. ज्याला इतर ठिकाणी जागा नव्हती ते सगळे त्याच्या खोलीत फेकले जात होते. आणि आता तशा अनेक गोष्टी होत्या कारण एक खोली त्यांनी तिघांना भाड्याने दिली होती. ग्रेगॉरने एकदा त्यांना दरवाजाच्या फटीतून पाहिले होते. त्यांचे चेहरे नेहमी गंभीर असायचे आणि त्या तिघांनाही दाढी होती आणि लवकरच त्याच्या लक्षात एक गोष्ट आली ती म्हणजे तिघेही व्यवस्थितपणाबद्दल अत्यंत काटेकोर होते. फक्त त्यांच्या खोलीपुरते नव्हे तर सगळ्या घरासाठी. त्यांना घरात कसलाही अव्यवस्थितपण खपत नसे. ते आता घराचे सदस्यच झाल्यामुळे त्यांचे ऐकणेही क्रमप्राप्त असावे. विशेषत: स्वयंपाकघरात त्यांनी बरीच उलथापालथ केली. जे त्यांना नको होते व विकायचे नव्हते ते सगळे ग्रेगॉरच्या खोलीत फेकण्यात आले. राखेचा डबा, कचऱ्याचा डबा…त्या मोलकरीणीने आत टाकले. नशीब ती वस्तू आत फेकताना तिचा हात तरी ग्रेगॉरला दिसे. बहुदा ती त्या वस्तू नंतर गोळा करुन बाहेर टाकणार असावी पण सध्यातरी त्या वस्तू त्याच्या खोलीत अस्ताव्यस्त पडल्या होत्या. त्याने पहिल्यांदा त्या कचऱ्याच्या ढिगातून सरपटत त्या वस्तू मागे ढकलण्याचा प्रयत्न केला. त्या गडबडीची त्याला प्रथम मजा वाटली पण नंतर दमून भागून तो दु:खी कष्टी होऊन निपचित पडून राही. ते पाहुणे घरातच जेवणाच्या खोलीत जेवण घेत त्यामुळे त्याच्या खोलीचा दरवाजा सदैव बंद राही. त्याच्याशीही ग्रेगॉरने जुळवून घेतले. तसाही जेव्हा केव्हा तो दरवाजा किलकिला होई तेव्हा ग्रेगॉर त्याच्या खोलीत एखाद्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात पडून राही. एकदा मात्र मंद दिव्याच्या उजेडात जेव्हा ते भाडेकरु जेवण्यासाठी त्या खोलीत आले तेव्हा मोलकरीण ग्रेगॉरच्या खोलीचा दरवाजा बंद करण्यास विसरली. ज्या टेबलावर ग्रेगॉर, त्याचे आईवडील जेवण्यास बसत त्याच टेबलावर ते तिघे गंभीर चेहऱ्याने स्थानापन्न झाले होते. त्यांनी रुमालाची घडी मोडून तो मांडीवर घेतला आणि हातात चमचे घेतले. त्याच क्षणी दरवाजातून त्याची आई व बहीण आत आल्या. एकीच्या हातात मटनाचे एक ताट होते तर दुसरीच्या हातात उकडलेल्या बटाट्याचे. त्या ताटातून गरमागरम वाफा उसळत होत्या. त्यांच्या ताटात अन्न वाढल्यावर ते तिघे त्या अन्नाकडे पहात बसले. जणू काही त्यांना त्या अन्नाची परिक्षाच घ्यायची होती. त्यातील मध्यभागी बसलेल्या माणसाने हातातील चाकूने त्या मटणाचा तुकडा कापला. त्याला ते नीट शिजले आहे की नाही हे पहायचे असावे बहुतेक. त्याची चव घेतल्यावर त्याने संतोषाने मान डोलावली. ते पाहून ग्रेगॉरच्या आईने व बहिणीने रोखून धरलेला श्र्वास सोडला. त्यांच्या ओठावर स्मितहास्य उमटले.

ग्रेगॉरच्या घरातील माणसे मात्र स्वयंपाकघरातच जेवण घेत. नवीन गिऱ्हाईकांना खुष ठेवण्याचा घरच्यांनी विडाच उचलला होता जणू. ग्रेगॉरचे वडील स्वयंपाकघरात जाण्याआधी जेवणाच्या टेबलाला वळसा मारुन जायचे व अदबीने डोक्यावरची हॅट काढून त्यांना अभिवादन करीत. ते तिघेही शिष्टाचार म्हणून उभे रहात व दाढीतल्या दाढीत काहीतरी पुटपुटत. जेवतांना ते गप्प बसून जेवत. जो काही टेबलावरुन आवाज येई त्यातून घास चावण्याचा आवाज ग्रेगॉरला अचूक ओळखू येई. त्यावरुन ग्रेगॉरला दाताची किती आवश्यकता आहे हे कळाले. त्याचा जबडा होता छान पण दाताशिवाय सगळे व्यर्थ आहे हे त्याला पटले. ‘‘मलाही भूक लागली आहे पण त्या तसल्या अन्नाचे नाही. हे तिघे अन्न ओरपताएत आणि इथे माझी भुकेने जिव जाण्याची वेळ आली आहे’’ तो मनाशी म्हणाला.

त्या दिवशी ग्रेगॉरच्या कानावर व्हायोलिनचे अभद्र सूर पडले नाहीत पण संध्याकाळी मात्र त्याला ते स्वयंपाकघरातून ऐकू आले. शिकणाऱ्याच्या व्यायोलिनमधून अभद्र स्वर ऐकू येतात हे त्याच्या एका मित्राचे म्हणणे त्याला अचानक पटले. पाहुण्यांचे जेवण नुकतेच झाले होते व त्यातील एकाने (जो मधे बसला होता) वर्तमानपत्र उघडले. त्यातील पाने काढून दुसऱ्या दोघांनी दिली व ते तिघे मागे रेलून, धुम्रपान करीत वाचू लागले. कोणी वर्तमानपत्रातील पाने काढली की ग्रेगॉरचा चडफडाट होत असे पण आता तो काही करु शकत नव्हता. व्हायोलिनचा आवाज ऐकताच त्यांनी कान टवकारले. एकमेकांकडे पहात त्यांनी हलक्या पावलांनी बैठकीच्या खोलीचा दरवाजा गाठला. त्यांची चाहूल बहुतेक स्वयंपाकघरात लागली असावी कारण त्याच्या वडिलांनी आतून विचारले, ‘‘तुम्हाला व्हॉयलिनचा त्रास होतोय का ?’’

‘‘छे ! छे! उलट ग्रेटाने या खोलीत येऊन वाजविलेले आम्हाला अजून आवडेल.’’

‘‘जरुर का नाही ?’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. जणू काही तेच वादक होते. पाहुणे जेवणाच्या टेबलावर परतले व ग्रेटाची वाट पाहू लागले. मग त्याचे वडीलांनी खोलीत प्रवेश केला. नंतर त्याच्या आईने व बहिणीने व्हायोलिन घेऊन प्रवेश केला. ग्रेटाने शांतपणे वादनाची तयारी केली. आजवर त्याच्या आईवडिलांनी कधीच भाडेकरु ठेवले नव्हते. त्यामुळे ते जरा जास्तच कृत्रीम अदबीने वागत होते. अजून थोडे जास्त अदबीने वागले असते तर त्याला लोचटपणा सहजच म्हणावे लागले असते. आत्तासुद्धा ते खुर्चीवर बसले नाहीत. वडील दरवाज्याला टेकून उभे राहिले. त्यांनी एक हात कोटाच्या बटनांमधे खुपसला होता. पण त्यांनी त्याच्या आईला मात्र तत्परतेने खुर्ची दिली. ग्रेगॉरने ज्या कोपऱ्यात ती खुर्ची सोडली होती अजूनही तेथेच होती. त्याच्या आईने कोपऱ्यात खुर्चीवर बसकण मारली.

ग्रेगॉरच्या बहिणीने व्हायोलिनवर गज फिरविण्यास सुरवात केली. एकाबाजुने तिचे वडील व दुसऱ्या बाजुने तिची आई तिच्या हाताची हालचाल लक्ष देऊन पहात होते. बाहेर काय चालले आहे हे पाहण्यासाठी ग्रेगॉरचे मन अधीर झाले. आपसुकपणे तो पुढे झाला. इतका की त्याचे डोके जेवणाच्या खोलीतच आले. पूर्वी तो घरातील लोकांचा विचार करायचा. त्याला त्याचा अभिमानही वाटायचा. पण आता बरोबर उलटे झाले होते. त्याला त्याच्या घरातील लोकांचा विचार करावासा वाटत नसे आणि या बदलाचे त्याला फारसे आश्चर्यही वाटत नसे. पण यावेळी मात्र तो दरवाजाआड लपून राहिला कारण त्याच्या अंगावर धुळीची पुटे चढली होती, शरिराला अन्नाचे कण चिकटले होते आणि त्याच्या थोड्याशा हालचालिंनीही धुळीचे लोट उठत होते. तो घरापासून इतका दूर गेला होता की त्याला स्वत:चे शरीर स्वच्छ करण्याचेही भान उरले नव्हते. असे असून सुद्धा तो उत्सुकतेने पुढे सरकला.

अर्थात त्याच्याकडे कोणाचेच लक्ष नव्हते. सगळे जण त्या व्हायोलिनच्या आवाजात गुंग झाले होते. भाडेकरु आता मान खाली घालून, खिडकीबाहेर पहात खिशात हात खुपसून कुजबुजत उभे होते. त्याचे वडील त्यांच्याकडे प्रश्नार्थ नजरेने बघत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावरुन त्यांना ते वादन आवडलेले नव्हते हे स्पष्ट दिसत होते. भीक नको पण व्हायोलिन आवर अशी त्यांची अवस्था झालेली स्पष्टपणे कळत होती. बिचारी ग्रेटा मान कलती करुन एकाग्रतेने व्हायलिन वाजवित होती. तिचे उदास डोळे कागदावरुन निर्जिवपणे फिरत होती. ग्रेगॉर हळूच पुढे सरकला. त्याने डोके अजून खाली केले. त्याला तिच्या डोळ्यात पहायचे होते. पाहुण्यांना भलेही तिचे वादन आवडले नसेल पण ग्रेगॉर त्या आवाजाने भारुन गेला. त्याला त्याच्या बहिणीजवळ जाउन त्याच्या खोलीत येऊन व्हायोलिन वाजवावे असे सांगायचे होते. इथे कोणालाच तिच्या वादनाची किंमत नव्हती. मात्र त्या आवाजाने त्याच्या मनाला उभारी मिळत होती असे त्याला जाणवले. तो अजूनच पुढे सरकला. त्याचा संताप अनावर झाला. त्याने ठरविले की एकदा ती त्याच्या खोलीत आली की तो इतरांना त्या खोलीत मुळीच येऊ देणार नाही. त्यासाठी तो त्याच्या भयंकर चेहऱ्याचा वापर करणार होता. सगळ्या दरवाजांवर लक्ष ठेवणार होता. तिला सोफ्यावर त्याच्या शेजारी बसवून तो तिला सांगणार होता की तिला तो व्हायोलिनच्या क्लासला घालणार आहे. ते ऐकल्यावर त्याला खात्री होती की ती रडायला लागेल. मग तो तिच्या खांद्यावर थोपटून तिच्या गालावर ओठ टेकवून तिची समजून घालणार होता. हे सर्व त्याच्या डोळ्यासमोर उभे राहिले.

तेवढ्यात मधे उभा राहिलेल्या माणसाने पुढे सरपटणाऱ्या ग्रेगॉरकडे बोट दाखविले. त्याच्या तोंडातून एक अस्फुटशी किंकाळी बाहेर पडली. व्हायोलिनचा आवाज शांत झाला. त्या माणसाने त्याच्या सोबत्यांकडे पहात मान हलविली व तो ग्रेगॉरकडे परत परत निरखून पाहू लागला. त्याच्या वडिलांनी लाचारीने त्यांना समजविण्याचा प्रयत्न केला. ते तसे का करत आहेत हे ग्रेगॉरला समजले नाही. त्यांना तर ग्रेगॉरचे कसलेच आश्चर्य वाटले नव्हते उलट त्या व्हायोलिनपेक्षा त्यांना ग्रेगॉरची मजा वाटत होती. पण त्याच्या वडिलांनी हात पसरुन त्यांना त्यांच्या खोलीत जाण्याची विनंती केली. असे करताना ते मुद्दाम ग्रेगॉरच्या व त्यांच्यामधे उभे राहिले. त्या तिघांच्या चेहऱ्यावर आता राग दिसू लागला. ग्रेगॉरचे वडील त्यांना जवळजवळ त्यांच्या खोलीत ढकलत होते. ते त्यामुळे रागावले होते का ग्रेगॉरसारखा प्राणी त्यांच्या शेजारी ठेवला होता त्यामुळे रागावले होते, कोणास ठावूक. त्यांनी ग्रेगॉरच्या वडिलांकडे निषेध नोंदविला व अनिच्छेनेच त्यांच्या खोलीत परतू लागले. जसे त्याचे पाय हलत तसे त्यांचे हातवारे होत होते. तेवढ्यात ग्रेगॉरची बहीण जी आत्तापर्यंत थिजल्यासारखी उभी होती ती जागी झाली. बसलेल्या धक्क्याने तिच्या बाजूला लोंबणाऱ्या हातात तिने व्हायोलिन व गज निर्जिवपणे धरला होता. कोपऱ्यात तिची आई दम्याच्या झटक्यामुळे कोंडलेला श्र्वास मोकळा करण्याचा निकराचा प्रयत्न करीत होती. तिने ते व्हायोलिन आईच्या हातात खुपसले व तिने बिऱ्हाडकरुंच्या खोलीत मुसंडी मारली. वडील व ते तिघे खोलीत पोहोचण्याआधी ती खोलीत पोहोचली सुद्धा. तिने सफाईदारपणे पाघरुणाच्या घड्या केल्या व बिछाना आवरला. ते तिघे खोलीत पोहोचण्याआधी ती खोली आवरुन बाहेरही पळाली.

ग्रेगॉरच्या वडिलांचा राग हळूहळू अनावर होत होता, घरी आलेल्यांशी कसे वागावे याचा त्यांना विसर पडला. त्यांनी ढकलत ढकलत त्या तिघांना त्यांच्या खोलीच्या दरवाजात आणले. तेथे मात्र त्या माणसाने जमिनीवर पाय आपटला. ‘‘ हे घर राहण्याच्या लायकीचे नाहीच आहे मुळी…तुमच्याबरोबर राहण्याचीही तुमची लायकी नाही….’’ हे थोडक्यात सांगण्यासाठी तो जमिनीवर थुंकला. ‘‘ मी तुम्हाला आत्ताच्या आत्ता हे घर सोडायची नोटीस देतो. अर्थात मी तुम्हाला एक पैसाही देणार नाही उलट तुमच्याकडून मी नुकसान भरपाई मागायचा विचार करतोय.’’ असे म्हणून त्याने ग्रेगॉरच्या दिशेला नजर टाकली. त्याचवेळी उरलेले दोघेजणही त्याच्या मागे येऊन उभे राहिले. ‘‘ आम्हीही नोटीस देतो.’’ असे म्हणून त्यांनी दरवाजा जोरात आपटून बंद केला. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी चाचपडत, भिंतीचा आधार घेत मागे पाउलं टाकली व खुर्चीत आपले अंग झोकून दिले. आत्ता त्यांच्याकडे कोणी पाहिले असते तर त्यांना ते नेहमीप्रमाणे डुलक्या काढत आहेत असेच वाटले असते पण आता कपाळावर पडलेल्या आठ्या काहीतरी वेगळेच संगत होत्या. हा सगळा तमाशा होत असताना ग्रेगॉर मात्र होता तेथेच शांतपणे उभा होता. त्याचा विचार फसल्यामुळे किंवा भुकेने जीव जायची वेळ आल्यामुळे त्याला तेथून हलता येत नव्हते. त्याला भिती वाटत होती की जे काही घडले होते त्याचा राग शेवटी त्याच्यावर निघणार….नव्हे त्याला तशी खात्रीच वाटत होती. त्याच्या आईच्या थरथरत्या हातातून ते व्हायोलिन खाली पडले व त्याच्या तारा कापत्या आवाजात झंकारल्या. तो इतका घाबरला होता की ते खाली पडल्याच्या आवाजानेही त्याच्यावर कसला परिणाम झाला नाही.

टेबलावर मुसमुसत बसलेल्या त्याच्या बहिणीने टेबलावर हात आपटला व ती किंचाळली, ‘‘ आई, बाबा हे असे फार काळ चालू शकणार नाही. तुम्हाला ते कदाचित समजणार नाही पण मला ते आता स्पष्ट समजले आहे. या प्राण्यासमोर मी माझ्या भावाचे नावही घेणार नाही. पण आता याचा बंदोबस्त केलाच पाहिजे. आपण माणूसकी दाखवून त्याची काळजी घेतली, त्याच्या बरोबर राहिलो. मला नाही वाटत कोणी आपल्याकडे बोट दाखवू शकेल.’’

‘‘बरोबर आहे तिचे !’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. त्याच्या आईचा श्र्वास अजून घुसमटलेलाच होता. बिचारी तोंडावर हात ठेऊन आपली ढास आवरण्याचा प्रयत्न करीत होती. त्या प्रयत्नात तिचे डोळे पांढरे झाले…

त्याच्या बहीण तिच्याकडे धावली आणि तिने तिचे कपाळ दोन्ही हाताने दाबून धरले. ग्रेटाचे शब्द ऐकून त्याचे वडील ताळ्यावर आले. ताठ बसले. टेबलावर खरकट्या ताटांमधे पडलेल्या त्यांच्या टोपीवरुन बोटे फिरवत त्यांनी निपचित पडलेल्या ग्रेगॉरकडे नजर टाकली.

आईच्या खोकण्याच्या आवाजात वडिलांना ऐकू गेले नसेल म्हणून ग्रेटा मोठ्या आवाजात ठामपणे म्हणाली, ‘‘नाही ! नाही ! मी खरंच सांगतेय, त्याला टाकूनच द्यायला पाहिजे. हा इथे राहिला तर तुमच्या दोघांचा मृत्यु अटळ आहे. मला स्पष्ट दिसतंय. दिवसभर कष्ट करुन घरी आल्यावर हा छळवाद सहन करण्याच्या पलिकडे आहे. मला सहन नाही होत’’ असे म्हणून ती ओक्साबोक्षी रडू लागली. तिचे अश्रू ओघळून तिच्या आईच्या गालावर टपकू लागले. व तिची आई ते कोरडेपणाने पुसू लागली.

तिला काय म्हणायचे आहे हे उमजल्यामुळे त्याचे वडील म्हणाले, ‘‘ पण कसे ?’’ यावर ग्रेगॉरच्या बहिणीने फक्त खांदे उडवले. असहाय्यतेने आता तिच्या मनाचा ताबा घेतला. थोड्याच क्षणापूर्वी रडताना तिच्या बोलण्यातून जो ठामपणा दिसला होता तो गळून पडला.

‘‘आपण काय बोलतोय ते त्याला समजले तर…’’ त्याचे वडील म्हणत होते.. ते अशक्य वाटल्याने तिने ग्रेगॉरच्या दिशेन आपले हात झाडले व नकारार्थी मान हलविली. ‘‘आपण काय बोलतोय ते त्याला समजले तर यातून काही मार्ग काढता येईल..पण…’’

‘‘तो इथून गेला पाहिजे. बस्स !’’ त्याची बहीण किंचाळली. ‘‘बाबा हा ग्रेगॉर आहे असे तुम्हाला वाटतय ना ? तेच चूक आहे. इतके दिवस आपण सगळे हेच समजत होतो हीच आपली मोठे चूक झाली. हा ग्रेगॉर कसा असू शकेल ? तो ग्रेगॉर असता तर त्याला पूर्वीच समजले असते की माणसे असल्या प्राण्याबरोबर राहू शकत नाहीत व तो स्वत:च येथून निघून गेला असता. मला भाऊ नसता पण त्याच्या आठवणींवर आपण आयुष्य काढले असते.. हा प्राणी आपल्यावर कसला सूड उगवतोय कोण जाणे..? हे सगळे घर त्याला स्वत:साठी पाहिजे आहे… मग आपल्याला रस्त्यावर रहावे लागले तरी हरकत नाही.’’

‘‘बघा ! बघा ! तो माझ्याकडे येतोय !’’ ती एकदम किंचाळली आणि आईपासून पळाली. ती असे का करतेय ते ग्रेगॉरच्या लक्षात येईना. पण ती पळाली आणि वडिलांच्या मागे जाऊन लपली. जणू काही येणाऱ्या प्रसंगात ती आईचा बळी देण्यास तयार झाली होती. वडिलही हात पसरुन तिच्या संरक्षणासाठी ग्रेगॉरच्या आणि तिच्यामधे उभे राहिले. पण ग्रेगॉरच्या मनात कोणाला घबरविण्याचा साधा विचारही डोकावला नव्हता. बहिणीला तर मुळीच नाही. तो बिचारा त्याच्या खोलीत जाण्यासाठी वळण्याचा प्रयत्न करीत होता. पण ते त्याच्या जखमांमुळे अत्यंत कष्टप्रद होत होते. त्याला प्रथम डोके उचलावे लागत होते मग थोडे पुढे सरकल्यावर ते परत जमिनीला टेकवावे लागे. मग परत उचलावे लागे. त्याने क्षणभर श्र्वास घेतला आणि सगळीकडे नजर फिरविली. बहुदा त्याचा इरादा त्यांच्या लक्षात आला असावा. त्या उदासवाण्या शांततेत ते आता तो पुढे काय करतोय हे बघत निश्चल उभे राहिले. ताठरलेल्या पायाने त्याची आई खुर्चीत बसली होती. अती ताणामुळे तिने तिचे डोळे मिटले होते. वडीलांच्या शेजारी त्याची बहीण त्यांच्या मानेभोवती हात टाकून बसली होती. ‘‘आता वळण्याचा प्रयत्न करण्यास हरकत नाही’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला व  वळण्यासाठी परत धडपडू लागला.. थोड्याशा हालचालींनी त्याची दमछाक झाली व तो धापा टाकू लागला. अर्थात आता त्याला कोणीही त्रासही देत नव्हते म्हणा. त्यांनी त्याला एकटे सोडले होते. वळल्यावर त्याने त्याच्या खोलीच्या दिशेने सरपटण्यास सुरुवात केली. त्याच्या आणि दरवाजामधील प्रचंड अंतर पाहून त्याला अचंबा वाटला. त्याच्या अशा अवस्थेत त्याने हे अंतर पहिल्यांदा कसे कापले याचे त्याला आश्चर्य वाटले. सरपटण्याची घाई करत असल्यामुळे त्याच्या एक गोष्ट लक्षात आली नाही ती म्हणजे त्याला आता शब्दांचा अडथळा होत नव्हता. एकदाचा तो दरवाजापाशी पोहोचला आणि त्याने कष्टाने मान उचलून मागे पाहिले. त्याला मान पूर्णपणे वळवता आली नाही कारण त्याच्या मानेचे स्नायू आखडले होते. पण त्याची बहीण जागेवरुन उठलेली मात्र त्याला दिसली. शेवटी त्याने आईला पाहिले तिने डोळे मिटले होतेपण त्याला माहिती होते की ती झोपली नव्हती. ज्या क्षणी त्याने आपले अंग आत ओढले, त्याच क्षणी त्याच्या खोलीचे दार आपटून घाईघाईने लावले गेले. कडी सरकवल्याचा आवाज झाला. मागे झालेल्या अवाजाने तो इतका दचकला की त्याच्या इवल्याशा पायातील अवसानच गेले. त्याच्या लाडक्या बहीणीनेच घाईघाईने दरवाजा लावला होता. ती तो खोलीत जाण्याची वाटच पहात होती. तो आत गेल्यावर तिने उडी मारुन दरवाजा बंद केला होता. तिचे शेवटचे वाक्य अहुनही त्याच्या कानात घुमत होते, ‘‘ गेला एकदाचा !’’ एवढे बोलून तिने किल्ली फिरविली.

‘‘आता पुढे काय ?’’ त्या काळ्याकुट्ट अंधारात डोळे फिरवीत ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. त्याला लवकरच कळून चुकले की तो त्याचे पाय हलवू शकत नाही. अर्थात त्याचे त्याला आश्चर्य वाटले नाही. तो एवढे चालू शकत होता हेच खूप होतं त्याचे अंग दुखत होते पण अंगदुखी कमी होण्याची लक्षणेही दिसू लागली होती. ‘‘थांबेल ते दुखणे’’ तो मनाशी म्हणाला. त्यांच्या अंगात रुतलेले सफरचंद सडले होते व त्याच्या भोवतालचा भाग सुजला होता पण त्याला आता त्याची सवय झाली होती. त्याच्या मनात त्याच्या आईवडील व बहिणीबद्दल प्रेमभावना दाटून आली. पण त्याने येथून नाहिसे व्हावे हा निर्णय त्याच्या बहिणीनेच घेतला होता आणि तिला तो निर्णय जेवढा बरोबर वाटत होता त्यापेक्षाही त्याला तो जास्त बरोबर वाटत होता. विचारांच्या पोकळीत तो एका शांत समाधीत बुडाला तो पार पहाटेपर्यंत. कोपऱ्यावरील एका चर्चच्या बेलने पहाटे तीनचे ठोके दिले. खिडकीबाहेरच्या जगातील प्रकाश त्याच्या मनाच्या पोकळीत ओतला गेला. त्याचे डोके जमिनीवर पडले आणि त्याच्या नाकपुडीतून न जाणवणारी, शेवटच्या श्र्वासाची, एक फुंकर बाहेर पडली…

मोलकरीण पहाटे घरात घुसली आणि तिने धडाधडा दरवाजे आपटण्यास सुरुवात केली. तिला कितीही वेळा समजावून सांगितले तरी तिची ही घाणेरडी सवय काही जात नव्हती. तिच्या या सवयीमुळे घरात कोणाचीही धड झोप होत नसे. नेहमीप्रमाणे तिने ग्रेगॉरच्या खोलीत डोकावले. तिला काही वेगळे दिसले नाही. तिला वाटले नेहमीप्रमाणे ग्रेगॉर निपचित पडण्याचे नाटक करत होता. तिने दरवाजातूनच लांब दांड्याच्या झाडूने त्याला डिवचण्याचा प्रयत्न केला. काही हालचाल न झाल्यामुळे तिने त्याला जरा जोरात डिवचले. शेवटी तिने त्याला झाडूने लोटल्यावरही काही हालचाल झाली नाही. मग मात्र तिला शंका आली. काय झाले आहे हे कळण्यास तिला फार वेळ लागला नाही. डोळे विस्फारुन तिने ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या शयनगृहाचे दार उघडले व अंधारात ओरडली, ‘‘ साहेब, हा इथे मरुन पडला आहे. मेलाय तो !’’

ते ऐकताच ग्रेगॉरच्या आईवडीलांना प्रथम धक्का बसला. त्या धक्क्यातून सावरुन ते दोघे बिछान्याच्या दोन्ही बाजूने खाली उतरले. त्याच्या वडिलांनी खांद्यावर शाल ओढली पण आईला तेवढेही भान उरले नव्हते. ते तसेच ग्रेगॉरच्या खोलीत शिरले.

तोपर्यंत बैठकीच्या खोलीचेही दार उघडले होते. भाडेकरु आल्यापासून ग्रेटा त्याच खोलीत झोपत होती. ती रात्रभर झोपली नव्हती हे तिच्या न बदललेल्या कपड्यावरुन व ओढलेल्या चेहऱ्यावरुन स्पष्ट दिसत होते.

‘‘ गेला ?’’ ग्रेगॉरच्या आईने मोलकरीणीला विचारले. त्या प्रश्नाला तसा काही अर्थ नव्हता.

‘‘हो ग्रेटाच्या आई, गेला तो’’ ते सिद्ध करण्यासाठी तिने त्या झाडूने ग्रेगॉरला अजून दूर लोटले. ग्रेगॉरच्या आईने तिला थांबविण्याचा प्रयत्न केला पण नंतर तिने तो खरंच मेलाय का हे पाहण्यासाठी तिला रोखले नाही.

‘‘ हंऽऽऽ बरे झाले. परमेश्र्वराचे आभारच मानले पाहिजेत’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. ग्रेगॉरच्या बहिणीची नजर ग्रेगॉरवरुन हटत नव्हती. ‘‘बघा किती बारीक झालाय तो ! पार चपटा ! किती दिवस झाले त्याने काही खाल्लेलेच नाही. मी जेवण आत सरकवायचे आणि संध्याकाळी ते तसेच परत घेऊन जात होते…’’ती म्हणाली. खरंच ग्रेगॉरचे शरीर चपटे आणि कोरडे पडले होते. आता त्याच्या पायावर तो उभा नसल्यामुळे ते अधिकच जाणवत होते.

‘‘ग्रेटा ये ! जरा आत येऊन आमच्याजवळ बस बेटा !’’ ग्रेगॉरची आई थरथरत्या कापणाऱ्या म्हणाली. ग्रेगॉरच्या निर्जिव कलेवराकडे न बघता ती त्यांच्या खोलीत चालती झाली. मोलकरीणीने दरवाजा बंद करुन घेतला व खिडक्या उघडल्या. पहाटेच्या हवेतील उबदारपणा जाणवत होता. मार्च संपत आला होता. ते तीन बिऱ्हाडकरु बाहेर आले आणि चमकले. आज न्याहरीची तयारी दिसत नव्हती. त्यांना घरमालक विसरले होते की काय ? ‘‘आमची न्याहरी कुठे आहे? त्यातील एकाने मोलकरीणीला विचारले. तिने उत्तरादाखल ओठावर बोट ठेवून त्याला गप्प केले व त्यांना खुणेनेच ग्रेगॉरच्या खोलीत जाण्यास सांगितले. तिचे ऐकून ते त्या खोलीत गेले व ग्रेगॉरच्या प्रेताभोवती घोळका करुन उभी राहिले. आता खोलीत प्रकाश भरला होता. तेवढ्यात ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या खोलीचे दार उघडले. त्यांनी त्यांचा गणवेष घातला होता. त्यांच्या एका बाजूला ग्रेगॉरची आई होती तर दुसऱ्या बाजूला ग्रेगॉरची बहीण. बहुदा ते रडत होते किंवा रडले असावेत. ग्रेटा अधुनमधून वडिलांच्या बाहीला डोळे पुसत होती व त्याच्या मागे तिचा चेहरा लपवीत होती..

‘‘माझ्या घरातून ताबडतोब चालते व्हा !’’ ग्रेगॉरचे वडील दाराकडे बोट दाखविते तारस्वरात किंचाळले.

‘‘म्हणजे?’’ याचा अर्थ काय ?’’ त्या मधल्या भाडेकरुने केविलवाण्या स्वरात विचारले. उरलेले दोघे तसेच पाठीमागे हात चोळत उभे  राहिले. त्यांच्या चेहऱ्यावर स्मित होते जणू काही या भांडणात त्यांचाच विजय होणार होता.

‘‘ चालते व्हा ! ’’ असे म्हणून ग्रेगॉरच्या वडिलांनी त्या दोघींना घेऊन त्याच्या दिशेने पाऊल टाकले. तो माणूस स्तब्ध उभा राहिला व नंतर विचार करुन म्हणाला, ‘‘ठीक आहे ! चला मग आपण जाऊच !’’ त्याने एक नजर ग्रेगॉरच्या वडीलांवर टाकली. त्यांचा काही विचार बदलतोय का याचा अंदाज घेतला. उत्तरादाखल ग्रेगॉरच्या वडिलांनी नुसती मान हलविली. ते पाहिल्यावर त्या भाडेकरुंनी लांबलांब ढांगा टाकत बैठकीची खोली गाठली. उरलेल्या दोघांनीही घाईघाईने त्याला गाठले.  तेथे त्यांनी मांडणीमधून आपापल्या टोप्या उचलल्या, छत्रीच्या खणातून आपापल्या छत्र्या घेतल्या व ते घरातून चालते झाले. ते जातात की नाही याची शंका येऊन ग्रेगॉरचे वडील व त्या दोघी बायका त्यांना दरवाजापर्यंत सोडण्यास गेले पण त्याची काही गरज नव्हती.

त्या दिवशी त्यांनी आराम करायचा ठरवला व नंतर फिरायला जाण्याचे ठरवले. त्यांना या सगळ्या प्रकारानंतर थोड्या बदलाची नितांत गरज होती. ते तिघे टेबलाभोवती बसले आणि त्यांनी रजेचे अर्ज लिहिण्यास घेतले. वडिलांनी त्यांच्या व्यवस्थापकाला, ग्रेगॉरच्या आईने तिच्या दुकानाच्या मालकाला व बहिणीने तिच्या विभागाच्या व्यवस्थापकाला. ते अर्ज खरडत असताना मोलकरीण तेथे आली व म्हणाली, ‘‘माझे काम झालंय. मी निघते आता.’’ त्या तिघानीही तिच्याकडे न बघता माना डोलावल्या. पण ती तेथेच घुटमळत राहिली. ‘‘काय आहे ?’’ ग्रेगॉरच्या वडिलांनी विचारले. ती तेथेच उभी राहिली. तिला त्यांना काहीतरी सांगायचे होते पण कसे सांगावे असा तिला विचार पडला असावा. ‘‘लवकर बोल ! ’’ ग्रेगॉरच्या आईने फटकारल्यावर तिने तोंड उघडले,‘‘ नाही त्याची काळजी करु नका तुम्ही. मी त्याला फेकून देण्याची व्यवस्था केली आहे….’’ हे सांगताना कुठलीतरी लढाई जिंकल्याचा भाव तिच्या चेहऱ्यावर उमटला होता. ग्रेगॉरच्या आईने व बहिणीने परत त्या अर्जात डोके खुपसले. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी तिला खुणेनेच गप्प केल्यावर तिला ती घाईत असल्याची आठवण झाली. ‘‘मी जाते ! असे म्हणून नेहमीप्रमाणे दारं आपटत बाहेर गेली.

‘‘तिला उद्याच कामावरुन काढतो’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. पण त्या दोघींकडून काहीच प्रतिसाद न आल्यामुळे ते गप्प राहिले. ते तिघेही उठले, खिडकीपाशी गेले आणि एकमेकांच्या आधाराने उभे राहिले. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी जवळच्याच खुर्चीवर अंग टाकले व ते दुरुन त्या दोघींकडे पाहू लागले. थोड्या वेळाने ग्रेगॉरच्या वडिलांनी त्यांना साद घातली, ‘‘झालं गेलं विसरुन जा ! आपल्याला परत नव्याने सुरुवात करायला हवी. आणि या म्हाताऱ्यालाही तुमच्या आधाराची गरज आहे हे लक्षात घ्या. !’’ ते ऐकल्यावर त्या दोघींनी त्यांच्याकडे धाव घेतली. त्यांची समजूत काढत त्यांनी आपले अर्ज पूर्ण केले. त्यानंतर त्या तिघांनी घर सोडले. गेल्या कित्येक वर्षात त्यांनी असे एकत्र घर सोडले नव्हते. रेल्वे स्टेशनवर जाऊन त्यांनी मिळेल ते गाडी पकडली. त्यांना शहराबाहेर जाऊन शुद्ध हवेत फिरायचे होते. गर्दी अजिबात नव्हती. त्यांच्या डब्यात तर कुत्रेही नव्हते. खुर्च्यांवर आरामात रेलून त्यांनी त्यांच्या पुढील आयुष्यावर चर्चा केली. त्यांच्या लक्षात अचानक एक गोष्ट आली ती म्हणजे त्यांना वाटत होते तेवढी काही त्यांची परिस्थिती वाईट नव्हती. तिघांचे उत्पन्न त्यांना पुरेल एवढे होते. फक्त त्यांना या घरातून दुसऱ्या छोट्या घरात जावे लागणार होते. पण त्यांची त्याला तयारी होती. उलट त्यांना आता नोकरीच्या ठिकाणाच्या जवळ जागा घेता येणार होती. ते चर्चा करत असताना ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या व आईच्या मनात एकाच वेळी विचार आला. ‘‘एवढ्या दु:खद प्रसंगातून गेल्यावर ग्रेटा जरा हडकली होती पण तिचे एका सुंदर फुलपाखरात रुपांतर झाले होते. तिच्या मुसमुसलेल्या तारुण्याकडे पाहताना तिच्यासाठी आता लवकरच उपवर स्थळ शोधावे लागणार होते. हा विचार मनात येताच त्यांच्या मनाची चलबिचल थांबली. त्यांचे मन एकदम शांत झाले. नवीन आयुष्याच्या स्वप्नांची त्यांना स्वप्ने पडू लागली. ग्रेगॉरच्या आईवडिलांच्या मनातील विचार ओळखून की काय ग्रेगॉरच्या बहिणीने जागेवरुन उठून आपल्या सुंदर, कमनीय बांध्याला ताण देत एक विलोभनीय आळस दिला…….

समाप्त.

मूळ लेखक : फ्रान्झ काफ्का
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा