एका वेड्याची रोजनिशी.

A_madmans_diary_work_by_lu_xun

एका वेड्याची रोजनिशी.

ऑक्टोबर ३

आज एक विचित्र गोष्ट घडली. आज जरा उशीराच उठलो. सावित्रीबाई माझी न्याहरी घेऊन आल्या तेव्हा मी त्यांना किती उशीर झालाय हे विचारले. १० वाजून गेलेत हे ऐकल्यावर मी घाईघाईने आवरले.

खरं सांगायचं तर आज ऑफिसला जायची इच्छाच नव्हती कारण तिथे जाऊन साहेबाचा कडू औषध घेतल्यासारखा चेहरा पहावा लागला असता. मला तो नेहमीच म्हणायचा, “हे बघ मित्रा तुझे डोकं जरा तपासून घे. मला वाटतं त्यात काहीतरी बिघाड झालाय. तू नेहमीच कुठल्यातरी भुताने पछाडल्यासारखा गडबडीत असतोस. शिवाय तुला एखाद्या प्रकरणाचा संक्षिप्त अहवाल दे म्हटले तर तू त्यात इतका गोंधळ घालून ठेवतोस की परमेश्वराच्या बापालाही त्यातून काही समजणार नाही याची मला खात्री आहे. पत्रावर तू कधी समास सोडत नाहीस ना तारीख किंवा क्रमांक.” नालायक लंबू साला. त्याला माझा हेवा वाटतो हेच खरं मी मोठ्या साहेबाच्या केबिनमधे बसतो ना ! शिवाय मी त्यांची पेनं दुरुस्त करून देतो म्हणून त्यांची मर्जी आहे माझ्यावर ! थोडक्यात काय मी ऑफिसला गेलोच नसतो. पण जरा उचल घ्यायची होती म्हणून गेलो.

आमचा साहेब म्हणजे एक हलकट माणूस आहे. त्याच्याकडून पगारापोटी उचल घ्यायची म्हणजे त्याचा चेहरा आकाश कोसळल्यासारखा होतो. जणू काय साल्याच्या खिशातूनच पैसे देतोय. कितीही विनंत्या करा, पाया पडा, अडचणींचा पाढा वाचा पण याला दया येईल तर शपथ. ऑफिसमधे शूर असणारा हा साहेब घरी मात्र बायकोच्या आणि स्वयंपाकीणीच्या ताटाखालचे मांजर आहे. सार्‍या जगाला माहीत आहे.

बँकेत आमच्या खात्यात काम करण्यात काय अर्थ आहे हे मला अजून उमगलेले नाही. आमच्या खात्यात हिरवळच नाही. कायदा विभागाची गोष्ट वेगळी आहे. तेथे एका कोपर्‍यात एक अजागळ माणूस एका डुगडुगणार्‍या टेबलावर सतत काहीतरी खरडत असतो. समोर खरकटा कॉफीचा मग असतो. इतका घाण की त्यांच्यावर मला नेहमीच थुंकावेसे वाटते. पण साल्याचे फार्महाउस बघा एकदा ! कमी किमतीची भेटवस्तू स्वीकारणे तो कमीपणाचे समजतो. “ हे बाहेर कोणाला तरी द्या असे स्पष्टच सांगतो तो.” दहा हजाराच्या खाली तो कुठलीही भेट स्वीकारत नाही. पण दिसायला कसा अगदी साधा भोळा आहे. बोलणेही अगदी मृदू. मला पेन मागतानाही इतक्या अदबीने मागतो. पण कर्जदाराचे पाय त्याच्या समोर थरथर कापतात हे मी स्वत: पाहिलेय.

आमच्या ऑफिसमधे सगळे कसे व्यवस्थित असते. इतर सरकारी खात्यांच्या कार्यालयांसारखा ढिसाळ कारभार नसतो. टेबले, खुर्च्या अगदी व्यवस्थित चकचकीत असतात. आणि खरंच असे वातावरण नसते तर मी केव्हाच राजीनामा साहेबाच्या तोंडावर फेकला असता.

मी माझा जुना शर्ट चढवला व छत्री घेऊन रस्त्यावर आलो. पावसाची रिपरिप चालू होती. रस्त्यावर गर्दी नव्हती. काही बायका डोक्यावर पदर घेऊन रस्ता पार करायचा प्रयत्न करीत होत्या. थोड्याफार छत्र्या ही दिसत होत्या. ऑफिसला जाणार्‍यांची गडबड दिसत नव्हती.तेवढ्यात मला एक ऑफिसला जाणारा माणूस दिसला. मी मनात म्हटले, “ पुढे चालणार्‍या तरुणीच्या नितंबामागे धावणारा तू…. इतरांसारखाच आहेस. स्त्रिलंपट !

बाबांच्या आश्रमातही बायकांच्या मागे लागतात असे माझ्या कानावर आले आहेकाय खरं काय खोटं काय माहीत..! मी असा विचारात बुडलेला असतानाच मी एक कार एका दुकानासमोर थांबलेली पाहिली. मी ती लगेचच ओळखली. बँकेच्या डायरेक्टरची कार आणि ‘त्यातून उतरणारी ती मुलगी त्याची मुलगी असणार.’ मी मनाशी म्हटले.

मी कारण नसताना एका खांबाआड लपलो. ड्रायव्हरने दार उघडले आणि पिंजर्‍यातून एखादी चिमणी चिवचिवत बाहेर पडावी तशी ती डोळ्यांच्या पापण्या फडफडवत, चिवचिवत बाहेर पडली. ती चालताना मोहकपणे डावीकडे, उजवीकडे मान वेळावत पहात होतीतिला पाहताना माझ्यावर एखादी वीज पडावी अशी माझी अवस्था झाली. खलास झालो मीपण आश्रमातील बाबांची एक शिष्या मला याहूनही सुंदर भासायची हे खरं

पण या असल्या हवेत ही बाहेर काय करतेय? आणि ते म्हणतात सुंदर मुली आपल्या चेहर्‍याची काळजी घेतातम्हणजे जाहिरातीत तरी असेच दाखवतात..

तिने अर्थातच मला ओळखले नाही. मी छत्री समोर करून स्वत:ला त्यामागे लपवले पण तेही मला जास्त वेळ करता येईना कारण छत्रीला भोके पडली होती. सध्या किती मस्त रंगीबेरंगी छत्र्या असतात नाहीतर माझीकळकट्ट !

तिच्या छोट्या कुत्र्याला ती आत घेऊन जाऊ शकत नसल्यामुळे तो बाहेरच राहिला. मला हा कुत्रा माहीत आहे. त्याचे नाव मन्या. बहुतेक मनोहरवरून ठेवले असावे नाव. तेवढ्यात मला आवाज ऐकू आला, “मन्या कसा आहेस?” मी चमकून इकडे तिकडे पाहिले. कोण बोलले ते? दोन बायका एका छत्रीतून चालल्या होत्या. त्यातील एक म्हातारी होती तर एक तरुण. त्यांनी मला पार केले, तेवढ्यात मला परत तोच आवाज ऐकू आला, “ लाज वाटायला पाहिजे तुला मन्या.” कोण बोलतय ते.. तेवढ्यात मन्या मला त्या स्त्रियांच्या कुत्रीच्या मागे हुंगत चाललेला मला दिसला. अरे देवामला चढलेली तर नाही ना? दारु प्यायल्यावर हे असे भास मला नेहमीच होतात.

नाही.. चुकती आहेस तू मने..” मन्याने उत्तर दिलेले मला स्पष्ट ऐकू आले. “ मी भो..भो.. गुर्रखूप आजारी होतो.” असामान्य कुत्रा ! त्याला मनुष्यप्राण्यासारखे बोलताना पाहून खरं सांगतो मी अवाकच झालो. पण जरा विचार केल्यावर मला बसलेला धक्का ओसरला. जगात अशी अनेक आश्‍चर्य आहेत. मधे मी इंग्लंडमधे डॉल्फिन पाण्याबाहेर डोकं काढून कुठल्यातरी भाषेत एकमेकांशी संवाद साधतात असे ऐकले होते. ती भाषा अजून शास्त्रज्ञांना उलगडली नाही. मधे तर असेही वाचले होते की टिंबक्टूमधे दोन गायी दुकानात शिरल्या आणि त्यांनी चहाची पावडर मागितली. हे जाऊ देत. पुढे मन्या काय म्हणाला ते विशेष होते, “मने, मी मधे तुला एक पत्र लिहिले होते. टॉमीने दिले नाही का तुला?”

बाबांच्या आश्रमात प्राण्यांची भाषा समजणारे व त्याच्या आधाराने भविष्य वर्तवणारे काहीजण आहेत पण हे म्हणजे फार म्हणजे फारच भारी होते. पत्र लिहिणारा कुत्रा मला जर कोणी दाखवला तर मी माझा एका महिन्याचा पगार हारीन. गेले काही दिवस फक्त मलाच अशी विद्या प्राप्त झाली आहे. मला जे ऐकू येते ते इतरांना येत नाही याची मला खात्री आहे. केव्हापासून बाबा मला बँक सोडून आश्रमात ये म्हणून आग्रह करत आहेत पण मला बँक सोडवत नाही. कारण एकच, आश्रमाबद्दल माझ्या कानावर कधी कधी विचित्र गोष्टी पडतात.

मी विचार केला या कुत्र्याच्या मागे जाऊन याचा एकदाचा सोक्षमोक्ष लावून टाकावा. मी छत्री उघडली व त्या दोन बायकांच्या मागे मागे गेलो. टिळक रस्त्यावरून उजवीकडे वळल्या व कॉजवेपाशी एका मोठ्या वाड्यासमोर थांबल्या. हा वाडा मला माहीत आहे. हा पेशव्यांचे सरदार साठे यांचा वाडा. या वाड्याचा मालक अमानवी श्रीमंत आहे. त्याच्या गाड्या, त्याच्याकडे झडणार्‍या मेजवान्या, त्याचे स्वयंपाकी, त्याचा जेवणाचा हॉल….हे सगळे विषय चवीने चघळले जातात त्या गल्लीत. आमच्या बँकेतील काही अधिकारी तर येथे रोज संध्याकाळी पडलेले असतात म्हणेहा साठे बाबांचा शिष्य आहे म्हणे अर्थातच मी त्याचा कधीच फायदा घेतला नाही. मला पटतच नाही ते. माझा एक मित्र तेथे नियमित सतार वाजवायला जातोत्यामुळे मला त्या वाड्याची बरीच माहिती आहे.

त्या बायका वाड्यात दुसर्‍या मजल्यावर गेल्या. ठीक आहे मी कुठल्या घरात त्या गेल्या हे नीट पाहून ठेवले. ‘नंतर याचा छडा लावता येईल’ मी मनात म्हटले.

ऑक्टोबर ४

आज बुधवार. नेहमीप्रमाणे मी आज बँकेत गेलो. मी आज जरा लवकरच आलो. मला पेनं जमवायचा आणि दुरुस्त करण्याचा छंद आहे. लवकर आल्यावर मी खिशातून एक पेन काढले व ते बाथरूममधे जाऊन पाण्याखाली धरले व पाणी पुसण्यासाठी फडकं शोधू लागलो.

आमचा डायरेक्टर एक बुद्धिमान माणूस आहे. त्याची खोली पुस्तकांनी भरुन गेली आहे. ती जाडजूड अवघड विषयांवरची पुस्तके पाहूनच माझ्या सारख्या माणसाची छाती दडपून जाते. त्यात काही जर्मन व संस्कृत पुस्तकेही आहेत. त्याच्या चेहर्‍याकडे पहा जरा….त्याच्या डोळ्यात विद्वत्तेची झाक दिसली नाही तर माझे नावत्याच्या तोंडातून आजवर मी एकही फालतू शब्द बाहेर पडताना ऐकलेला नाही. फक्त जेव्हा तो माझ्या हातात एखादी फाईल देतो तेव्हा मात्र तो “ काय विचित्र हवा पडली आहे आज” हे वाक्य न विसरता उच्चारतो. याचा अर्थ मला अजून समजायचा आहे.

पण तो आमच्या कॅटलक्‍लासमधे मोडत नाही हेच खरं. मला माहीत आहे मी त्याला आवडतो.. आता त्याच्या मुलीलाही तसे वाटले तरकाय मूर्खपणा लावलाय..त्यावर न बोललेलं बरं. मीही काही बंगाली लेखकांची पुस्तके वाचली आहेत. किती बावळट असतात हे बंगाली. यांचा एकदा मला समाचार घेतलाच पाहिजे. मी एका कानडी लेखकाने केलेले चेंडूचे वर्णन वाचले आहे. फारच मस्त लिहिलय त्याने.

तेवढ्यात माझ्या लक्षात आले की डायरेक्टरसाहेब अजून ऑफिसमधे आलेले नाहीत. साडेबारा वाजले. मी त्यांची वाट पहात बसलो आणि साधारणतः: दीड वाजता कुठलेही पेन वर्णन करू शकणार नाही अशी घटना घडली. दार उघडले. मला वाटले साहेबच आले असणार. मी हातातील कागद घेऊन ताडकन खुर्चीतून उठलो. तेवढ्यात उघड्या दारातून ती आत आली. हो तीच ! अरे देवाकाय सुंदर साडी नेसली होती तिने. चंदनी रंगाच्या तिच्या साडीला चंदनाचा वास येत होता. सुंदर अतिसुंदर !

तिने मला अभिवादन केले. “ बाबा अजून आले नाहीत का ?” तिचा आवाज मला एखाद्या स्वर्गीय कोकिळेसारखा भासला मला. स्वर्गीय कोकिळा… “ हे सुंदरी माझ्यावर असे नजरेचे वार करू नकोस. मला मारायचेच असेल तर तुझ्या सुकुमार हातांनीच मला खतम कर” असे मला म्हणावेसे वाटले पण प्रत्यक्षात मी म्हणालो, “ नाही ते अजून आलेले नाहीत.

तिने माझ्याकडे एक कटाक्ष टाकला व पुस्तकांवर नजर फिरवली. तेवढ्यात तिचा रुमाल खाली गुळगुळीत फरशीवर पडला, का टाकला कोणास ठाऊक. मी तो उचलण्यासाठी पुढे गेलो पण घसरून नाकावर आपटलो. मी कसाबसा तो हातरूमाल उचलला. त्याच्या स्पर्शानेच माझ्या अंगावर रोमांच उठले. तिने माझे आभार मानले. माझ्याकडे पाहून ती इतकी गोड हसली की तिचे मधाळ ओठ तिच्या हास्यात विरघळले जणू. मग ती बाहेर गेली. मी स्वप्नवत अवस्थेत तेथेच एक तासभर बसलो. तेवढ्यात एका झाडूवाल्याने आत येऊन मला माझ्या तंद्रीतून जागे केले. नालायक कुठचा…‘ बुआ, साहेब बाहेर पडलेत आता तुम्ही घरी जाऊ शकता…”

मला ही आगाऊ मंडळी अगदी सहन होत नाहीत. एकदा तर एका बसमधे एकाने मला त्याच्या कळकट्ट हाताने मला तंबाखू मळून खाण्याचा आग्रह केला होता. आता त्याला कसे सांगू मी बँकेत एक अधिकारी आहे आणि घरंदाज आहे. आम्ही घरंदाज आहोत असे आमचे बाबा म्हणतात. मधे एकदा पोलीस आश्रमात आले होते, तेव्हाही तो पोलीस असेच म्हणाला होता, ‘ तुमच्यासारख्या घरंदाज माणसांकडून ही अपेक्षा नव्हती.” आता पोलीस म्हणाला म्हणजे आमचे घराणे घरंदाज असणारचनाही का? त्याला चांगलेच खडसावेसे वाटले मला..

पण त्यावेळी मात्र मी छत्री घेऊन डायरेक्टरच्या घराकडे घाईघाईने मोर्चा वळवला. तेथे बराच वेळ ती बाहेर येईल म्हणून वाट पाहिली. नंतर घरी येऊन पलंगावर बराच वेळ पडून राहिलो. एकदम उठलो आणि एक कविता खरडली.

तुला पाहिले
जन्माची ओळख पटली
माझ्या अस्तित्वालाच अर्थ उरला नाही
कसे जगू तुझ्याशिवाय प्रिये..

नंतर आठवले की ती कविता एका प्रसिद्ध कवीच्या कवितेची भ्रष्ट नक्कल आहे. फाडून टाकली.

संध्याकाळी मी परत एकदा डायरेक्टरच्या घरावर एक चक्कर मारली. ती बाहेर येईल या आशेने मी तेथे बराच वेळ रेंगाळलो. मला फक्त तिला एकदाच पहायचे होते. पण ती काही बाहेर आली नाही.

६ नोव्हेंबर

आमच्या हेडक्‍लार्कचे डोकं फिरलंय. मी ऑफिसमधे गेल्यागेल्या शिपायाने त्याचा मला बोलावले आहे हा निरोप दिला. मी टाकोटाक त्याच्या केबिनमधे गेलो. गेल्यागेल्या त्याने मला फैलावर घेतले, “ तुला वेड लागलंय का? नाही तुझ्या डोक्यात महमदी कल्पनांची कारंजी थुईथुई उडायला लागली आहेत म्हणून विचारतोय.”

नाही..का काय झालं?”

तुझ्या वयाचा तरी विचार कर आणि मग त्या मुलीच्या मागे लाग. तुला काय वाटले मला काही कळत नाही? ती कुठे आणि तू कुठे? तू एक फडतूस कारकुनही नाहीस. एक मोठे शून्य आहेस तू. आणि ते सुद्धा असले की ज्याने कुठल्याही आकड्यांची किंमत वाढणार नाही. तुझी एक दमडीची किंमत नाही. एकदा जरा आरशात पहा म्हणजे कळेल. व्यंगचित्रात सुद्धा चेहरे बरे दाखवतात असा तुझा चेहरा. तुझ्या डोक्यात असले विचार येतात तरी कुठून?”

नरकात खितपत पडोत त्याची पितरे आणि तो ! त्याचा स्वत:चा चेहरा डोस चिकटवलेल्या औषधाच्या बाटली सारखा दिसतो कारण बावळट त्याचे कुरळे केस मागे वळवतो तर कधी कपाळावर ओढतो. स्वत:ला फार हुशार समजतो साला. तो माझ्यावर का डूख धरून आहे हे मला चांगलेच माहीत आहे. डायरेक्टरची माझ्यावर मर्जी बसली आहे म्हणून जळतो माझ्यावर. बाकी काही नाही. पण मी कशाला त्याची पर्वा करू ? या हेडक्लार्क नावाच्या जनावराला एवढे महत्त्व का द्यायचे? गळ्यात सोन्याची साखळी आहे म्हणून, का चमकणारे बूट घालतो म्हणून. का चांगले टाय घालतो म्हणून ? अरे मी पण काही एखाद्या फडतूस हेडक्लार्कचा मुलगा नाही. माझे घर पाहिले नाहीस अजून. महाल आहे महाल. अर्थात माझ्या बापाचा आहे पण मी तेथेच राहतो ना. थोडे दिवस थांब. माझे वय आत्ताशी बेचाळीस आहे. मी नाही तुला मागे टाकले तर माझे नाव नाही सांगणार. मीही गळ्यात सोन्याची साखळी अडकवीन, महागडे कपडे घालेन व पायात चमकणारे बूट घालेन.

पण माझ्याकडे पैसे नाहीत. काय करू ? बापाकडे रग्गड पैसा आहे पण मला हात लावून देत नाही. म्हणे मी काही करत नाही. बँकेतील नोकरी टिकवली तरी खूप आहे. काय करायची आहे असली नोकरी ? पण आश्रमात नको जायला. भीती वाटते मला आश्रमाची. असो

थोडक्यात पैसे नाहीत

८ नोव्हेंबर

आज दस्तूरमधे इंग्लिश नाटकाला गेलो होतो. रशियन लेखकाचे हाउस ऑफ फूल्स हे कोणीतरी इंग्रजीमधे रुपांतर करून सादर केले होते. बरेच नट पारशी होते. कित्येक दिवसांनी पोट धरून हसलो. नाटक विनोदी आणि बोचरे आहे. मधून मधून गाणीही आहेत. व्यापारी कसे फसवतात, त्यांची मुले कशी व्यभिचारी आहेत व सभ्य माणसांबरोबर कशी उद्धट वागतात याचे चांगले चित्र उभे केले आहे. अर्थात व्यापाऱ्यांना काय नावे ठेवायची म्हणा ! आमचा बापही हेच करतो. व्यापारी मालात, पैशात फसवतात तर आमचा बाप शिष्यांच्या आत्म्यांना फसवून त्यांचे पैसे काढून घेतो. नुकतेच ऐकले की आमच्या बापाने सर्व शिष्यांना मठाची नवी इमारत बांधण्यासाठी पगाराच्या दोन टक्के रक्कम देणगी द्यावी असे आवाहन केले आहे. आणि ते मूर्ख लोक देतील याची मला खात्री आहे. आणि माझ्याकडे साधे नाटक पहायला पैसे नाहीत. बापाची जागा मिळाली तर मी रोज मठात नाटके लावेन आणि सगळ्यांना फुकट दाखवेन. पण बाप मेल्याशिवाय त्याची जागा मिळणार नाही आणि नंतरही त्याच्या शिष्यांनी दिली तर मिळणार. काहीतरी केले पाहिजेकाहीतरी शक्कल लढवायला पाहिजे

गंमत म्हणजे नाटकात टीकाकारांवर बोचरी टीका केली आहेम्हणे लेखकांच्या फक्त चुकाच काढतात. इतक्या की लेखकांना जनतेपुढे पदर पसरून रक्षणाची भीक मागावी लागतेअसे काहीतरी लिहिले होते त्यात. ही नवनाट्य चळवळीतील मंडळी कमाल लिहितात बुआ. मला त्यांची नाटके फार आवडतात. सहजा सहजी मी ती चुकवित नाही अर्थात खिशात पैसे असले तर. बँकेतील माझे सहाध्यायी अडाणी आहेत. खर्डेघाशी शिवाय त्यांना काहीही येत न आणि तिकीट काढून तर मुळीच नाही. कोणी फुकट तिकिटे ओंजळीत टाकली तर हे जाणार

एका नटीने एक गाणे फारच सुंदर सादर केले. मला तर तिची आठवण झाली

९ नोव्हेंबर.

आज सकाळीच आठ वाजता ऑफिसमधे गेलो. हेडक्लार्कने मी लवकर आलो होतो तरीही माझ्याकडे जाणूनबुजून दुर्लक्ष केले. मी पण तो या जगात नसल्यासारखा ऑफिसमधे वावरलो. मी कागदपत्रे वाचली आणि सगळी नीट संगतवार लावून ठेवली. चार वाजता मी बँक सोडली आणि मुद्दाम वाट वाकडी करून डायरेक्टरच्या घरावरून गेलो. पण तेथे कोणीच दिसले नाही. रात्रीच्या जेवणानंतर झोप न आल्यामुळे बराच वेळ बिछान्यात तळमळत पडलो.

११ नोव्हेंबर

आज डायरेक्टर साहेबांच्या केबिनमधे बसून त्यांची भारी पार्करची जुनी पेनं दुरुस्त करून दिली. सगळे हँडक्राफ्टेड होती. त्यात आमच्या बाईसाहेबांचेही एक होते. ते जरा जास्त काळजीपूर्वक हाताळले. या सगळ्यात बराच वेळ चांगला गेला.

आमच्या साहेबांना त्यांच्या टेबलावर अशी भारी पेनं ठेवायला फार आवडते. त्यांची बुद्धिमत्ता फार कुशाग्र आहे. ते नेहमीच शांत असतात पण ऑफिसमधील अगदी किरकोळ बाबी सुद्धा त्यांच्या नजरेतून सुटत नाहीत. आमचा बापही बँकेत कारकून होता. पण स्वामी झाल्यापासून त्यांचे पेन सुटले. पुस्तके तर ते कधीच वाचत नव्हते. आमचा बाप म्हणजे अत्यंत सामान्य बुद्धिमत्तेचा माणूसबँकेतील कारकुनी सोडून अध्यात्मात पडला आणि गडगंज पैसा मिळवला. मला त्याचा आणि त्यांच्या शिष्यांचा तो ढोंगीपणा मुळीच आवडत नाही. आई गेल्यावर तर काय आमचा बाप आश्रमात रहायला गेला. तेथे काय रंगढंग उधळले असतील त्याने त्याला माहीत आणि त्याच्या देवाला माहीत. पण आमच्या डायरेक्टर साहेबांचे तसं नाही. त्याच्या डोक्यात डोकावून पहायला आवडेल मला. म्हणजे एवढी बुद्धी असते म्हणजे मेंदूत नक्की काय वेगळे असते हे कळेल. कापावा का त्याच मेंदू एकदा? मला एकदा त्यांच्या मित्रमंडळीत मिसळायचे आहे. कसल्या गप्पा मारतात हे पहायचे आहे कित्येकदा त्यांना विचारावे असे मला फार वाटते पण ते समोर आले की माझी जीभ घशातच अडकते

साहेबांच्या घरी अनेक वेळा जाणे झाले पण ती मात्र कधीच भेटली नाही. बहुतेक ती नसतानाच ते मला बोलावत असावेतनाही पण ते असे मुद्दाम नाही करणार . उमदा माणूस आहे. त्यांच्या घरात एक जादा खोली आहे आणि त्या खोलीमागे एक खोली आहे जिचा विचार केला तरी माझ्या छातीतील धडधड वाढते. आरसेमहालच आहे तो. मांडणीत उंची काचेचे सामान सुबकपणे मांडून ठेवलं आहे. पण मला महाराणींच्या कपडे बदलण्याच्या खोलीत खरा रस आहे. तेथे अनेक प्रकारची अत्तरं मांडून ठेवलेली मला पहायची आहेत. श्वास घ्यायलाही भीती वाटते अशी सुगंधी अत्तरेपण गप्प बस जरा

आज एक भन्नाट कल्पना डोक्यात आली. त्या दोन कुत्र्यांचे संभाषण मला आठवले. ‘चला बरं झालं. आता काय करायचंय हे स्पष्ट झालं’ मी मनाशी म्हटले. त्या दोन मूर्ख कुत्र्यांचा पत्रव्यवहार काहीतरी करून वाचण्यासाठी मिळवायला पाहिजे. कदाचित त्यात मला माझ्या बर्‍याच प्रश्नांची उत्तरे सापडतील. आमचा बापही असेच म्हणतो, ‘माझ्याकडे सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे आहेत. पैसे फेका उत्तरे मिळवा.पण ही कुत्री मला जास्त प्रामाणिक वाटतात. तीच बरी

मी यापूर्वीच एकदा मन्याला एकांतात गाठले होते. ‘हे बघ मन्या आपल्याशिवाय आता येथे कोणी नाही. मी दरवाजाही बंद करून घेतो म्हणजे तुला कसलीही भीती नको. मला तुझ्या मालकिणीची सगळी माहिती दे ! मी कोणालाही सांगणार नाही.” पण त्या बदमाष कुत्र्याने शेपूट पायात घातली. मागे सरकून त्याने आपले अंग गदागदा हलवले आणि काही ऐकलेच नाही अशा अविर्भावात बाहेरचा रस्ता पकडला.

फार पूर्वीपासूनच माझे मत आहे की कुत्री माणसांपेक्षा खूपच हुशार असतात. ते बोलू शकतात यावर माझा पूर्ण विश्वास आहे. फक्त त्यांच्या आडमुठ्या स्वभावामुळे ते हे रहस्य उघड करत नाहीत. त्यांचे सगळीकडे अगदी बारीक लक्ष असते. त्यांच्या तिखट नजरेतून काहीच सुटत नाही. उद्या काहीही झाले तरी मला नव्यापुलाजवळ मनीच्या घरी गेलेच पाहिजे. आणि जर असेल नशिबात तर मन्याने मनीला लिहिलेली सगळी पत्रे मिळतील…..

१२ नोव्हेंबर

आज दुपारी दोन वाजता मी काहीतरी करून मनीची गाठ घेण्यासाठी निघालो. मला तिला काही प्रश्न विचारायचे होते. त्या कॉजवेच्या भागातील हवेचा एक प्रकारचा दर्प मला मुळीच आवडत नाही. बहुतेक गटाराचा असावा. शिवाय प्रत्येक घरातून पेटलेल्या चुलींमुळे सगळी कडे नुसता धूर भरून राहिला होता. अगदी जीव घुसमटून टाकणारा धूर.

मी दुसर्‍या मजल्यावर गेलो व बेलचे बटण दाबले. एका सुंदर पण चेहर्‍यावर ठिपके असलेल्या तरुणीने दार उघडले. “कोण हवंय?”

मला तुमच्या कुत्र्याशी जरा बोलायचंय.”

फारच साधी मुलगी होती ती. तिचा कुत्रा जोरजोरात भुंकत पळत तेथे आला. मला त्याला पकडायचे होते पण त्या नालायक कुत्रीने माझे नाक तिच्या दातात पकडले. तेवढ्यात मला कोपर्‍यात तिची झोपण्याची टोकरी दिसली. ‘हंऽऽ मला हेच पाहिजे होतं’. मी पळत तेथे गेलो. ती पालथी केली. व कागदाच्या तुकड्यांचा एक गठ्ठा बाहेर काढला. त्या कुत्रीने हे पाहिल्याबरोबर माझ्या पोटरीचा चावा घेतला. मी केलेली चोरी पहाताच ती माझ्याकडे हिंस्रपणे बघत गुरगुरली. पण माझे काम झाले होते. मी तिला म्हटले, “ त्याची आता जरुरी नाहीबाय ! बाय !”

हा सगळा प्रकार पाहून त्या मुलीला मी वेडा असल्याची खात्री पटली असणार. ती घाबरली.

मी घरी पोहोचल्यावर मला वाटले लगेचच दिवसाउजेडी ती पत्रं वाचायला बसावं कारण रात्री मला नीट दिसत नाही पण मोलकरणीने फरशी पुसायला घेतली होती. यांना हा नसता उद्योग नको त्यावेळी करायला कोण सांगतं कोण जाणे. चडफडत मी मग जरा चक्कर मारायला गेलो. चालता चालता काय घडले त्यावर विचार करू लागलो. आता मला त्या सगळ्या भानगडीच्या मुळाशी जाता येईल. कुत्री ही अत्यंत हुशार असतात. त्यांना राजकारणातले सगळे कळते. या पत्रात माल जी माहिती हवी आहे ती सगळी मिळणार याची मला खात्री आहे. विशेषतः: डायरेक्टर साहेबांच्या स्वभावाबद्दल व त्यांच्या नातेवाईकांबद्दल. शिवाय या पत्रांतून तिच्याबद्दल….. गप्प बसायला काय घेशील?

१३ नोव्हेंबर.

आता बघू. पत्रातील अक्षर तसे वाचता येतंय पण जरा कुरतडल्यासारखं दिसतंय….

प्रियतमे मने,

तुझ्या या अत्यंत सामान्य, फालतू नावाची मला सवय होणे कठीणच आहे. त्यांना तुझ्यासाठी दुसरे चांगले नाव सुचले नाही का? मनीशीऽऽऽऽ किती बंडल आणि अतिसामान्य नाव. पण त्याच्यावर चर्चा करण्याची ही वेळ नाही. आपण एकमेकांना पत्रं लिहिण्याचा निर्णय घेतला ते एका अर्थाने छानच झालं असे म्हणायला हवे.

(पत्र तसे व्याकरणाच्या दृष्टिकोनातून बरोबर लिहिलंय. आमचा हेडक्‍लार्कही एवढे अचूक लिहू शकत नाही. लेकाचा विद्यापीठात होता म्हणे.)

आपल्या भावना, विचार आणि मतांची देवाणघेवाण करणे. मला वाटते या जगातील सगळ्यात निर्भेळ आनंद देणारी ही गोष्ट असावी.

(हंऽऽऽऽ हे वाक्य कुठल्यातरी पुस्तकातील चोरलेले आहे हे निश्‍चित. कुठल्या ते आता आठवत नाही.)

जरी मी आमच्या घराचा दरवाजा एकट्याने ओलांडलेला नाही तर मी माझ्या अनुभवावरून सांगतोय. किती आनंदात आयुष्य चालले आहे माझे. माझी मालकीण, जिला तिचे वडील नूतन अशी हाक मारतात, ती माझ्या प्रेमातच पडली आहे.

( अरे लबाडा…..पण गप्प रहा….)

तिचे वडीलही मला कधी कधी प्रेमाने कुरवाळतात. मी ताज्या दुधाचा चहा आणि क्रीमची बिस्किटे खातो. होय लाडके मला तुला सांगण्यास बिलकुल लाज वाटत नाही की मला ती किचनमधे टाकून दिलेली हाडे मुळीच आवडत नाहीत. मी फक्त हाडांमध्ये मगज असलेली तित्तरची हाडे चघळतो. रिकामी हाडे मला बिलकुल आवडत नाहीत. पण मला सगळ्यात तिरस्कार कशाचा वाटत असेल तर माणसांच्या कुत्र्यांना उष्टे खायला घालण्याच्या सवयीचा. घाणेरडे…. अर्थात कधी कधी आपल्या भिडस्त स्वभावामुळे आपण ते खातो

( हा काय बावळटपणा लावलायदुसरे काही लिहायला मिळाले नाही वाटतं यांना. पुढच्या पानावर कदाचित काहीतरी मिळेल…)

येथे काय चालते हे मी तुला सांगतो. आमच्या घरातील सगळ्यात महत्त्वाचा माणूस म्हणजे नूतन ज्याला बाबा म्हणून हाका मारते तो. फारच विचित्र माणूस आहे.

( आमच्या बापाइतका निश्‍चितच नसणार. पण बघुया काय विचित्रपणा करतो तोपण आता निश्‍चितच काहीतरी गवसणार. मी म्हटले नाही, त्यांचे सगळीकडे बारीक लक्ष असते आणि हे कुत्रे पक्के राजकारणी असतात..

…. विचित्र माणूस. बहुतेक वेळा तो शांत असतो. क्वचितच बोलतो. पण मागच्या आठवड्यात तो एक कागद हातात घेऊन स्वत:शीच बडबडत होता, ‘मिळेल का मला तेमिळेल का…?” दुसरा हात त्याने आकाशात पसरला होता. एकदा तर माझ्याकडे वळून ते म्हणाले, “ मन्या तुला काय वाटते. मिळेल का मला?ते काय म्हणत आहेत यातील एकही शब्द मला कळला नाही. मी त्यांच्या बुटाला शेपटी घासली व तेथून निघून गेलो. पुढच्याच आठवड्यात सकाळी बँकेचे अनेक कर्मचारी, अधिकारी आमच्या घरी आले. त्यांनी सगळ्यांनी त्यांचे अभिनंदन केले. त्या दिवशी जेवणाच्या टेबलावर जेवणे अगदी हसतखेळत झाली. मला चांगलं आठवतंय.

( हंऽऽ म्हणजे ते फारच महत्त्वाकांक्षी दिसतात..लक्षात ठेवले पाहिजे. माझी खरी महत्त्वाकांक्षा बाबांची जागा घ्यायची ही आहे पण बाबा आश्रमात पाऊल टाकून देत नाहीत. विचारले तर ‘शहाणा आहेस’ असे उत्तर देऊन गप्प करतात.)

माफ कर प्रिये..मी आता पत्र पुरे करतो…..(..….) उद्याच मी हे पत्र पूर्ण करेन वचन देतो तुला

सांगितल्याप्रमाणे लाडके मी परत पत्र लिहायला घेतोय. आज माझी मालकीण नूतन..

( हंऽऽऽ बघुया आता काय लिहितोय तो नूतनबद्दल..)

फारच उल्हसित दिसत होती. आज ती कँपात एका डिस्कोथेकमधे नाचायला गेली होती. ती नसताना त्यामुळेच मला शक्य झालंय. तिला नाचायला फार आवडते. पण तिला चांगले कपडे घालण्याचा फार कंटाळा येतो. नाचून एवढा कसला आनंद मिळतो हे मला अजून उमजलेले नाही. कधी कधी ती रात्री जाऊन पहाटे गुपचूप घरी येते. त्यावेळी मात्र मला गप्प रहावे लागते. तिच्या मलूल चेहर्‍याकडे पाहून मी सहज सांगू शकतो की तिने रात्रभर काही खाल्लेले नाही. मी तर असे न खाता राहूच शकत नाही. मला जर कोंबडी मिळाली नाही तर माझं काय होईल ते सांगता येत नाही. अंडी ठीक आहेत पण गाजरं, ढोबळी मिरची माझ्या अन्नात मला मुळीच चालत नाहीत

(लिहिण्याची पद्धत फारच आगळीवेगळी आहे. कोणी माणसाने लिहिले नसणार हे लगेचच लक्षात येते. सुरवात तर फारच छान केली आहे पण नंतर मात्र वळणावर गेलेमी दुसरे पत्र वाचायला घेतो. यावर तारीख नाही.) (आमचे वडीलही महाराज होण्यापूर्वी आईला पत्रे लिहायचे म्हणे. नंतरही ते पत्र लिहायचे पण त्यांच्या लाडक्या शिष्येला. एक विधवा होती ती. होतीच म्हणायला पाहिजे. कारण आता ती या जगात नाही. तिचा संशयास्पद मृत्यू झाला म्हणे. त्यानंतर बहुधा आमच्या बापाने पत्रं लिहिण्याचे बंद केले ते केलेच..)

.. लाडके वसंत ऋतूचं आगमन किती आल्हाददायक असते नाही? कोणाची तरी आस लागल्यासारखे माझे हृद्य तडफडते आहे. माझ्या कानात काहीतरी गुंजन करतंय आणि मी कित्येक वेळा एका पायावर उभा राहून दाराकडे टक लावून बघत बसतो. तुला सांगायला हरकत नाही, माझे चाहते भरपूर आहे. मी बर्‍याच वेळा खिडकीत बसून ते जा ये करत असताना त्यांच्याकडे पहात बसतो. तुला सांगतो परमेश्वराने काय काय नमुने जन्माला घातले आहेत….! काही बावळट, पाळलेले कुत्रे, चेहर्‍यावरची माशी हालणार नाहीत असे कुत्रे रस्त्यावर एखाद्या अतिमहत्त्वाच्या व्यक्तिंसारखं चालत असतात. त्यांना वाटत असते की सार्‍या जगाचे डोळे त्यांच्यावरच खिळलेले आहेत. त्यांच्याकडे तर मी ढुंकूनही पहात नाही. काय पण एकेक नमुने पहायला मिळतात

आणि समोरच्या खिडकीत एका अक्राळविक्राळ बुलडॉग असतो. एवढा मोठा की बस्स.. जर तो मागच्या पायावर उभा राहिला तर नूतनच्या वडिलांपेक्षाही कदाचित उंच होईलअर्थात त्याला मागच्या पायावर उभे रहाता येईल की नाही ही शंकाच आहे. हा ठोंब्या अत्यंत निर्लज्ज आहे. मी त्याच्यावर गुरकावतो पण त्याला त्याचे काहीही वाटत नाही. त्याने त्याच्या कपाळावर आठ्या घातल्या तरी हरकत नाही पण तो माझ्याकडे सरळसरळ दुर्लक्ष करतो. मी जर थोडा भुंकलो तर तो जीभ बाहेर काढतो, कान पाडतो आणि परत खिडकीबाहेर नजर लावतो. रानटी ! पण लाडके मला काहीजण आवडतात बरका. तो शेजारच्या कुंपणात सरपटत शिरणारा कुत्रा मला खूपच आवडतो. त्याचे नाक किती सरळ आणि सुंदर आहेत्याचे नावही मस्त आहेजॉनी ..कुठल्याशा सिनेमावरून ठेवले आहे म्हणे.

( काय साला फालतूपणा चालवलाय यांनी. कशाला कागद काळे करतात कोणास ठाऊक. मला माणसांबद्दल सांगा रे. माणसांबद्दल. त्याने माझ्या डोक्यात काहीतरी प्रकाश पडेल. दिशा मिळेल. जाऊ देत . मी दुसरे पत्रच वाचतो…)

(आमचा बाप तर कागद काळे करायच्या भानगडीत पडत नाही. त्याच्या आवाजात जादू आहे म्हणे. स्वत: वेडा आहे पण दुसर्‍याला वेड लावतो. शिवाय लिहिले म्हणजे पुरावा मागे राहतो. अक्कल उघडी पडते….)

नूतन टेबलावर बसून काहीतरी भरतकाम करीत होती. आमची नूतन घर कामातही तरबेज आहे बरं का…! मी नेहमीप्रमाणे खिडकीबाहेर पहात टवाळक्या करत होतो. तेवढ्यात घरचा नोकर आला व म्हणाला, “साहेब आले आहेत..”

त्यांना घेऊन ये इथे…” “ मन्या, मन्या,कोण आहेत ते माहिती आहे का? ते गोरेपान गृहस्थ मोठे सरकारी अधिकारी आहेत. आणि काय त्याचे डोळे आहेत..निळेशार.. आणि मुख्य म्हणजे गारगोटी सारखे निर्जीव नाहीत तर तेजस्वी…”

नूतन पळतच तिच्या खोलीत गेली. पुढच्याच क्षणी एक उमदा तरुण आत आला. त्याने आरशात पाहून आपल्या केसांवरून हात फिरवला. खोलीवर नजर फिरवून तो तसाच उभा राहिला. मी तोंड फिरवून माझी जागा घेतली. तेवढ्यात नूतन आत आली. त्याच्याकडे बघून ती गोड हसली.

मी माझे लक्ष नाही असे भासवत खिडकीबाहेर पहात राहिलो. पण माझे कान त्यांच्या बोलण्याकडेच होते. लाडके एवढे कंटाळवाणे संभाषण मी माझ्या आयुष्यात ऐकले नसेल. काल नाचताना कोणाला जास्त झाली होती, कोणाला नाचता येत नाही, कोण नुसतेच जागेवरच जॉगींग केल्यासारखे नाचतात. कोण कसा दिसत होता आणि कोण कशी जास्त नटून आली होतीकोण एक लिना म्हणे तिचे डोळे निळे आहेत पण प्रत्यक्षात ते हिरवट आहेत….

मला कळत नाही तिला या माणसाविषयी एवढे काय प्रेम वाटते.. तो आला की अगदी खूष असते.

( काहीतरी चुकतेय इथे. या माणसाने तिला गटवणे अशक्यप्राय गोष्ट आहे. बघू पुढे काय आहे…)

हा माणूस दिसल्यावर जर तिला हसू फुटू शकते तर तिच्या वडिलांच्या केबिनमधे बसणार्‍या माणसाला पाहिल्यावरही तिला हसू फुटत असेल. तो तर अगदी कासवासारखा दिसतो..

(कोणाबद्दल बोलतोय तो?)

त्याचे नाव जरा विचित्र आहे आणि तो सारखा पेनं दुरुस्त करत असतो. त्याचे केस वाळलेल्या गवताच्या पेंडीसारखे आहेत. तिचे बाबा त्याला नोकर येणार नसला की घरी बोलवतात. त्याला पाहिले की नूतनला हसूच आवरत नाही.

(खोटारडा! हलकट!मला माहिती आहे तू एक नंबरचा खोटारडा आहेस. मला माहीत आहे माझ्यावर जळतो तू. आणि शिवाय तो हेडक्‍लार्कही तुला सामील आहे. तो तर माझा द्वेष करतो. तो माझ्याविरुद्ध कट कारस्थाने करतोअजून एक पत्र वाचले पाहिजे म्हणजे खरे काय ते कळेल.)

(बाबांनी आईला लिहिलेले एक पत्र मला पडताळात सापडले होते. गरीब बिचारी माझी आई. बाबांनी नुसत्या शिव्याच घातल्या होत्या तिला. पत्रावरची शाई अश्रूंनी पुसट झाली होती. काय झाले असेल बिचारीचे. फार सुंदर होती म्हणे ती. बाबा मात्र अगदीच कुरूप. मी बाबांवर गेलोय की काय? तिच्यावर पाळत ठेवायला बापाने खास माणसांची नेमणूक केली होती.)

प्रिय मने, मला माफ कर अगं बरेच दिवस तुला लिहायला वेळच मिळाला नाही. सध्या मी स्वप्नात तरंगतोय. कोणीतरी लिहिलेले आहे ना, प्रेम म्हणजे पुनर्जन्मच ! शिवाय घरात मोठी धामधूम चालू आहे. तो आता सारखा घरी येतो. नूतनचे वडीलही सध्या आनंदात आहेत. फरशी पुसणार्‍या बाईंना स्वत:शीच बडबडण्याची सवय आहे. त्यांच्या बडबडीतून मला कळले की लवकरच नूतनचे लग्न होणार आहे.

( मला पुढे वाचवले नाही.)

हे सगळे मोठ्या हुद्द्यांवरच्या लोकांसाठी आहे. तिला योग्य वर मिळावा अशी कोणाची इच्छा नाही. सगळा पैशाचा खेळ. मीही इंदूरचा राजा असतो तर तिला मागणी घातली असती. मग या सगळ्या लोकांची तडफड पहायला मजा आली असती. ते दोघे तर त्यांच्यावर थुंकण्याच्या लायकीचे पण नाहीत. पण काळजी करण्यासारखी गोष्ट आहे. मी त्या मूर्ख कुत्र्याच्या पत्रांचे फाडून फाडून हजार तुकडे केले व कचरा पेटीत टाकले

३ डिसेंबर.

हे लग्न होणे शक्यच नाही. ही अफवाच असणार. तो एक मोठा सरकारी अधिकारी असला म्हणजे माझ्यापेक्षा काय वेगळे आहे त्याच्याकडे? या अडाणी समाजात त्याला मान आहे एवढेच. तसा तर तो माझ्या बापालाही आहे आणि त्याच्यानंतर मलाही मिळणार आहे अर्थात मी ती जागा मिळवली तर. पण त्यासाठी काय करावे लागणार आहे याची मला कल्पना नाहीठीक आहे कळेल पुढे केव्हातरी. त्याचा हुद्दा त्याला कपाळात तिसरा डोळा देत नाही ना त्याचे नाक सोन्याचे आहे. इतरांसारखेच नाक आहे त्याला. त्या नाकातून तो जेवत नाही ना खोकत. इतरांसारखा किंवा माझ्यासारखा फक्त शिंकतोच ना? मला या रहस्याचा भेद करायलाच पाहिजे. दोन माणसात हा फरक कशामुळे पडतो हे शोधायला पाहिजे.. मी फक्त एक साधा कारकून का झालो

कदाचित मी इंदूरचा राजा असेनही फक्त एखाद्या कारकुनासारखा दिसत असेन. कदाचित मलाच मी कोण आहे हे माहीत नसेल. इतिहासात अशा कितीतरी घटना आहेत ज्यात एखादा भिकारी एकदम संस्थानिक निघतो किंवा एखादा कामगार श्रीमंत व्यापार्‍याचा हरवलेला मुलगा निघतो. आपले सिनेमे तर अशा गोष्टींनी खच्चून भरले आहेत. जेथे धूर आहे तेथे खाली काहीतरी पेटलेले असतेच असे म्हणतात. समजा उद्या मी एकदम इंदूरी पागोट्यात व हिर्‍यांचा शिरपेच घालून अवतरलो तर ती काय म्हणेल? ओवाळेल का मला? तिचे वडील, आमचे डायरेक्टर साहेब काय म्हणतील? ते महत्त्वाकांक्षी आहेत, लॉजचे सदस्य आहेत. निश्‍चितच ते फ्रीमॅसन आहेत. मी शोधून काढलं आहे. त्यांनी कितीही लपविण्याचा प्रयत्न केला तरी मला ते माहीत आहे. माझ्यासाठी फारच सोपे होते ते. आमचा बापही एका लॉजचा सदस्य आहे नामाझा बाप व हा दोघेही प्रथम भेटणार्‍या माणसाशी हस्तांदोलन करताना फक्त पहिली दोन बोटे पुढे करतात. मी पाहिलंय ना.. मी एखादा संस्थानिक नाही होऊ शकणार का? बाबांना सांगितले तर ? ते परमेश्वराचे एजंट आहेत असे म्हणतात. किंवा कमीतकमी बँकेचा मॅनेजर तरी? मी एक कारकून का आहे? त्यापेक्षा जास्त काहीतरी का नाही?…

५ डिसेंबर

आज सगळी सकाळ वर्तमानपत्रे वाचण्यात घालविली. इंदूरला विचित्र गोष्टी घडत आहेत. मला काही सगळ्या समजल्या नाहीत पण एक गोष्ट माझ्या लक्षात आली ती म्हणजे त्या संस्थानाची गादी रिकामी आहे. गादीचा वारस शोधण्यात कारभाऱ्यांना अडचणींचा सामना करावा लागतोय कारण दंगे सुरू झाले आहेत.

हे सगळे मला विचित्र वाटतंय. गादी रिकामी कशी काय राहू शकते? काही लोक म्हणतात की त्या गादीवर एक स्त्री बसणार आहे. एक स्त्री कशी काय गादीवर बसू शकते? अशक्य ! फक्त राजाच गादीवर बसू शकतो. ते म्हणतात की तेथे राजाच नाही पण ते कसे शक्य आहे संस्थानाला राजा नाही असे कसे होईल? राजा असेल पण कुठेतरी लपला असेल. तो तेथेच असेल पण कदाचित अर्थव्यवस्था ढासळल्यामुळे, किंवा राजकीय अस्थिरतेमुळे किंवा दुसर्‍या मंत्र्यांच्या कटकारस्थानांमुळे त्याने सध्या लपण्याचे ठरवले असेलकाय माहीतकदाचित इतरही कारणेही असतील.

८ डिसेंबर.

मी बँकेत जाणारच होतो पण विचारपूर्वक गेलो नाही. मी सतत त्या इंदूरच्या भानगडीबद्दल विचार करीत होतो. एखादी स्त्री कशी काय राज्य करू शकते हा विचार काही माझ्या मनातून जात नव्हता. याला सरकारने परवानगीच दिली नाही पाहिजे. बाकीचे संस्थानिक काय करताएत? इतर संस्थानिकांमधेही खळबळ माजली आहे. ग्वाल्हेरमधे ही बंडाळी माजण्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत असे म्हणतात. या सगळ्या बातम्यांनी मी हादरून गेलो. स्वयंपाक करणार्‍या बाईंनीही हे ओळखलंय.

साहेब आज तुमचे कशातच लक्ष नाही.” खरं होतं तिचे. लक्ष नसल्यामुळे मी दोन काचेची भांडी जमिनीवर फेकली.

रात्रीच्या जेवणानंतर मला थोडा अशक्तपणा वाटल्यामुळे ऑफिसचे घरी आणलेले काम करायचा मूडच नव्हता. मी तसाच गादीवर तळमळत पडून राहिलोअर्थात मनात सारखा इंदूरचे विचार येतच होते

आमच्या आश्रमाच्या गादीचा विचार करण्यात तसा अर्थ नव्हता. बाबा अजूनही मला त्या लायक समजत नव्हते. मनाला गोंधळात टाकणारे सर्व ग्रंथ मी वाचून काढले. त्याने मी अजूनच गोंधळात पडलो. बाबांना काही विचारले तर ते म्हणतात, “ एवढा घोडा झालास पण अक्कल येत नाही अजून. ते सगळे समजून घेण्याची अजिबात आवश्यकता नाही. त्यावर बडबड करता आली म्हणजे बस्स.. ” मला ते एवढे काही पटत नाही पण वाद टाळण्यासाठी मी आपला गप्प रहातो. पण एक दिवस त्यांचा आणि माझा वाद होणार आहे हे निश्‍चित

४३ एप्रिल..

आजचा दिवस विजय दिवस म्हणूनच साजरा करायला हवा. शेवटी इंदूरच्या गादीचा वारस सापडला. गादीला राजा मिळाला. तो मीच आहे. एखादी वीज पडावी तसे आजच हे माझ्या अचानक लक्षात आले. तसे मला एकदा बाबा मेले आणि मी त्यांची जागा घेतली असेही स्वप्न पडले होते. पण ते स्वप्न होते. हे अगदी सत्यात उतरले आहे.

मला हेच कळत नाही इतकी वर्षे मी स्वत:ला एक कारकून कसा काय समजत होतोमी कारकून आहे ही मूर्खपणाची कल्पना माझ्या डोक्यात कशी काय घुसली कोणास ठाऊक. नशीब यासाठी कोणी मला वेड्यांच्या इस्पितळात टाकले नाही. आता सगळे कसे स्वच्छ झालंय. मला एक कळत नाही हे सगळे पडद्याआड कसे झाकले गेलंय.. मला वाटतंय की लोकांना वाटते की त्यांचा मेंदू हा डोक्यात असतो. पण ते सगळे खोटे आहे. अरबी समुद्रावरून वाहणार्‍या वार्‍यातच मेंदू असतो. तो जेथे जाईल तेथे वास करतो.

आज पहिल्यांदाच मी सावित्रीला मी कोण आहे हे सांगितले. मी जेव्हा तिला सांगितले की आठवा तुकोजी होळकर तुझ्यापुढे उभा आहे तेव्हा तिने कपाळावर हात बडवून घेतला. मरायचीच ती. नैसर्गिकच आहे. राजघराण्यातील माणूस तिने आजवर पाहीलाच नव्हता ना !

मी पहिल्यांदा तिला शांत केले. तिला सांगितले की माझे बूट अस्वच्छ आहेत म्हणून काही मी तिला हत्तीच्या पायी देणार नाही. बायका म्हणजे एक नंबरच्या मूर्ख असतात. भव्यदिव्य गोष्टींमधे त्यांना रसच नसतो. ती घाबरली होती कारण तिला वाटले की सगळे संस्थानिक हे तुळोजीसारखे क्रुर असतात. मी तिला समजावून सांगितले की ते दिवस आता गेलेमी काही आज बँकेत गेलो नाही. कशाला जाऊ ? मुळीच जाणार नाही. त्या न संपणार्‍या कागदांच्या भेंडोळ्यात माला परत अडकून पडायचे नाही

८६ मार्च. दिवस आणि रात्रीमधे केव्हातरी

आज मला बोलाविण्यासाठी बँकेतून शिपाई आला. कारण मी गेले तीन आठवडे बँकेत गेलोच नव्हतो. त्याच वेळी नेमका आश्रमातून बाबांचा एक भगव्या कपड्यातील शिष्यही आला. त्या दोघांची गाठ पडू नये म्हणून मला किती धडपड करावी लागली. त्या भगव्याला मला एक भांडे फेकून मारावे लागले. माझा अवतार पाहून बिचार्‍याने पळ काढला. पण शिपाई चांगला दांगट होता. त्याने मला धरले व निरोप सांगितला. अर्थात माझा त्याला विरोध नव्हताच. मीही गंमत म्हणून बँकेत गेलो.

आमच्या बावळट हेडक्लार्कला वाटले की मी त्याच्या पुढे लोटांगण घालीन व गयावया करत काहीतरी खोटीनाटी कारणे देईन. पण तसे काहीच झाले नाही. मी त्याच्याकडे एक अनोळखी माणूस असल्यासारखे पाहिले. माझ्या नजरेत ना राग होता ना कीव. मग मी शांतपणे माझ्या जागेवर जाऊन बसलो. जणू काही झालेच नव्हते. त्यांची धावपळ पाहण्यासाठी मला शून्यात नजर लावावी लागली. ‘जर तुम्हाला कळले की तुमच्यासमोर कोण बसलंय तर तुमची किती धावपळ उडेल याची तुम्हाला कल्पनाच नाहीहेडक्‍लार्कही माझ्यासमोर लोटांगण घालेल. हो ! जसा हल्ली तो डायरेक्टर साहेबांपुढे घालतो.’

त्यांनी माझ्यासमोर एक कागदांचा गठ्ठा आदळला. मला त्या सगळ्या कागदपत्रांचे सार लिहून काढायचे होते म्हणे. पण मी त्यांना साधा स्पर्शही केला नाही. वाचणे तर दूरच.

थोड्याच वेळात ऑफिसमधे गडबड उडाली. शेवटी डायरेक्टरसाहेब येत आहेत अशी कुजबुजही सुरू झाली. कित्येक कारकुनांनी एकमेकांकडे अर्थपूर्ण नजरा टाकल्या. ते येताना त्यांचे लक्ष जाईल अशा हालचाली केल्या पण मी साधा हललो ही नाही. सगळ्यांनी आपले कपडे नीट केले, बटणे तपासली पण मी…. अंऽऽहं. डायरेक्टरची काय एवढी तमा बाळगायची? मी तो आला म्हणून उभे रहायचे? कदापि नाही.. हा कशाचा डायरेक्टर आहे. एखाद्या बाटलीच्या बुचासारखा दिसतो सामान्य बाटलीचं सामान्य बूचया पलीकडे काही नाही. त्यांनी माझ्यासमोर एक कागद सही साठी ठेवल्यावर मला जरा आश्चर्यच वाटले.

त्यांना वाटले मी नेहमीप्रमाणे माझी किरट्या अक्षरातील सही करेनबरोबर आहे त्यांचे. पण मी जेथे वर डायरेक्टरसाहेब सही करतात त्याच जागेवर मोठ्या लफ्फेदार अक्षरात माझी सही ठोकली…. तुळाजी होळकर (सातवा)… त्यानंतर पसरलेला सन्नाटा तुम्ही पहायला हवा होता. मी फक्त माझा हात हवेत झाडला व म्हणालो, ‘मला कुठलाही सभारंभ नकोय.. मग मी बाहेर पडलो व सरळ डायरेक्टर साहेबांच्या घराचा रस्ता पकडला.

ते घरी नव्हतेच. त्यांच्या दरवानाने मला थांबविण्याचा प्रयत्न केला पण मी त्याच्यावर असा डाफरलो की त्याने लगेचच शरणागती पत्करली.

मी सरळ नूतनच्या ड्रेसिंग रुममधे गेलो. ती आरशासमोर बसली होती. मला पाहताच ती दचकली. तोंडावर हात ठेवून, विस्फारलेल्या डोळ्यांनी ती दोन पावले मागे सरकली. पण ती उगीचच घाबरायला नको म्हणून मी कोण आहे हे तिला सांगितले नाही.

पण मी तिला सांगितले की जगातील सर्व सुखे तिची वाट पहात आहेत. इतकी की ती त्याची कल्पनाच करू शकणार नाही. आपल्या शत्रूंनी कितीही कट कारस्थाने केली तरीही आपले मिलन होणार आहे. एवढेच बोलून मी बाहेर पडलो. किती लबाड असतात या बायका.. आता मला बायका ही काय चीज असते हे चांगलेच कळून चुकले आहे. त्या खरे प्रेम कोणावर करतात हे कोणालाच कळत नाहीए म्हणे. चूक ! मला एकट्यालाच हे कळलं आहे. त्या सैतानावर प्रेम करतात. विनोद बाजूला ठेवला तरी ही ज्ञानी माणसे त्यांची वर्णनं करतात ना ती सगळी खोटी आहेत. तिचे खरे प्रेम हे सैतानावरच असतेअसते म्हणजे असते. संपलं. पुढच्या रांगेत बसलेली एखादी स्त्री मागे वळून एखाद्या पुरुषाकडे पहात असते तेव्हा तुम्हाला असे वाटण्याची शक्यता आहे की त्याच्या रांगड्या रूपाकडे पाहतेय. पण मुळीच नाही. त्या माणसा मागे दडलेल्या सैतानाकडे ती मोठ्या प्रेमाने पहात असते. त्याच्या आडून तो तिच्याकडेच पहात असतो. लक्षात घ्या. शेवटी ती त्याच्याशीच लग्न करते. खरंच त्याच्याशीच लग्न करते.

या सगळ्याच्या मुळाशी महत्त्वाकांक्षा आहे आणि त्याचे कारण आहे जिभेखाली असलेला एक फोड ज्याच्यात एक किडा लपलेला असतो. टाचणीच्या डोक्याच्या आकाराचा. आणि हे सर्व मोमीनपुर्‍यातील त्या न्हाव्याचे काम आहे. त्याच्या मधल्या बायकोबरोबर त्याला जगात इस्लाम धर्माचा प्रसार करायचा असतो. मी असे ऐकतो की माझ्या राज्यात आत्ताच बरीच जनता इस्लामी झाली आहे….

त्याला एकदा आमच्या आश्रमात सोडला पाहिजे. कशी धावपळ होईल आमच्या वडिलांच्या शिष्यगणाची.. विशेषतः भक्तिणींची.. आमच्या बाबांमुळेच इस्लामची स्थापना झाली आहेमाझी खात्री आहे.

आजची तारीख आठवत नाही. नाही तसे नाहीया दिवसाला तारीखच नाही.

आज मी खलिफासारखा वेष बदलून बाजारात फेरफटका मारायला गेलो. मी राजा असल्याचे एकही चिन्ह मी मागे ठेवले नव्हते कारण दरबार भरण्याआधीच जनतेने मला पहावे अशी माझी इच्छा नव्हती. अगोदर दरबारात दर्शन द्यावे आणि मग सामान्य जनतेला असेच मी ठरवले. सामान्य जनतेसमोर एकदम उभे रहायचे मला कमीपणाचे वाटले. काय माहीत जनता कशी प्रतिक्रिया देईल.. आणि शिवाय आत्ता या क्षणी माझ्याकडे होळकरी पगडीही नाही. मी एका नाटकाचे पोषाख पुरविणाऱ्या कंपनीला विचारुन पाहिले पण त्यांच्याकडे इंदूरच्या राजाचे कपडे नव्हते. गाढव लेकाचे..इंग्लडच्या राणीचे होतेकाय म्हणावे यालाअजूनही आमची गुलामी गेली नाहीअर्थात आश्रमातही सगळे परमेश्वराचे गुलाम त्याच्या एजंटच्या पायावर लोटांगण घालतातच की. काय होणार या गुलांमांचे कोणास ठाऊक. मला स्वत:ला या गुलामांचा मालक होण्यास फारच आवडेल. माझ्या भगव्या कपड्यातून मी इंदूरचे कपडे शिवून घेईन. नाहीतरी ते साधेच सुती कपडे आहेत. आश्रमात गादी मिळाल्यावर मखमली लागतील.. पण शिंप्याने ते बिघडवले तर? नको त्यापेक्षा मीच ते गुपचूप घरीच शिवीन. दारे खिडक्या लावून घेईन म्हणजे कोणी बघायला नको. बेतण्यासाठी मलाच कात्री चालवावी लागणार असे दिसते. काही हरकत नाही..

मला तारीख लक्षात नाही. सैतानाने ती नीट लक्षात ठेवली असणार. कपडे आता जवळजवळ तयार झाले आहेत. मी जेव्हा ते परिधान केले तेव्हा सावित्रीच्या तोंडातून एक अस्फुटशी किंकाळी बाहेर पडली. पण मी आत्ता लगेचच दरबारात दर्शन देणार नाही. दरबारी, मंत्री संत्री अजून आलेले नाहीत. एकट्याने दरबारात जाणे काही ठीक दिसणार नाही. माझे वैभव दिसणार नाही. प्रत्येक तासाला मी त्यांची उत्कंठेने वाट पहातोय.

आश्रमात केव्हा कळवायचे हाही एक प्रश्नच आहे. बाबांची तब्येतही आजकाल ठीक नसते. मधे त्यांची अँजियोग्राफी झाली असे सावित्री सांगत होती…. म्हातारा गचकतोय की काय.. आता इंदूरची गादी मिळाल्यामुळे आश्रमाची मला गरज नाही हे त्यांना सांगावे का? गप्प बस जराशहाणपणा नको

कारभार्‍यांना येण्यास एवढा का बरं उशीर झाला असेल? मला वाटते शिंद्यांनी त्यांना रस्त्यातच पकडले असेल. त्यांचा छळ केला असेल. मी कुठे आहे हे सांगण्यासाठी. आज मी पोस्ट ऑफिसमधे चौकशी करण्यासाठी जाऊन आलो. पण त्यांना कशाचीच कल्पना नव्हती. पोस्टमास्तर म्हणून एक ठोंब्या बसवलाय तिथे.

नाही हो ! माझे डोके खाऊ नका. येथे इंदूरचे कोणीही आलेले नाही. तुम्हाला जर त्यांना तार पाठवायची असेल तर खाइडकी क्र.३ वर जा फॉर्म भरा.”

छे! मी कशाला तार करू ? तारा तर डॉक्टरांचा कंपाऊंडर पाठवतो

३० फेब्रुवारी. इंदूर.

चला ! एकदाचा इंदूरला पोहोचलो म्हणायचा मी. घटना कशा फटाफट घडत गेल्या. इंदूरचे काही कारभारी व आश्रमातील काही कारभारी मला न्यायला आले होते. मी अर्थातच आश्रमातील लोकांना परत पाठवून दिले. नंतर कळाले की ते मला बाबांच्या बाराव्याला न्यायला आले होते. गेले एकदाचे. वेडे कुठले. मला एकट्याला टाकून गेले. मला न्यायला त्यांनी भली मोठी गाडी पाठवली होती व पुढेमागे हत्यारी संरक्षक बसवले होते. हे नेमलेले मला आठवत नव्हते पण गर्दी झाली तर त्यांचा उपयोग होईल. म्हणून मी त्यांना परत पाठवले नाही. आजकाल सगळे रस्ते लोखंडाचे असल्यामुळे सगळीकडे फटकन पोहोचता येते. आम्ही इतक्या वेगाने गेलो की अर्ध्या तासात आम्ही इंदूरच्या वेशीवर पोहोचलो. रम्य आहे हा प्रदेश.

माझ्या किल्ल्याला भक्कम तटबंदी आहे. शिंद्यांपासून रक्षण करायचे म्हणजे ही असली तटबंदी पाहिजेच. मी आत पाऊल टाकल्याटाकल्या मला बरेच टक्कल केलेले लोक दिसले. मी लगेचच त्यांना ओळखले. सैनिक असणार ते. नाहीतर अधिकारीही असतील.

मला हाताला धरून घेऊन जाणार्‍या कारभार्‍याने एकदम भयंकर विचित्र गोष्ट केली. त्याने मला एका खोलीत ढकलले आणि म्हणाला, “ इथे गप्प पडून रहा. जर परत इंदूर हा शब्द तरी तोंडातून काढलास तर याद राख. इंदूरलाच पाठवीन तुला कायमचा.” पण मला माहीत आहे ही एक राजाची परीक्षाच असते. सामान्य माणसांची दु:खे राजाला कळावी म्हणून त्यांना तसे काही काळ वागविले जाते असे म्हणतात. मी परत इंदूरचे नाव काढल्यावर मात्र त्याने त्याच्या हातातील दांडुक्याने माझ्या पाठीवर सणसणीत दोन रट्टे हाणले. माझा जीव कळवळला. मला रडू फुटले पण मी ते मोठ्या प्रयासाने आवरले. राजाला असे रडणे शोभत नाही. कदाचित इंदूर मधे शौर्याची अशीच परीक्षा घेत असावेत. ते सगळे गेल्यावर मी माझ्या राज्याच्या कारभाराची माहिती घ्यायची ठरविली. आश्चर्य म्हणजे माझ्या लक्षात एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट आली. ती म्हणजे इंदूर आणि चीन हे एकच देश आहेत. ही मूर्ख अडाणी जनता त्यांना दोन देश समजते. मी प्रत्येकाला एका कागदावर इंदूर हा शब्द लिहायला सांगणार आहे. त्याला आढळेल की तो चीन असा लिहिला गेलाय.

या सगळ्या किरकोळ गोष्टी आहेत. मला खरी काळजी उद्याची आहे. उद्या सकाळी पृथ्वी चंद्रावर बसणार आहे आणि त्यावर बाबा. ते आत्तापर्यंत चंद्रावर पोहोचलेही असतील. त्यांना सूक्ष्मात जाऊन कुठल्याही ग्रहावर जाण्याची विद्या प्राप्त आहे नासध्या एका इंग्रजी शास्त्रज्ञाने हे पेपरात छापले आहे पण माझ्या बाबांनी मला केव्हाच सांगितले होते. सध्या इंदूरात लागलेले शोध स्वत:च्या नावावर खपवायचे हा परदेशी शास्त्रज्ञांचा उद्योगच झाला आहे म्हणापण एक सांगतो चंद्र इतका ठिसूळ आणि नाजूक आहे की मला त्याची काळजी वाटते. सध्या चंद्राची दुरुस्ती नेपाळमधे करतात त्यामुळे ती काही व्यवस्थित होत नाही. अत्यंत ढिसाळ काम. ते काम एक राय नावाचा नेपाळी माणूस करतो. हा तर इतका बथ्थड डोक्याचा आहे की बस. त्याने चंद्र दुरुस्त करताना ऑलिव्ह ऑईल आणि मेण वापरल्याने पृथ्वीवर सगळीकडे घाणेरडा वास पसरलाय. सगळ्यांना नाकावर रुमाल घेउन चालावं लागतंय. म्हणून आपल्याला आजकाल आपली नाकं दिसत नाहीत कारण ती सगळी चंद्रावर गेली आहेत

सगळं चित्र स्पष्ट आहे. पृथ्वी एवढी मोठी आहे की जेव्हा ती चंद्रावर बसेल तेव्हा सगळी नाकं चिरडली जातील. मी इतका अस्वस्थ झालो की मी लगेच बूट चढवले व बाहेर पोलिसांकडे धाव घेतली. त्यांना पृथ्वीला चंद्रावर बसण्यापासून परावृत्त करा हा आदेश द्यायचा होता मला.

मी बाहेर हॉलमधे पाऊल टाकले आणि मला त्या टकल्या पोलिसांनी घेरले. ती खरंच फार बुद्धिमान माणसं होती. मी जेव्हा त्यांना समजाऊन सांगितले, “ लोक होऽऽ आपल्याला चंद्र वाचवायला पाहिजे कारण पृथ्वी त्यावर बसणार आहे.” ते ऐकल्यावर राजाची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी सगळे लगेच झटून कामाला लागले. काहीजण तर भिंतीवर चढून चंद्राला खाली घेण्याचा प्रयत्न करू लागले. तेवढ्यात इंदूरचा पंतप्रधान आला. तो आल्यावर सगळ्यांची पांगापांग झाली. पण राजा असल्यामुळे मला तेथून हलता येईना. आश्‍चर्य म्हणजे त्याने मला परत दांडुक्याने बडवले व परत खोलीत ढकलले. इंदूरच्या मध्ययुगीन प्रथा अजूनही भक्कम आहेत म्हणायच्या

आज मी गोंधळ घातला. माझी वही ते हिसकावून घेत होते. शेवटी पंतप्रधान म्हणाले, “त्या वहिने काय त्रास होतोय तुम्हाला? लिहितोय ना तो त्यात ? लिहू देत..

त्याच वर्षी जानेवारीत पण फेब्रुवारी नंतर येणारा.

हा इंदूर कुठल्या प्रकारचा देश आहे हेच कळत नाही. यांच्या व यांच्या दरबारी परंपरा फारच कर्मठ दिसतात. मला समजतच नाहीत त्या. आज माझ्या डोक्यावरचे सगळे केस काढण्यात आले. मी त्यांना ओरडून ओरडून सांगतोय की मला भिख्खू व्हायचे नाही. पण त्यांनी माझे ऐकलेच नाही. हे कमी होतं की काय म्हणून त्यांनी माझ्या डोक्यावर बर्फाळ पाण्याची धार धरली. मी आजवर असला अत्याचार सहन केला नव्हता. मला जवळजवळ वेड लागण्याची वेळ आली होती. पण ही परंपरा का पडली याचे उत्तर मला कोणी देऊ शकले नाही. फारच घाणेरडी परंपरा आहे.

मला आश्‍चर्य वाटते ते याचे की या आधीच्या राजांनी या परंपरेचे उच्चाटन कसे नाही केले त्याचे. मला तर असे वाटते आहे की मी एका धर्मवेड्या, अतिरेकी टोळक्यांच्या हातात सापडलो आहे की काय. का इस्लामिक स्टेटच्या अतिरेक्यांच्या हातात सापडलोय ? पण मला हे समजत नाही की राजा या लोकांच्या हातात कसा सापडू शकतो. बहुधा हे सगळे कारस्थान ग्वाल्हेरचे असावे. त्यांना माझी हत्याच करायची आहे. पण शिंदे सरकार, मला माहीत आहे तुम्ही इंग्रजांचे हस्तक आहात. इंग्रज अत्यंत धूर्त आहेत याचा हा अजून एक पुरावासगळ्या जगाला माहिती आहे इंग्रजांनी तपकीर ओढली की ग्वाल्हेरमधे शिंका येतात

तारीख २५

आज पंतप्रधान माझ्या खोलीत आले. त्यांच्या पावलांचा आवाज ऐकल्यावर मी खुर्चीखाली लपलो. जेव्हा त्यांना मी दिसलो नाही तेव्हा त्यांनी मला हाका मारण्यास सुरुवात केली. “ कारकुंड्याऽऽ, महाराजऽऽऽ तुळोजी महाराज….. पण मी गप्प बसलो. शेवटच्या हाकेला मी ओ देणार होतो पण मी मनाशी म्हटले, ‘साहेब मला फसवू नका. मी आता तुम्हाला माझ्या डोक्यावर पाणी ओतू देणार नाही.”

पण त्यांनी मला पाहिले होते. हातातील काठीने ढोसून त्यांनी मला बाहेर काढले. तो दंडुका फार लागतो. पण त्याचवेळी लागलेल्या एका शोधाने मला फार वेदना झाल्या नाहीत. ‘प्रत्येक कोंबड्याच्या पंखाखाली त्याचे स्वत:चे एक इंदूर असते.’ तो रागारागाने निघून गेला. जाताना मला शिक्षा करणार अशी धमकी देऊन गेला. मला त्याच्या दुर्बळतेचे हसू आले. कारण मला माहीत आहे तो एक खेळणे आहे इंग्रजांच्या हातातील….

३४ मार्च फेब्रुवारी ३४९

आता हे सहन होत नाही. देवा रे ! माझं काय करणार आहेत ते? का माझ्यावर सारखं बर्फाचं पाणी टाकतात? इतर वेळी ते माझ्याकडे लक्षही देत नाहीत. त्यांना मी दिसत नाही ना माझा आक्रोश ऐकू येतो. ते का माझा छळ करताएत? माझ्या सारख्या अत्यंत फालतू माणसाकडून त्यांना काय पाहिजे आहे तरी काय ? माझ्याकडे तर देण्यासारखे काहीच नाही.. माझे डोके ठणकतेय. इतके की सगळे जग उलथेपालथे होतं आहे की काय असे वाटतंय. मला वाचवा ! मला वाचवा कोणीतरीइथून बाहेर काढा.. माझ्या रथाला घोडे जोडा.. घंटा बडवा, बिगूल वाजवाआणि येथून मला बाहेर काढा. इतक्या दूर दूर घेऊन जा की पुढचे काही दिसणारच नाही.

त्या वेगातही मला आकाशात दूरवर एक तारा चमचम करताना दिसतोय. चंद्रप्रकाशात काळसर झाडे मागे पळताएत. पायाशी निळसर धुके तरंगत वर वर येतंय.. ढगात संगीत ऐकू येतंय. एका बाजूला समुद्र आहे तर एका बाजूला रांगण्याचा किल्ला. त्याच्या पलीकडे मला माझं गाव दिसतंय. ते माझं गावातलं घर तर नाही ? माझी आई खिडकीशी माझी वाट पहात थांबली असेल.

आई ! आईऽऽऽ माझ्यावर दया कर. तुझ्या या दुर्दैवी मुलाला वाचव. तुझा एक अश्रू माझ्या ठणकणार्‍या कपाळावर पडू देत. बघ त्यांनी माझी काय अवस्था करून ठेवली आहे ते.. या अनाथ मुलाला जरा तुझ्या उराशी धर. त्याला जायला दुसरी जागा नाही गं. ते त्याच्या मागे शिकारी कुत्र्यासारखे लागलेत.

आईऽऽऽ आई गंऽऽऽ तुझ्या या वेड्या मुलावर दया करपण तुला हे माहीत आहे का की तुर्कस्तानच्या राजाच्या उजव्या गालावर एक मोठा तीळ आहे….

४३ एप्रिल ३५०

आता मी मस्त आहे. आज आश्रमातील मंडळी मला सोडवायला आली होती. त्यांनी काय जादू केली कोणास ठाऊक. सगळेजण आज माझ्याशी नीट वागले.
आज कसलाही शॉक दिला नाही ना औषध.
मला घ्यायला साठे, जगताप आणि सचिन आणि बरेच लोक आले होते. न्यायला मोठी अलिशान गाडी आणली होती त्यांनी.

आश्रमात गेल्यागेल्या मी अंगावरील कपडे फाडून उघडा नागडा झालो. त्याबरोबर सगळे मला धरायला धावले. साठे सगळ्यांच्या पुढेत्याला पाहिल्या पाहिल्या माझ्या डोक्यात एक सणक उठली. या साठ्यामुळेच माझ्या आईने आत्महत्या केली.. मी मूठ आवळली आणि त्याच्या थोबाडात इतक्या जोरात हाणली की तो कोलमडत मागे जाऊन पडला. त्याच्या अंगावर मी धावून गेलो. आता त्याला लाथेने तुडवावा म्हणून मी पाय उचलला तेवढ्यात त्यांनी तो दोन्ही हाताने धरला व माझ्या पायावर लोटांगण घातले. इतरांना वाटले तो माझा आशीर्वाद मागतोय. मग मीही त्याला आशीर्वाद दिला….

बघा मी म्हणत नव्हतो आपल्या महाराजांचे त्याच्यात काहीतरी आले असणार म्हणून….” साठे म्हणत होतासगळ्यांनी एकच जयजयकार केलामीही त्याला प्रेमाने आलिंगन दिले….

मी आकाशाकडे पाहून वर हात फेकले आणि बाबांना साद घातली,

बाबा बघा झालो की नाही मी शहाणा….. ?”

गोगोल निकोलाय याच्या ‘‘Diaries of a Madman” या कथेवर आधारित.
लेखक : जयंत कुलकर्णी.

या भाषांतराचे सर्व हक्क लेखकाच्या स्वाधीन आहेत.

 

 

Posted in कथा | यावर आपले मत नोंदवा

शेकोटी…

alaska-snow-image

…दिवस उजाडलाच तो गोठलेला. आकाशात मळभ दाटलेला. थंडी मी म्हणत होती आणि आकाशाचा उदासपणा छातीत धडकी भरवीत होता. युकॉनच्या मुख्य रस्त्यापासून तो आत वळला. पायवाटेने चढ चढल्यावर त्याला एक पूर्वेकडे जाणारी आडवाट लागणार होती. दमछाक कराणारा तो चढ चढून गेल्यावर त्याने घड्याळात बघण्याच्या निमित्ताने थोडा दम घेतला. सकाळचे नऊ वाजले. आकाशात सूर्य नव्हता. त्याचे अस्तित्वच जाणवत नव्हते. त्याने वर पाहिले, आकाशात ढगही नव्हते. दिवस तसा स्वच्छ होता पण आसमंतात अदृष्य काहूरा कोंडला होता. त्यामुळे दिवस दिवसाढवळ्या अंधारा वाटत होता. हे सगळे सूर्य दिसत नसल्यामुळे. अर्थात त्यामुळे त्याची त्याला बिलकूल काळजी वाटत नव्हती. आकाशात सूर्य नसणे ही बाब त्याच्यासाठी नवीन नव्हती. गेले कित्येक दिवस त्याला सूर्यदर्शन झाले नव्हते. काही दिवस उलगडल्यावर त्याला दक्षिणेकडे क्षणभर उगवणारे आणि लगेच मावळणारे सूर्यबिंब दिसले असते.

त्याने आलेल्या पायवाटेवर नजर टाकली. खाली युकॉन नदीचे जवळ जवळ एक मैल रुंदीचे पात्र बर्फाच्या आवरणाखाली दडपलेले त्याला दिसले. तीन फुट तरी बर्फ असावा तो मनाशी म्हणाला. शिवाय वरती भुसभुशीत बर्फाचा तेवढाच थर होता तो वेगळाच. त्या हिमकणांच्या पांढऱ्याशूभ्र लाटांच्या कडांचे बर्फ झाले होते. त्याची नजर पोहोचेपर्यंत पांढऱ्या रंगाशिवाय दुसरे काहीच दिसत नव्हते. त्या पांढऱ्या रंगावर दक्षिणेकडे दूरवर, झाडांनी झाकलेल्या बेटाची काळसर रेखा वाकडीतिकडी वळणे घेत दुसऱ्या बेटांच्या रेषेत गडप होत होती. ही काळी रेषा म्हणजे त्याची वाट होती, जी त्याला चिलकूट खिंडीत घेऊन जाणार होती. मग डायी. त्याच पायवाटेवर उत्तरेकडे सत्तर मैलावर होते डावसन, तसे पुढे अजून उत्तरेकडे हजार मैलांवर न्युलाटो व शेवटी अजून हजार मैलांवर होते बेरींग सागरावरचे ‘द सेंट मायकेल’चे बंदर.

पण या गूढ वातावरणाचा, त्या अदृष्य होणाऱ्या काळ्या रेषांचा, हाडे गोठविणाऱ्या थंडीचा, काहुराचा त्या माणसावर कसलाही परिणाम झाला नव्हता. तो असल्या वातावरणात मुरला होता म्हणून नव्हे. खरेतर तो या भागात नवखा म्हणजे चेचॅक्वो होता. त्या भागातील मुळनिवासी ज्या माणसाने त्या भागात खरा हिवाळा काढला नाही अशा माणसाला चेचॅक्वो या नावाने ओळखतात. थोडक्यात हा माणूस त्या भागात नवखा होता आणि त्याचा हा कडाक्याचा पहिलाच हिवाळा होता, अर्थात त्या भागातील. माणूस चलाख व धडधाकट होता. आयुष्यातील चढउतारही त्याने पाहिलेले होते, अनुभवलेले होते पण दुर्दैवाने कडाक्याची थंडी याचा खरा अर्थ त्याला उमगलेला नव्हता. खऱ्या अर्थाची कल्पना करण्याइतकी कल्पनाशक्तीही त्याच्याकडे नव्हती. शुन्याखाली ५० डिग्री म्हणजे गोठविणारी थंडी एवढेच त्याला अभिप्रेत होते. जरा जास्त त्रास एवढेच..बस्स्… तापमानापुढे मनुष्यप्राणी किती हतबल होऊ शकतो याची तो कल्पनाच करु शकत नव्हता. नाहीतरी माणूस जेव्हा तापमानाचा विचार करतो – गरम किंवा गार, तेव्हा त्याच्या विचारांच्या मर्यादा फार संकुचित असतात आणि त्याच तापमानाच्या मर्यादेमधे तो जगू शकतो. त्या मर्यादांमधे रममाण होत तो या विश्वातील त्याचे स्थान व आयुष्याचा तर्क करतो. शुन्याखाली पन्नास डिग्री खाली म्हणजे हिमदंशाच्या वेदना. त्याच्यापासून संरक्षणासाठी उबदार हातमोजे, कान झाकणारी कानटोपी, गरम बुट व जाडजुड पायमोजे हे आवश्यकच. दुर्दैवाने शुन्याखाली खाली पन्नास डिग्री म्हणजे त्याच्या दृष्टीने तापमानमापकातील एक तापमान एवढेच होते. त्यापेक्षाही त्याला काही वेगळ अर्थ असू शकतो हे त्याच्या डोसक्यातच शिरत नव्हते.

चालण्यासाठी त्याने पाऊल उचलले आणि तो जमिनीवर थुंकला. थुंकल्याबरोबर एखादी काटकी तुटावी तसा आवाज झाला. त्या आवाजाने तो दचकला. तो परत थुंकला आणि परत तसाच आवाज झाला. त्याच्या थुंकीचा जमिनीवर पडेपर्यंत बर्फ झाला होता. त्याला उणे ५० डिग्रीला थुंकी जमिनीवर पडल्यावर असा आवाज येतो हे माहीत होते पण येथे तो प्रकार हवेतच होत होता. त्याच्या दुर्दैवाने तापमान बहुतेक -५०च्या खाली होते पण किती खाली हे त्याला माहीत नव्हते. कितिका खाली असेना, त्याला कुठल्याही परिस्थितीत हेंडरसनच्या खाडीच्या डाव्या फाट्यावर पोहोचायचे होते. तेथे त्याचे सोबती अगोदरच पोहोचले होते. ते इंडियन खाडीच्या प्रदेशातून तेथे येणार होते तर तो वळसा मारुन युकॉनच्या बेटांवर असलेल्या नदीवर काही लाकुडफाटा मिळतोय का ते पाहणार होता. संध्याकाळी सहापर्यंत, पण थोडासा अंधार पडल्यावर तो त्यांच्या तळावर पोहोचला असता. पण त्याचे साथीदार तेथे असणार होते, शेकोट्या पेटलेल्या असणार होत्या आणि गरमागरम जेवण तयार असणार होते. दुपारच्या जेवणाचा विचार मनात येताच त्याने कोटाच्या आत असलेली पुरचुंडी हाताने चाचपडून पाहिली. रुमालात गुंडाळलेले ते जेवण त्याच्या कमिजच्या आत त्याच्या कातडीला चिकटून त्याने ठेवले होते. पाव गोठण्यापासून वाचविण्याचा हा एकमेव मार्ग त्याला सुचला होता. पावाची आठवण येताच त्याला जरा धीर आला. त्याच्या चेहऱ्यावर हसू उमटले. पावाला त्याने मस्तपैकी लोणी चोपडले होते व आत बेकन ठासून भरले होते.

त्याने स्पृसच्या तुरळक झाडीत स्वत:ला झोकून दिले. रस्त्याचा माग अंधुक दिसत होता. साहजिकच आहे. शेवटची घसरगाडी त्यावरुन गेल्यावर त्याच्यावर जवळजवळ एक फुट बर्फ पडला होता. त्याने घसरगाडी न आणल्याबद्दल स्वत:ला धन्यवाद दिले. खरं म्हणजे या असल्या प्रवासात जास्त सामान नको म्हणून त्याने पोटाशी धरलेल्या जेवणाखेरीज कुठलेच सामान बरोबर घेतले नव्हते. पण आजच्या थंडीचे त्याला मनोमन आश्चर्य वाटले. ‘जरा जास्तच आहे गारठा’’ त्याने नाकाचा शेंडा व गालफाडे हातातील मोज्यांनी चोळत मनाशी म्हटले. त्याचे कल्ले चांगले वाढलेले होते पण गालाचा काही भाग तर उघडा पडला होता आणि त्याच्या लांब सरळ नाकाने त्या गारठलेल्या हवेत नाक खुपसले होते.

त्याच्या पायाशी त्याचा मोठा हस्की जातीचा कुत्रा चालत होता. करड्या रंगाचा हा कुत्रा आणि लांडग्यातील फरक ओळखणे अवघड. अर्थात त्याचाच भाऊबंद तो !. त्या भयानक थंडीने तो कुत्रा बिचकला. प्रवासाची ही वेळ नाही हे त्याला पक्के माहीत होते. त्या माणसाच्या अंदाजापेक्षा त्याची अंत:प्रेरणा त्याला जास्त खरं सांगत होती. आणि ते बरोबर होते कारण तापमान शुन्याच्या खाली पन्नास नव्हते, साठही नव्हते, सत्तरही नव्हते. ते शुन्याखाली पंचाहत्तर डिग्री होते. गोठण बिंदू शुन्याच्या वर बत्तीस डिग्री असतो… त्या कुत्र्याला बिचाऱ्याला तापमानमापकाची काहीच माहीती नव्हती. कदाचित त्याच्या मेंदूत माणसाप्रमाणे ‘हाडे गोठविणारी थंडी’ अशी जाणीवच नसावी. पण त्या प्राण्यात उपजत प्रवृती होती. त्याच्या दुर्दैवाने हा माणूस असा का वागतोय हे लक्षात न आल्यामुळे तो शांतपणे हलक्या पावलाने त्याच्या मालकाच्या पायात चालत होता. त्या माणसाच्या प्रत्येक हालचालींकडे तो प्रश्नार्थक नजरेने बघत होता. जणूकाही त्याला विचारायचे होते की त्याचा मालक कुठल्यातरी वस्तीवर का जात नाही आणि शेकोटीच्या उबेत का बसत नाही ? त्या कुत्र्याला शेकोटी म्हणजे काय हे माहीत होते आणि त्याला आत्ता शेकोटी पाहिजे होती. ती नसती तर त्याने स्वत:ला बर्फात गाडून घेतले असते व गोठवणाऱ्या हवेशी संपर्क तोडला असता.

कुत्र्याच्या श्र्वासातून बाहेर पडणारे बाष्पाचे हिमकण त्याच्या केसाळ कातडीवर जमले होते. त्याचा जबडा व नाकाड त्या कणांमुळे पांढरे पडले होते. त्या माणसाची तांबडी दाढी व मिश्याही पांढुरक्या झाल्या होत्या. पण त्याचा आता बर्फ झाला होता. त्याच्या प्रत्येक श्र्वासागणिक तो वाढत होता. त्याचे ओठ बर्फाने एकमेकांना इतके घट्ट चिकटले होते की त्याने चघळलेल्या तंबाखूचा ओघळ त्याच्या ओठातून बाहेर आला होता तोही त्याला साफ करता येत नव्हता. त्या साठलेल्या बर्फामुळे त्याची हनुवटी लांब झाली होती व तिचा रंगही बदलला होता. जर तो आत्ता कुठे धडपडला असता तर एखाद्या काचेप्रमाणे त्याचे शंभर तुकडे झाले असते. त्याला त्याची काळजी वाटली नाही. त्या प्रदेशातील सर्व तंबाखू चघळणाऱ्यांना ही शिक्षा मिळे. त्याने तसे दोन हिवाळे या भागात काढले होते पण ते एवढे भयंकर नव्हते.

त्याने सपाटीवर विरळ जंगलातून अनेक मैल पायपीट केली आणि तो एका टेकाडावरुन एका गोठलेल्या ओढ्याच्या पात्रात उतरला. हा हेंडरसनचा ओढा ! त्याला माहिती होते की आता दहा मैलांवर या ओढ्याचा दुफाटा येणार. त्याने त्याच्या घड्याळात पाहिले. दहा वाजले होते. त्याने मनोमन हिशेब केला. तासाला चार मैल म्हणजे दुफाट्यावर तो अंदाजे साडेबाराला पोहोचेल. त्या विचाराने आनंदित होत त्याने दुफाट्यावर दुपारचे जेवण करायचे ठरवले.

त्याने पात्रात चालण्यास सुरुवात केली आणि त्याच्या कुत्र्याने नाखुशीने त्याची शेपटी खाली केली व गुरगुरत पायातून चालण्यास सुरुवात केली. थोडेसे पुढे घसरगाडीच्या फाळाच्या खुणा अजुनही अस्पष्ट दिसत होत्या परंतू फुटभर बर्फाने त्याच्याबरोबर पळणाऱ्या माणसांच्या पाऊलखुणा झाकल्या होत्या. गेला महिन्याभरात त्या ओढ्यावर कोणी आले नव्हते. त्याने सावकाश चालण्यास सुरुवात केली. त्याच्या डोक्यात खास असे काही विचार नव्हते. पण त्यामुळे त्याच्या मनात दुपारच्या जेवणाचा आणि संध्याकाळी सहाला भेटणाऱ्या मित्रांचा विचार येऊ लागला. बोलण्यासाठी कोणी बरोबर नव्हते आणि जरी असते तरी बोलण्यासाठी तोंड उघडणे जमलेल्या बर्फामुळे त्याला अशक्यच वाटले. त्यामुळे तो सतत तंबाखू चघळत होता आणि आपल्या तपकिरी रंगाच्या हनुवटीची लांबी वाढवत होता.

मधेच ‘‘थंडी जरा जास्तच आहे’’ हे पालुपद मनातल्यामनात उगाळीत तो आपले गाल व नाक हातमोज्यांनी चोळे. आता त्याचे हात वारंवार त्याचे नाक व गाल यांत्रिकपणे चोळू लागले होते. पण कितीही चोळले तरी पुढच्याच क्षणी ते बधीर होत होते. गालाला तर हिमदंश होणार याची त्याला खात्री वाटत होती त्याने नाक झाकण्याची टोपी बरोबर आणली नाही म्हणून स्वत:ला दुषणे दिली. पण ठीक आहे. ‘‘हिमदंशाचे काय एवढे ? दुखेल काही दिवस !’ त्याने स्वत:ची समजुत घातली.

मनात काही विचार चालू नसल्यामुळे एक मात्र झालं. त्याचे डोळे काम करु लागले. त्याने त्या ओढ्याच्या पात्रात होणारे बदल टिपण्यास सुरुवात केली. त्याची वळणे, त्याच्यात अडकलेले ओंडके, झाडे, त्याने साठलेले पाणी… त्याची दृष्टी आता पाऊल ठेवण्याआधी जमिन तपासू लागली. एका वळणावर एखाद्या बिचकलेल्या घोड्यासारखा तो थबकला. ज्या वाटेवरुन तो जाणार होता त्याच वाटेवरुन तो मागे फिरला. पाणी तळापर्यंत पार गोठले होते याची त्याला खात्री होती. या तापमानात पाणी असणे शक्यच नव्हते पण त्याला हेही माहिती होते की डोंगरातून येणारे कित्येक ओहोळ त्या बर्फाखालून खळाळून वाहत असतात. त्याला माहीत होते की कितीही थंडी असली तरीही ती या ओहोळांना गोठवू शकत नाही. त्या ओहोळांचे मग सापळे होतात. कधीकधी पाण्याच्या त्या डबक्यांवर बर्फाचा पातळ थर साठतो व त्याच्यावर भुसभुशीत हिम. त्याच्या खाली तीन इंच ते सहा-सात फुट खोल असे कितीही पाणी असू शकते. कधीकधी पाण्याचे आणि बर्फाचे असे एकमेकांवर थरही चढत जातात. जेव्हा एखादा माणूस यात फसतो तेव्हा तो ते थर तोडत तोडत आत फसतो अगदी पार कमरेपर्यंत.

याच कारणासाठी तो बिचकला होता. त्याच्या पायाखाली बर्फ तडकला आणि त्याला खोल काहीतरी तुटल्याचा आवाजही आला. या अशा हवेत पाय ओले होणे म्हणजे महाभयंकर संकटालाच सामोरे जाणे… अगदी समजा काही दुखापत झाली नाही तरी त्याला उशीर तर झालाच असता कारण पाय, मोजे व बुट सुकविण्यासाठी त्याला शेकोटी पेटवावी लागली असती. त्यात त्याचा बराच वेळ गेला असता. त्याने शांतपणे उभे राहून त्या पात्राकडे नजर टाकली आणि ठरवले की पाण्याचा प्रवाह उजवीकडून येतो आहे. त्याने नाक गाल चोळत थोडावेळ विचार केला व तो डावीकडे वळला. प्रत्येक पावलाआधी पायाखालचा बर्फ चाचपडत त्याने पावले टाकली. सकंटातून बचावल्यावर त्याने तंबाखूचा एक बार भरला व परत त्याची चाल पकडली.

दोन तासात त्याने असे अनेक बर्फाचे सापळे पार केले. या असल्या पाण्याच्या डबक्यावर जमलेला बर्फ थोडासा वेगळा दिसतो व त्यामुळे तेथे खाली पाणी आहे हे कळू शकते. एकदा तो मरता मरता वाचला आणि एकदा खात्री नसल्यामुळे अशा सापळ्यात त्याने कुत्र्याला तो पार करायला लावला. कुत्र्याला जायचे नव्हते. तो मागे मागे सरकत होता पण त्याने त्याल चक्क ढकलल्यावर तो पटकन त्या पांढऱ्या अखंड बर्फावरुन गेला व दुसऱ्याच क्षणी भसकन खाली गेला. एका बाजूला कलंडला व लगेचच काठावर चढला. या प्रकारात कुत्र्याचे पाय मात्र त्या पाण्यात गुडघ्यापर्यंत भिजले. त्याच क्षणी त्याच्या पायाला लागलेल्या पाण्याचा बर्फ झाला. कुत्र्याने लगेचच स्वत:चे पाय चाटले व बर्फात खाली बसकण मारुन त्याने त्याच्या बोटांमधे साठलेला बर्फ दाताने फोडायचा प्रयत्न सुरु केला. ही अर्थात त्याची प्रक्षिप्तक्रिया होती. बोटांमधे साठलेला बर्फ म्हणजे हिमदंशाला आमंत्रण. अर्थात त्याला हे माहीत नव्ह्ते. तो फक्त त्याच्या मेंदूतून गुढपणे आलेल्या आज्ञा पाळत होता. पण त्या माणसाला ते माहीत होते. त्याने पटकन उजव्या हातातील मोजा काढला व त्या कुत्र्याच्या पायातील बर्फ झटकला. त्याने काहीच क्षण हात उघडा टाकला असेल पण तेवढ्यातही त्याची बोटे बधीर झाली. ज्या वेगाने त्याची बोटे बधीर झाली होती त्याने तो आश्चर्यचकित झाला. ‘‘फारच थंडी आहे’’ तो पुटपुटला. त्याने घाईघाईने मोज्यात आपला हात कोंबला व बोटात जीव आणण्यासाठी उजवा हात छातीवर अनेक वेळा आपटला.

सकाळचे का दुपारचे बारा वाजले. सगळ्यात जास्त प्रकाश पडला खरा पण सूर्य त्याच्या शिशिरातील प्रवासात अजून बराच दक्षिणेकडे होता. त्याला क्षितिजावरुन नाहिसे होण्यासाठी अजून बराच वेळ लागेल. सूर्याचा प्रकाश हेंडरसनवर, जेथे तो चालत होता तेथे पडण्यात मधील गोलाकार टेकाडांचा अडथळा होत होता. बारा वाजता सूर्य डोक्यावर आला आणि खाली त्याची सावली नाहिशी झाली. बरोबर साडेबारा वाजता तो हेंडरसनच्या दुफाट्यावर पोहोचला. त्याच्या वेगाने तो स्वत:वरच खुष झाला. त्याने हाच वेग जर कायम ठेवला असता तर सहा वाजता तो तळावर निश्चितच पोहोचला असता. त्याने त्याच्या कोटाची व अंगरख्याची बटणे खोलली व जेवण बाहेर काढले. त्या काही क्षणातच त्याची बोटे बधीर झाली. त्याने हातमोजे न चढवता बधीर झालेली बोटे त्यांच्यात संवेदना आणण्यासाठी पायावर अनेक वेळा आपटली तो एका बर्फाने झाकलेल्या लाकडाच्या ओंडक्यावर बसला. बोटे आपटल्यावर त्याच्या बोटातून एक जिवघेणी कळ उठली ज्याने तो कळवळला. त्याला वाळलेल्या पावाचा तुकडा हाता धरता येईना. त्याने एक घास घेण्याचा प्रयत्न केला पण तोंडावर गोठलेल्या बर्फाने ते त्याला जमत नव्हते. जशी त्याची बोटे अधिक बधीर झाली तेव्हा त्याला आठवले की तो शेकोटी पेटवायला विसरला होता. स्वत:च्या मूर्खपणावर तो हसला. बसताना त्याच्या पायाच्या बोटातून उठणाऱ्या कळाही आता ओसरत चालल्या. पायाच्या बोटात ऊब आल्यामुळे का ती अजून बधीर झाली होती, त्यामुळे त्या कळा थांबल्या होता हे त्याला कळेना. त्याने पाय त्याच्या जोड्यात सरकवले व त्या कळा बोटे बधीर झाल्यामुळे थांबल्या असाव्यात असा निष्कर्ष काढला.

त्याने घाईघाईने आपले हातमोजे चढवले व उठला. त्याला प्रथमच भीती वाटली. त्याने कळा येईपर्यंत त्याचे पाय जमिनीवर जोरजोरात आपटले. ‘‘फारच गोठविणारी थंडी आहे आज !’’ तो मनात म्हणाला. सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याने त्या भागात थंडी किती अक्राळविक्राळ रुप धारण करते ते सांगितलेले खरे होते तर. त्या वेळी तो त्याला हसला होता. काही गोष्टी गृहीत धरणे चुकीचेच असते. भयानक गारठा होता, शंकाच नाही. त्याने पाय आपटत खालीवर चालण्यास सुरुवात केली. शरीरात थोडी ऊब आल्यावर त्याने काडेपेटी बाहेर काढली आणि तो शेकोटी पेटविण्याच्या उद्योगाला लागला. बर्फाखाली वाहणाऱ्या पाण्यामुळे काही झुडुपे उगवली होती त्याच्या काटक्या त्याने सरपणासाठी गोळ्या केल्या. ठिणग्या विझणार नाहीत याची काळजी घेत, बारीक काटक्यांपासून सुरुवात करत त्याने धगधणारी शेकोटी पेटवली. त्या आगीवर त्याने आपल्या चेहऱ्यावरचा बर्फ वितळवला व त्या शेकोटीच्या उबेत त्याने जेवण्यास सुरुवात केली. त्या क्षणी तरी शेकोटीच्या भोवतालचा गारठ्याने माघार घेतली. कुत्र्यानेही शेकोटीजवळ, सुरक्षित अंतरावर बसकण मारली. बिचाऱ्याच्या डोळ्यात मालकाने योग्य निर्णय घेतल्याचा आनंद स्पष्ट दिसत होता.

जेवण झाल्यावर त्याने आपला पाईप काढला त्यात तंबाखू भरली व बराच वेळ तो ओढला. थोड्याच वेळाबे त्याने आपले मोजे चढवले, कानावर टोपी ओढली व त्या दुफाट्याची डावी बाजू पकडली. त्याच्या कुत्र्याला अजुनही शेकोटी सोडवत नव्हती. या माणसाला थंडी म्हणजे काय हे अजुनही माहीत नव्हते. यालाच काय त्याच्या पूर्वजांनाही खऱ्या थंडीची कल्पना असेल की नाही याची शंकाच आहे. खरी थंडी उणे एकशेसात… पण कुत्र्याला ते माहीत होते..त्याच्या सगळ्या पूर्वजांना माहीत होते व ती माहीती त्याच्याकडे पूर्वजांकडून चालत आली असणार. त्यामुळे त्याला हेही माहिती होते की अशा भयानक थंडीत प्रवास करणे किती चुकीचे आहे ते.. अशा वेळी बर्फातील एखाद्या भोकात शांतपणे, एखाद्या ढगाची वाट पहात, पडून राहणे यातच शहाणपणा होता हेही त्याला माहीत होते. पण हा शहाणपणा कोणी कोणास शिकवायचा ? कुत्रा तर माणसाचा गुलाम आहे आणि जो काही संवाद त्याच्यात आणि माणसात होतो तो चाबकांच्या फटकाऱ्यांनी व कुत्र्यांच्या खुनशी गुरगुरण्याने. याच कारणाने बहुधा त्याच्या कुत्र्याने त्याच्या मालकापाशी त्याची काळजी व्यक्त केली नसावी. त्याला शेकोटी सोडायची नव्हती ती स्वत:साठी. त्याला त्या माणसाशी काही घेणेदेणे नव्हते. पण त्या माणसाने शिट्टी वाजवली आणि चाबूक फडकावताना काढतात तसला आवाज काढल्यावर तो गुपचुपपणे त्याच्या मागे चालू लागला.

त्याने तोंडात तंबाखू टाकली आणि पिवळ्या रंगाची दाढी वाढवायचे काम सुरु केले. त्याच्या श्र्वासाने लगेचच त्याच्या मिशांवर, पापण्यांवर व भुवयांवर बर्फाचे पांढरे कण जमा झाले. त्या डाव्या फाट्यावर जास्त ओढे हेंडरसनला येऊन मिळत नसावेत बहुदा. कारण अर्ध्या तासात त्याने एकही ओढा पार केला नाही. एके ठिकाणी जेथे त्याला पुसटशी शंकाही आली नाही अशा जागी तो फसला. सगळ्यात वरच्या थरात एखादी रेषही न उमटलेल्या ठिकाणी असा सापळा असेल असे कोणाच्या स्वप्नातही आला नसते. तो फसला पण नशिबाने गुढघाभर पाण्यात. नशिबाने पाणी जास्त खोल नव्हते. पण बाहेर येईपर्यंत त्याचे पाय भिजायचे ते भिजलेच.

चरफडत त्याने स्वत:च्या नशिबाला शिव्या घातल्या. त्याने सहापर्यंत तळावर पोहोचण्याचे ठरवले होते पण आता यामुळे एक तासाचा उशीर पक्का झाला होता कारण आता त्याला परत शेकोटी पेटवायला लागणार होती आणि त्यावर आपले पाय व बुट, मोजे सुकवावे लागणार होते. त्या तापमानात हे फार महत्वाचे होते हे तेवढे त्याला माहीत होते. त्याने थोडे वर चढण्यासाठी डावी बाजू पकडली. वर स्पृसच्या छोट्या झाडांचे वाळलेले असंख्य बुंधे, फांद्या, काटक्या त्याला दिसल्या आणि त्याने सुटकेचा नि:श्र्वास टाकला. त्याने बर्फाळ जमिनीवर चांगल्या जाड जून फांद्या टाकल्या. हा त्याच्या शेकोटीचा पाया असणार होता. त्याने खालच्या काटक्या वितळलेल्या बर्फाच्या पाण्यात भिजल्या नसत्या. त्याने खिशातून बर्चच्या खोडाची एक पातळ ढलपी काढली व त्यावर एक काडी घासली. ही ढलपी अगदी कागदापेक्षाही भुरभुर जळते. ती जळती ढपली त्याने त्या खाली रचलेल्या लाकडावर अत्यंत काळजीपूर्वक ठेवली..व त्यावर वाळलेले गवत ती ठिणगी गुदमरणार नाही या अंदाजाने टाकले. त्यानंतर त्यावर त्याने अत्यंत बारीक, वाळलेल्या काटक्या टाकण्यास सुरुवात केली.

शेकोटी पेटली नाही तर पुढे काय वाढून ठेवले आहे याची त्याला कल्पना होती. काटक्या पेटल्यावर त्याने आता हळुवारपणे त्यावर जरा जाडसर काटक्या ठेवण्यास सुरुवात केली. बर्फात बसकण मारुन तो झुडपात गुंतलेल्या काटक्या काढून त्यात टाकत होता. शेकोटी न पेटून चालणार नव्हती. उणे पंचाहत्तर तापमानात ते परवडणारे नव्हते आणि पाय भिजलेले असताना तर मुळीच नाही. जर त्याचे पाय भिजले नसते आणि शेकोटी पेटली नसती तर त्याने अर्धा एक मैल पळून शरीरात रक्त खेळवले असते. त्यात उब आणली असती. पण उणे पंचाहत्तरला पाय ओले असताना त्यात उब आणणे शक्य नव्हते. तो कितीही जोरात पळला असता तरी पायावरचे पाणी गोठतच गेले असते.

हे सगळे त्याला माहीत होतं. सल्फर क्रीकवरच्या म्हाताऱ्याने त्याला मागच्या थंडीत याची कल्पना दिली होती. त्याने त्याचे मनोमन आभार मानले. आत्तातरी त्याच्या पायातील सर्व संवेदना नष्ट झाल्या होत्या. शेकोटी पेटविण्यासाठी त्याला हातातील मोजे काढावे लागले होते आणि तेवढ्यात त्याची बोटे बधीर झाली. आत्तापर्यंत त्याच्या चालण्याच्या वेगासाठी त्याचे ह्रदय, रक्त शरीराच्या इतर भागात ओतत होते पण तो थांबल्या थांबल्या त्याचे ह्रदय मंदावले. रक्ताभिसरण मंदावल्याचा फायदा घेऊन थंडीने त्याच्या शरीराच्या बाह्यांगावर हल्ला चढविला. त्यातल्या त्यात उघड्या पडलेल्या बोटांना याचा पहिला मारा सहन करावा लागला असणार. बोटांपर्यंत पोहोचायच्या अगोदरच रक्त मागे फिरत होते. कुत्र्यात आणि रक्तात आता काही फरक उरला नव्हता. कुत्र्याला उबेसाठी शेकोटीकडे परत जायचे होते तर रक्ताला बोटाकडे जायचे नव्हते. जोपर्यंत तो तासाला चार मैल या वेगाने चालत होता तोपर्यंत रक्त त्याच्या धमण्यातून कसेबसे का होईना वहात होते पण आता ते शरीरातील गर्गेत ओघळत होते. ह्रदयापासून अंतरावर असलेल्या अवयांना आता त्याचा तुटवडा भासू लागला. त्याचे ओले पाय सगळ्यात आधी गारठले व गोठले. त्यानंतर त्याची बोटे बधीर झाली पण अजून गोठली नव्हती. नाक व गाल गोठण्याच्या मार्गावर होते तर सर्व कातडी थंडगार पडली.

पण तो सुरक्षित होता. नाक, गाल आणि बोटे यांनाच हिमदंश झालाच तर झाला असता, कारण शेकोटी आता धगधगली होती. बोटांच्या जाडी इतक्या जाडीच्या काटक्या त्याने त्यात टाकल्यावर ती अजूनच पेटली. अजून काही मिनिटातच त्यात तो चांगल्या जाडजूड फांद्या टाकू शकला असता आणि मग त्याला त्याचे बुट व मोजे काढता आले असते. सुकवता आले असते आणि ते सुकत असताना त्याने त्याचे पाय त्या शेकोटीच्या उबेत शेकले असते. अर्थात त्याआधी त्याने पायांवर बर्फ चोळला असता. सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याचा सल्ला ! शेकोटी आता चांगलीच पेटली होती. संकट आता टळले होते. त्याला सल्फर क्रीच्या म्हाताऱ्याचा सल्ला आठवला. त्या म्हाताऱ्याने क्लॉनडाईकच्या प्रदेशात प्रवास करताना काय काळजी घ्यायची याचे नियमच तयार केले होते. त्यातील पहिला नियम होता, ‘‘क्लॉनडाईकमधे उणे पन्नास तापमान असताना एकट्याने प्रवास कधीही, कुठल्याही परिस्थितीत करु नये.’’ ते आठवून तो थोडा हसला. पण तो तेथे होता. त्याला अपघातही झाला होता आणि त्याने स्वत:ला त्यातून वाचविलेही होते. ‘‘हे म्हातारे जरा जास्तच काळजी करतात, बायकांसारखे…’’ तो मनात म्हणाला. माणसाने फक्त त्याचे डोकं ताळ्यावर ठेवले पाहिजे मग काही होत नाही त्याला. जो खरा पुरुष आहे त्याला एकट्याने प्रवास करण्याची कसली भिती ? पण ज्या वेगाने त्याचे गाल व नाक गोठत होते त्याचे त्याला आश्चर्य वाटले आणि एवढ्या लवकर त्याची बोटे निर्जिव होतील असे त्याला वाटले नव्हते. निर्जिवच पडली होती ती, कारण बोटे एकत्र आणून त्याला साधी काटकीही पकडता येत नव्हती. ती बोटे त्याच्यापासून अनेक योजने दूर आहेत असे त्याला वाटू लागले. जणू ती त्याच्या शरीराचा भागच नव्हती. जेव्हा तो एखादी काटकी पकडे (किंवा त्याला तसे वाटत असे) तेव्हा त्याला प्रथम ती बोटात आहे का नाही हे डोळ्याने पहावे लागे. त्याच्या बोटांच्या टोकांचा आणि बोटांचा जणू संपर्कच तुटला होता.

पण आता समोर शेकोटी धडधडत होती, त्यातून ठिणग्या उडत होत्या आणि ज्वाळांच्या नाचांनी त्या निर्जिव वातावरणात प्राण फुंकला होता. साथीला जळणाऱ्या काटक्यातून येणाऱ्या आवाजाचे संगीत होतेच. त्याने आपले बुट काढण्यास सुरुवात केली. त्यांच्यावर भरपूर बर्फ जमले होते. एखाद्या सळईसारख्या त्याच्या नाड्या एकामेकात गुंतल्या होत्या तर आतील मोज्यांच्या कडक सुरनळ्या झाल्या होत्या. थोड्यावेळ त्याने बोटांनी नाड्या सोडण्याचा प्रयत्न केला पण ती चूक लक्षात येऊन शेवटी त्याने कमरेच्या म्यानातील चाकू काढला.

पण त्या नाड्या सोडण्याआधीच एक भयानक गोष्ट घडली. अर्थात चूक त्याचीच होती. त्याने स्पृसच्या झाडाखाली शेकोटी पेटवायला नको होती. मोकळ्या आकाशाखाली त्याने ती पेटवली असती तर बरे झाले असते. पण त्याचा आळशीपणा नडला. झाडाखाली पडलेल्या काटक्या पटकन गोळा करता येतील या उद्देशाने त्याने झाडाखाली शेकोटी पेटविली खरी पण त्याने झाडाच्या फांद्यांवर जमलेला बर्फ लक्षात घेतला नव्हता. बरेच दिवस वारा सुटला नव्हता त्यामुळे प्रत्येक फांदी बर्फाने लगडलेली होती. त्याने ओढलेल्या प्रत्येक काटकीने झाडाला थोडेसे का होईना डिवचले होते. तेवढे त्या झाडाला पुरेसे होते. वर कुठेतरी एका फांदीने तिच्या अंगावरचे बर्फ झटकले. तो बर्फ खालच्या फांद्यांवर पडला. त्यांच्यावरचा बर्फ त्याच्या खालच्या फांद्यांवर….ही पडधड सुरु झाली आणि साऱ्या झाडात पसरली. एखाद्या बर्फाच्या वादळाप्रमाणे हा बर्फ कुठलिही पूर्वसुचना न देता खाली कोसळला….त्या माणसावर आणि त्याने कष्टाने पेटवलेल्या शेकोटीवर. एका क्षणात ती शेकोटी विझली. जेथे शेकोटीची राख होती तेथे आता दिसत होते तिचे बर्फाळ थडगे.

ते पाहताच तो जागच्याजागी थिजला. जणू काही त्याने स्वत:च्या कानाने स्वत:ला मिळालेली मृत्युदंडाची शिक्षाच ऐकली होती. क्षणभर तो जेथे शेकोटी पेटली होती त्या जागेकडे टक लाऊन पहात बसला. दुसऱ्याच क्षणी तो एकदम शांत झाला. सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याचा सल्ला बरोबर होता. आत्ता जर त्याच्याबरोबर कोणी सहप्रवासी असता तर तो या संकटात सापडला नसता. त्याने परत शेकोटी पेटवली असती. आता त्यालाच परत शेकोटी पेटवायची होती आणि या वेळी अपयश येऊन चालणारच नव्हते. अर्थात आता तसा उशीरच झाला होता. शेकोटी पेटली असती तरी काही बोटे सडणारच होती कारण त्याला जाणवत होते की त्याचे पाय आत्ताच गोठले आहेत आणि शेकोटी पेटविण्यास अजून काही वेळ लागणार होता.

अर्थात तो काही गप्प बसून हे सगळे विचार करीत नव्हता. त्याचे जमेल तसे काम चालूच होते. त्याने प्रथम लाकडाचा पाया तयार केला..या वेळी चांगला उघड्यावर, आकाशाखाली जेथे तसले हलकट झाड नव्हते. नंतर त्याने गचकणातून वाळलेले गवत आणि काटक्या गोळा केल्या. त्याला बोटे एकत्र करता येत नसल्यामुळे त्याने ते काम हाताच्या पंजांनी केले. त्याने गोळा केल्या काटक्यांमधे अनेक कुजक्या काटक्या व शेवाळे होते जे त्याला मुळीच नको होते. पण यापेक्षा जास्त तो काही करु शकत नव्हता. तो अत्यंत काळजीपूर्वक हळूहळू पण ठामपणे काम करीत होता. नंतर, आग पेटल्यावर लागतील म्हणून त्याने जाड काड्या व काही फांद्याही गोळा करुन ठेवल्या आणि तो हे सर्व करताना त्याचा कुत्रा बसून त्याला न्याहाळत होता. त्याच्या डोळ्यात आता लवकरच शेकोटी पेटणार याची आशा डोकावत होती पण ती लवकर पेटत नव्हती याबद्दल काळजीही दिसत होती.

सगळी तयारी झाल्यावर त्या माणसाने बर्चच्या सालासाठी खिशात हात घातला. त्याला ती साल तेथे आहे याची खात्री होती. खिशात चाचपडताना बोटांना कळत नव्हते पण त्याचा चुरचुरणारा आवाज त्याच्या कानावर पडला. बिचाऱ्याने ती साल बोटात पकडण्याचा बराच प्रयत्न केला पण ती त्याच्या बोटात येत नव्हती. त्याने निकराचा प्रयत्न केला. त्याच्या लक्षात आले की हे करताना त्याच्या डोक्यात त्याच्या थिजलेल्या पायाबद्दल विचार चालू आहेत. कदाचित त्यामुळे त्याचे लक्ष केंद्रीत होत नसावे. क्षणभर तो गडबडला पण त्याने प्रयत्नपूर्वक स्वत:वर ताबा मिळवला. दातात मोज्यांची टोके धरुन त्याने ते हातातून ओढून काढले व आपले हात मांड्यांवर आपटण्यास सुरुवात केली. हे सगळे तो कुत्रा बघत होता. बर्फात बसून त्याने आपले पुढचे पाय त्याच्या झुबकेदार, उबदार शेपटीने झाकले होते. माणसाच्या प्रत्येक हालचालीने लांडग्यांच्या कानासारखे त्याचे कान टवकारत होते. त्याला पाहताच त्या माणसाच्या मनात असुयेची एक तीव्र कळ उठली.

काही काळाने दूर कोठेतरी त्याच्या बोटात संवेदनांची हालचाल जाणवली. संवेदनांच्या त्या हलक्या जाणीवांनंतर सुरु झाल्या जिवघेण्या कळा ज्या त्याच्या बोटातून वर सरकत होत्या. पण त्याने त्या वेदनांचे स्वागत केले. त्याने उजव्या हातातील मोजा ओढून काढला व बर्चची पातळ साल बाहेर काढली. उघडी पडलेली बोटी लगेचच बधीर झाली. नंतर त्याने आगकाड्यांचा एक जुडगा बाहेर काढला. त्यातील एक घेताना तो सगळा जुडगाच खाली बर्फावर पडला. त्याने त्यातील एक उचलण्याचा निष्फळ प्रयत्न केला पण त्याची बधीर बोटे ना त्याला स्पर्ष करु शकली ना ती काडी पकडू शकली. त्याने मनातून त्याच्या गोठणाऱ्या पायांचा, नाकाचा, गालांचा विचार मनातून निकराने काढून टाकला व फक्त काडीवर लक्ष केंद्रीत केले. स्पर्षापेक्षा त्याला आता त्याच्या दृष्टीवर जास्त भरवसा वाटला. डोळ्याने पहात त्याने बोटे त्या काड्यांच्या दोन्ही बाजूला आणली व बोटे जवळ आणली…म्हणजे त्याला आणायची होती…कारण तसे काहीच झाले नाही. बोटांनी त्याची आज्ञा पाळली नाही..बहुधा बोटांचा आणि त्याच्या शरीराचा संपर्कच तुटला असावा. त्याने परत हातमोजे चढविले व त्या काड्या बर्फासकट दोन्ही हाताने उचलण्याचा प्रयत्न केला. पण छे ! व्यर्थ !

बऱ्याच प्रयत्नांनंतर त्याने दोन्ही हाताच्या तळव्यात त्या काड्या पकडण्यात एकदाचे यश मिळविले. त्याने त्या तोंडाशी नेल्या. त्याने तोंड उघडतात त्याच्या तोंडावरचा बर्फ कडाकडा वाजत तुटला. त्याने जबड्याचा वरचा ओठ बाजूला करुन दाताने एक काडी वेगळी करण्याचा प्रयत्न केला पण त्याच्या दुर्दैवाने ती त्याच्या मांडीवर पडली. परत तेच..त्याला आता मात्र ती उचलता येईना. त्याने वाकून दातात ती काडी पकडली व पायावर घासली. वीस पंचवीस वेळा घासल्यावर ती एकदाची पेटली. त्याने ती पेटती काडी त्या बर्चच्या सालीवर धरली. त्याच्या नाकात काडीचा धूर गेला व तो खोकू लागला. ती पेटती काडी खाली बर्फात पडली व विझून गेली. पण त्याची जिवंत राहण्याची इच्छा मात्र अजून विझली नव्हती…

सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याने बरोबर सांगितले होते…उणे पन्नास तापमानात एकट्याने प्रवास करु नये.. त्याने परत त्याचे हात आपटले पण त्यात तो संवेदना निर्माण करु शकला नाही. त्याने एकदम सगळ्या काड्या हाताच्या तळव्यात पकडल्या. नशीब त्याच्या खांद्याचे स्नायू अजून त्याचे ऐकत होते. त्याने त्या सगळ्या काड्या एकदम त्याच्या विजारीवर घासल्या. एकदम सत्तरएक काड्या.. एकदम जाळ झाला. नाकात धूर जाऊ नये म्हणून त्याने आपले डोके एका बाजूला झुकविले व तो पेटता जुडगा बर्चच्या ढलप्याखाली धरला. काही क्षण त्याला बोटांना काहीतरी होतंय याची जाणीव झाली. त्याच्या बोटांचे मांस जळत होते. त्याला मांस जळल्याचा वास येत होता…आत कुठेतरी खोलवर त्याला भाजल्याच्या संवेदना झाल्या ..थोड्याच वेळात त्याचे वेदनेत रुपांतर झाले..पण त्याने त्या काड्या सोडल्या नाहीत पण त्याची बोटे आड येत असल्यामुळे त्या बर्चच्या ढलप्याला आगीची धग नीट लागली नाही… शेवटी त्याने चटका बसून आपले हात झटकले. पेटत्या काड्या जमिनीवर पडल्या पण पडताना त्यांचे काम करुन गेल्या. तो बर्चचा तुकडा पेटला होता. त्याने वाळलेले गवत व बारीक काटक्या त्यावर टाकण्यास सुरुवात केली. दुर्दैवाने मागच्याप्रमाणे त्याला काटक्या निवडता येत नव्हत्या कारण त्याला आता त्या तळहाताने उचलाव्या लागत होत्या. काटक्यांवर शेवाळे साठले होते ते त्याने दाताने खरवडून काढले. त्याने त्या निखाऱ्याच्या अंकूरावर हळूवारपणे फुंकर घालण्यास सुरुवात केली. तो निखारा म्हणजे त्याचे जीवन होते. तो निखारा कुठल्याही परिस्थितीत जिवंत रहायलाच पाहिजे. गरम रक्ताने आता त्याच्या शरीराच्या दूरच्या भागातून माघार घेतल्यामुळे तो आता कुडकुडू लागला. त्याच्या थरथरत्या हातातून शेवाळ्याचा एक मोठा तुकडा त्या फुलणाऱ्या निखाऱ्यावर पडला. त्याने त्याच्या थरथरत्या हाताने तो निखाऱ्यावरुन ढकलण्याचा प्रयत्न केला पण त्याच्या थरथरण्यामुळे तो जरा जास्तच पुढे ढकलला गेला. त्याने त्या शेकोटीचे स्फुलिंग विस्कटले. विस्कटलेल्या काटक्या त्याने त्याच्या थरथरत्या हाताने एकत्र करण्याचा प्रयत्न केल्या पण आता त्याचे सारे शरीर थरथरु लागल्यामुळे त्या अधिकच विस्कटल्या. प्रत्येक काटकी धूर ओकून गप्पगार झाली. त्याच्या शेकोटीचे बीजच खुरटले, मेले. त्याने निराश होत चहुबाजूला नजर टाकली आणि त्याच्या दृष्टीस त्याचा कुत्रा पडला. शेकोटीच्या अवशेषांपलिकडेच काही अंतरावर तो बेचैनपणे पाय खालीवर करत उभा होता.

कुत्र्याला पाहताच त्याच्या मनात एक कल्पना चमकली. त्याने एकदा बर्फाच्या वादळात सापडलेल्या शिकाऱ्याची गोष्ट ऐकली होती. त्यात त्याने एका काळविटाला मारुन त्याचे कातडे सोलले होते व त्या अखंड कातड्यात शिरुन त्याने स्वत:चे प्राण वाचवले होते. तोही कुत्र्याला मारुन त्याच्यात आपले हात खुपसून त्यात उब निर्माण करु शकतो. एकदा का हातात उब निर्माण झाली की अजून एकदा शेकोटी पेटविण्यास कितीसा उशीर ? त्याने कुत्र्याला साद घातली व त्याला जवळ बोलावले पण त्याच्या आवाजातील भीतीने तो कुत्रा दचकला. त्याने आजवर कुठल्याच माणसाला असे बोलताना ऐकले नव्हते. काहीतरी भयंकर घडत होतं. कुत्र्याने काहीतरी धोका आहे हे ओळखले..काय हे त्याला कळत नव्हते पण त्याच्या मेंदूत कुठेतरी या माणसाबद्दल टिकटिक झाली व त्याला त्याच्याबद्दल खात्री देता येईना. त्याने कान पाडले व चुळबुळत त्याने एक पाय उचलला व खाली ठेवला. नंतर दुसरा उचलला व खाली ठेवला. पण तो त्या माणसाजवळ गेला नाही. माणसाने ते ओळखताच आपल्या पायावर रांगत त्याच्याकडे जाण्यास सुरुवात केली. माणसाला या अवस्थेत त्याने कधीच पाहिले नसल्यामुळे तो त्याच्याकडे पहात अजून थोडा दूर गेला.

माणूस क्षणभर बर्फात बसला. त्याने शांत होण्यासाठी प्रचंड धडपड केली. मग त्याने दाताने आपले मोजे खेचून हातातून काढले व उभा राहिला. पायात संवेदना नसल्यामुळे त्याने आपण उभे राहिलोय याची खात्री करण्यासाठी स्वत:वर एक नजर टाकली. पाय पूर्ण बधीर झाल्यामुळे तसेही त्याचे जमिनीशी असलेले स्पर्षनाते तुटलेच होते. तो ज्या पद्धतीने सरळ उभा होता त्याने त्या कुत्र्याच्या मनात शंकेची पाल चुकचुकली. त्या माणसाने त्याला नेहमीच्या चाबूकी आवाजात बोलाविल्यावर मात्र त्या कुत्र्याने त्याचा मालकाप्रती असलेली निष्ठा दाखविली व तो त्याच्या जवळ गेला. तो जवळ आल्यावर त्या माणसाने कुत्र्यावर झडप घातली पण ना त्याचे हात वाकले ना त्याची बोटे. त्याची बोटे थिजली आहेत हे तो विसरला. ती जास्त गोठतच चालली होती. पण कुत्र्याने उडी मारायच्या आत त्याने त्याला आपल्या मगरमिठीत कवटाळले. त्या विव्हळणाऱ्या व सुटण्याची धडपड करणाऱ्या कुत्र्याला घेऊन तो खाली बसला. ज्या हाताने त्याला काड्याही उचलता येत नव्हत्या त्या हातांनी त्या कुत्र्याला ठार मारणे त्याला शक्यच नव्हते. त्याला लवकरच उमगले की ते त्याला करणे शक्यच नव्हते. त्याने कुत्र्याला सोडून दिले. सोडल्याबरोबर तो कुत्रा धडपडत त्याच्या हातातून सुटला व गुरगुरत चाळीसएक फुटावर जाऊन थांबला. तेथून तो त्या विचित्र माणसाकडे लक्ष देऊन पाहू लागला. त्याने कान टवकारले व त्याच्या पुढच्या हालचालींचा कानोसा घेऊ लागला. त्या माणसाने आपले हात शोधण्यासाठी खाली नजर टाकली. त्याला ते खाली लोंबत असलेले सापडले. स्वत:चे हात शोधण्यासाठी स्वत:च्या डोळ्याची मदत घ्यावी लागेल हे त्याच्या स्वप्नातही कधी आले नसेल. पण उणे पन्नास हा काही फक्त तापमानमापकावरील आकडा नसतो. त्याहुनही जास्त काहीतरी असते हे त्याच्या हळूहळू लक्षात येऊ लागले होते. त्याने हात जोरात हलविण्यास सुरुवात केली. मधून मधून तो ते बाजूवर आपटत होता. जवळ जवळ पाच मिनिटे त्याने हात आपटले पण त्याने फक्त त्याचे थरथरणे थांबले. पण त्याच्या हातात काही संवेदना जाणवली नाही. खांद्याला खाली काहीतरी वजन लोंबकळत असल्यासारखे त्याला वाटले. त्याने मनाने हाताला काहीतरी सुचना पाठविण्याचा प्रयत्न केला पण ते बिचाऱ्याला शक्य झाले नाही.

आता मात्र मृत्युची भिती त्याचे मन कुरतडू लागली. थोड्याच वेळात त्या भितीने त्याच्या ह्रदयात ठाण मांडले. आता हात, नाक, हात, पाय येथे ही भिती थांबत नव्हती. त्याच्या जीवनमृत्युचा प्रश्र्न होता. हा विचार मनात येताच तो हादरला. त्याने पळण्यास सुरुवात केली. कुत्र्याने आत्तापर्यंत त्याची संगत सोडली नव्हती. त्यानेही मालकामागे धाव घेतली. तो आंधळेपणाने वाट फुटेल तिकडे पळू लागला. आजपर्यंत त्याला एवढी भिती कधीच वाटली नव्हती. थोडे पळल्यावर तो थोडासा भानावर आला व त्याला अजुबाजुचे भान येऊ लागले. नदीचा काठ, ओंडक्यांनी आडवलेले पाणी, निष्पर्ण आस्पेनचे वृक्ष आणि आकाश. सूर्य नसलेले आकाश. पळण्याने त्याल जरा बरं वाटलं. त्याचे कुडकुडणे आता थांबले होते. ‘जर असाच धावलो तर माझ्या पायात जीव येईल’’ तो मनात म्हणाला. ‘‘ आणि मी असाच धावत राहिलो तर कदाचित तळावरही पोहोचू शकतो’’. त्याच्या मनात लगेचच एका विचाराने डोके वर काढले, ‘हातापायाची काही बोटे जातील यात शंका नाही पण एकदा तळावर पोहोचल्यावर बाकीचे त्याची काळजी घेतील’ दुसऱ्याच क्षणी त्याला वाटले “आता तो तळावर पोहोचणे शक्यच नाही. तो कित्येक मैल दूर आहे. हाडे गोठविणाऱ्या थंडीने त्याला पुरते नामोहरम केले होते. ‘‘लवकरच त्याचे शरीर गोठेल व वाळलेल्या झाडाच्या बुंध्यासारखे कडक होईल.’’ त्याने लगेचच हा विचार मागे टाकला. तो क्रूर विचार मधूनमधून वर येत होता पण तेवढ्याच निग्रहाने त्याला तो खाली ढकलत होता.

त्याला अशा बधीर पायांवर तो अजूनही पळू शकतोय याचेच आश्चर्य वाटले. पायाला जमिनीचा स्पर्ष होत नसल्याने त्याला वाटत होते की जणू उडतच चालला आहे. पक्षांनाही असेच वाटत असेल का ? त्याने विचार केला व स्वत:शीच हसला.
पळत पळत तळ गाठण्याचा त्याचा विचार एवढा काही चुकीचा नव्हता पण त्यात त्याने एक गोष्ट चुकीची गृहीत धरली होती ती म्हणजे त्याची सहनशक्ती. पळताना तो अनेक वेळा धडपडला व शेवटी खाली कोसळला. त्याने उठण्याचा निष्फळ प्रयत्न केला. ‘‘जरा विश्रांती घेतली पाहिजे आणि आता पळणे बंद. त्याने उगीचच दमायला होते. फक्त चालायलाच पाहिजे.’’ त्याने मनाशी ठरविले. बसल्यावर त्याला जरा बरे वाटले. आता तो कुडकुडतही नव्हता, त्याचा श्र्वासही ठीक चालला होता व शरीरात बऱ्यापैकी उबही निर्माण झाली होती. त्याने गालाला, नाकाला हात लाऊन पाहिला पण त्याला काहीच कळले नाही. पळण्याने त्यांचा बधीरपणा कमी होण्याची शक्यता जरा कमीच होती म्हणा. मग त्याला वाटले की बहुधा त्याचे शरीर बधीर होत चालले आहे. हाही विचार त्याने मागे सारला तो दुसऱ्या गोष्टींवर विचार करायचा प्रयत्न करु लागला. या असल्या वाईट विचारांनी काय होते याचा अनुभव त्याने नुकताच घेतला होता. त्याने तो विचार निकराने टाळला. पण त्याच्या मेंदूत त्या विचाराने मूळ धरले होते. त्याच्यासमोर त्याच्या गोठलेल्या शरीराची दृष्ये येऊ लागली. ‘‘ हे फार झालं’’ असे म्हणून त्याने परत एकदा धाव घेतली. मधेच त्याने चालण्याचा प्रयत्न केला पण डोळ्यासमोर त्याचे गोठलेले शरीर येताच त्याने परत धावण्यास प्रारंभ केला.

या सगळ्या पळापळीत त्याच्या कुत्र्याने त्याची साथ सोडली नव्हती. त्याच्या पायात थोडे अंतर ठेऊन तोही धावत होता. जेव्हा तो परत कोसळला तेव्हा त्याने आपली शेपटी पायाभोवती गुंडाळून त्याच्या समोर ठाण मांडले व त्याच्या तीक्ष्ण नजरेने तो या विचित्र माणसाकडे पाहू लागला. त्या कुत्र्याच्या शरीरातील उबेचा व त्याच्या केसाळ कातडीचा त्या माणसाला क्षणभर राग आला. ओरडत त्याने संतापाला वाट करुन दिली. त्याला प्रत्युत्तर म्हणून बिचाऱ्या कुत्र्याने आपले कान पाडले. त्याला समजत नव्हते त्याचे काय चुकले ते.. यावेळी मात्र त्या माणसाचे अंग थंडीने जास्तच थरथरु लागले. थंडीबरोबरची लढाई तो बहुतेक हरत चालला होता. थंडी त्याच्या शरीरात सर्व बाजूने घुसत होती. मृत्युच्या कल्पनेने तो परत धावायला लागला पण तो शंभर फुटापेक्षाही जास्त पळू शकला नाही. शेवटी झोक जात तो खाली कोसळला. ते त्याचे शेवटचे कोसळणे होते. तो सावरुन बसल्यावर जरा भानावर येताच त्याने मृत्युला कसे सामोरे जावे याचा विचार चालू केला. असे सैरावैरा धावत पळत त्याला मृत्युला सामोरे जायचे नव्हते. “गोठून मरायचेच होते तर पळपुट्यासारखे नको’’ त्याने विचार केला. या विचाराने त्याचे मन थोडे शांत होते ना होते तोच त्याला एक प्रकारची गुंगी येऊ लागली. झोपेतच मरण आले तर किती बरे होईल त्याने विचार केला. भुलेचे औषध दिल्यासारखे… गोठून मरणे ही फार वाईट गोष्ट नसावी बहुतेक… यापेक्षा कितीतरी भयानक तऱ्हेने लोक मरतात…

त्याच्या डोळ्यासमोर त्याला शोधणारे त्याचे सगेसोयरे, मित्र दिसू लागले. एकदम त्याने स्वत:लाच त्या गर्दीत पाहिले. त्यांच्याबरोबर तो त्याच रस्त्याने त्याला शोधत येत होता. थोड्यावेळाने त्यानेच त्यांना त्याचे प्रेत बर्फात कुठे पडले आहे ते दाखविले. तो तो राहिला नव्हता. एका त्रयस्थ माणसासारखा तो स्वत:च्या गोठलेल्या शरीराकडे पहात होता…. ‘‘खरेच फार थंडी होती आज’’ तो मनाशी म्हणाला…परत परत म्हणत राहिला. तो त्याच्या गावी जाईल तेव्हा त्याच्या मुलाबाळांना खरी थंडी काय असते हे सांगतोय अशी दृष्ये त्याच्या डोळ्यासमोर येऊ लागली….दुसऱ्याच क्षणी तो सल्फर क्रीकला पोहोचला… धुम्रपान करणारा तो म्हातारा त्याला आता स्पष्ट दिसू लागला…‘‘तुझे म्हणणे बरोबर होते म्हाताऱ्या…खरे ठरले’’ तो त्याला म्हणाला. त्या कबुलीने त्याला झोप लागली. अत्यंत आरामदायी, उबदार अशी झोप. अशी झोप त्याने आजवर कधीच अनुभवली नव्हती.

हे सगळे लक्ष देऊन पहात एवढा सगळा वेळ त्याचा कुत्रा त्याच्यासमोर बसून होता. बर्फाच्या टेकाडांच्या सावल्या लांब पडू लागल्या. आसमंतात केविलवाणी तिन्हिसांज भरुन गेली. शेकोटीची कुठलीही चिन्हे त्या कुत्र्याला दिसत नव्हती. त्याने तो गोंधळून गेला. त्याने आपले कान पाडले व त्याने तोंडातून ऊं..ऊ..ऊ असा आवाज काढला. पण त्या विचित्र माणसाकडून कसलाच प्रतिसाद आला नाही. मग मात्र त्याने आकाशाकडे तोंड करुन रडायला सुरुवात केली. त्याने धीर धरुन त्या माणसाजवळ आपले नाक नेले. मृत्युच्या वासाने त्याने झटकन आपले तोंड मागे घेतले. एकदाही आपल्या मालकाला न सोडणाऱ्या त्या कुत्र्याने प्रथमच आपल्या मालकाला सोडले व आकाशाकडे बघत परत एकदा लांडग्यासारखा आक्रोश केला.

त्या निपचित पडलेल्या माणसाकडे एकदा पाहून त्या कुत्र्याने शांतपणे त्या रस्त्याच्या मागावरुन धावण्यास सुरुवात केली. त्याला आता लवकरात लवकर त्या तळावर पोहोचण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते कारण तेथे त्याला अन्न मिळणार याची खात्री होती..आणि…
…शेकोटी सुद्धा..

समाप्त.

मुळ लेखक : जॅक लंडन
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | १ प्रतिक्रिया

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-७ शेवटचा !

image11

…….अर्थात त्याच्या दृष्टीने. प्रत्यक्षात त्याचे ते धावून जाणे फारच केविलवाणे होते. ही बाई घाबरली तर नाहीच तिने दरवाजाजवळची एक खुर्ची उचलली. दरवाजा लावण्याआधी ती खुर्ची निश्चितच ग्रेगॉरच्या पाठीत घालण्याचा तिचा विचार स्पष्ट दिसत होता. ते पाहून ग्रेगॉर गुपचुप मागे वळला. ‘‘ हंऽऽऽ तुझा पुढे यायचा विचार नाही हे बरे झाले’’ असे म्हणून तिने हातातील खुर्ची परत जागेवर ठेऊन दिली.

ग्रेगॉरची भूक आता मेली. त्याच्यासाठी ठेवलेल्या अन्नाशेजारुन तो जेव्हा जाई तेव्हा त्यातील काहीतरी तोंडात धरुन तो थोडावेळ चघळे व बऱ्याचदा थुंकून टाकत असे. त्याला वाटले की त्याच्या खोलीतील पसाऱ्यामुळे त्याची भूक मेली असेल पण त्याला लवकरच त्या पसाऱ्याची सवय झाली. इतरांना आता त्याच्या खोलीत अडगळ टाकण्याची सवयच झाली होती. ज्याला इतर ठिकाणी जागा नव्हती ते सगळे त्याच्या खोलीत फेकले जात होते. आणि आता तशा अनेक गोष्टी होत्या कारण एक खोली त्यांनी तिघांना भाड्याने दिली होती. ग्रेगॉरने एकदा त्यांना दरवाजाच्या फटीतून पाहिले होते. त्यांचे चेहरे नेहमी गंभीर असायचे आणि त्या तिघांनाही दाढी होती आणि लवकरच त्याच्या लक्षात एक गोष्ट आली ती म्हणजे तिघेही व्यवस्थितपणाबद्दल अत्यंत काटेकोर होते. फक्त त्यांच्या खोलीपुरते नव्हे तर सगळ्या घरासाठी. त्यांना घरात कसलाही अव्यवस्थितपण खपत नसे. ते आता घराचे सदस्यच झाल्यामुळे त्यांचे ऐकणेही क्रमप्राप्त असावे. विशेषत: स्वयंपाकघरात त्यांनी बरीच उलथापालथ केली. जे त्यांना नको होते व विकायचे नव्हते ते सगळे ग्रेगॉरच्या खोलीत फेकण्यात आले. राखेचा डबा, कचऱ्याचा डबा…त्या मोलकरीणीने आत टाकले. नशीब ती वस्तू आत फेकताना तिचा हात तरी ग्रेगॉरला दिसे. बहुदा ती त्या वस्तू नंतर गोळा करुन बाहेर टाकणार असावी पण सध्यातरी त्या वस्तू त्याच्या खोलीत अस्ताव्यस्त पडल्या होत्या. त्याने पहिल्यांदा त्या कचऱ्याच्या ढिगातून सरपटत त्या वस्तू मागे ढकलण्याचा प्रयत्न केला. त्या गडबडीची त्याला प्रथम मजा वाटली पण नंतर दमून भागून तो दु:खी कष्टी होऊन निपचित पडून राही. ते पाहुणे घरातच जेवणाच्या खोलीत जेवण घेत त्यामुळे त्याच्या खोलीचा दरवाजा सदैव बंद राही. त्याच्याशीही ग्रेगॉरने जुळवून घेतले. तसाही जेव्हा केव्हा तो दरवाजा किलकिला होई तेव्हा ग्रेगॉर त्याच्या खोलीत एखाद्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात पडून राही. एकदा मात्र मंद दिव्याच्या उजेडात जेव्हा ते भाडेकरु जेवण्यासाठी त्या खोलीत आले तेव्हा मोलकरीण ग्रेगॉरच्या खोलीचा दरवाजा बंद करण्यास विसरली. ज्या टेबलावर ग्रेगॉर, त्याचे आईवडील जेवण्यास बसत त्याच टेबलावर ते तिघे गंभीर चेहऱ्याने स्थानापन्न झाले होते. त्यांनी रुमालाची घडी मोडून तो मांडीवर घेतला आणि हातात चमचे घेतले. त्याच क्षणी दरवाजातून त्याची आई व बहीण आत आल्या. एकीच्या हातात मटनाचे एक ताट होते तर दुसरीच्या हातात उकडलेल्या बटाट्याचे. त्या ताटातून गरमागरम वाफा उसळत होत्या. त्यांच्या ताटात अन्न वाढल्यावर ते तिघे त्या अन्नाकडे पहात बसले. जणू काही त्यांना त्या अन्नाची परिक्षाच घ्यायची होती. त्यातील मध्यभागी बसलेल्या माणसाने हातातील चाकूने त्या मटणाचा तुकडा कापला. त्याला ते नीट शिजले आहे की नाही हे पहायचे असावे बहुतेक. त्याची चव घेतल्यावर त्याने संतोषाने मान डोलावली. ते पाहून ग्रेगॉरच्या आईने व बहिणीने रोखून धरलेला श्र्वास सोडला. त्यांच्या ओठावर स्मितहास्य उमटले.

ग्रेगॉरच्या घरातील माणसे मात्र स्वयंपाकघरातच जेवण घेत. नवीन गिऱ्हाईकांना खुष ठेवण्याचा घरच्यांनी विडाच उचलला होता जणू. ग्रेगॉरचे वडील स्वयंपाकघरात जाण्याआधी जेवणाच्या टेबलाला वळसा मारुन जायचे व अदबीने डोक्यावरची हॅट काढून त्यांना अभिवादन करीत. ते तिघेही शिष्टाचार म्हणून उभे रहात व दाढीतल्या दाढीत काहीतरी पुटपुटत. जेवतांना ते गप्प बसून जेवत. जो काही टेबलावरुन आवाज येई त्यातून घास चावण्याचा आवाज ग्रेगॉरला अचूक ओळखू येई. त्यावरुन ग्रेगॉरला दाताची किती आवश्यकता आहे हे कळाले. त्याचा जबडा होता छान पण दाताशिवाय सगळे व्यर्थ आहे हे त्याला पटले. ‘‘मलाही भूक लागली आहे पण त्या तसल्या अन्नाचे नाही. हे तिघे अन्न ओरपताएत आणि इथे माझी भुकेने जिव जाण्याची वेळ आली आहे’’ तो मनाशी म्हणाला.

त्या दिवशी ग्रेगॉरच्या कानावर व्हायोलिनचे अभद्र सूर पडले नाहीत पण संध्याकाळी मात्र त्याला ते स्वयंपाकघरातून ऐकू आले. शिकणाऱ्याच्या व्यायोलिनमधून अभद्र स्वर ऐकू येतात हे त्याच्या एका मित्राचे म्हणणे त्याला अचानक पटले. पाहुण्यांचे जेवण नुकतेच झाले होते व त्यातील एकाने (जो मधे बसला होता) वर्तमानपत्र उघडले. त्यातील पाने काढून दुसऱ्या दोघांनी दिली व ते तिघे मागे रेलून, धुम्रपान करीत वाचू लागले. कोणी वर्तमानपत्रातील पाने काढली की ग्रेगॉरचा चडफडाट होत असे पण आता तो काही करु शकत नव्हता. व्हायोलिनचा आवाज ऐकताच त्यांनी कान टवकारले. एकमेकांकडे पहात त्यांनी हलक्या पावलांनी बैठकीच्या खोलीचा दरवाजा गाठला. त्यांची चाहूल बहुतेक स्वयंपाकघरात लागली असावी कारण त्याच्या वडिलांनी आतून विचारले, ‘‘तुम्हाला व्हॉयलिनचा त्रास होतोय का ?’’

‘‘छे ! छे! उलट ग्रेटाने या खोलीत येऊन वाजविलेले आम्हाला अजून आवडेल.’’

‘‘जरुर का नाही ?’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. जणू काही तेच वादक होते. पाहुणे जेवणाच्या टेबलावर परतले व ग्रेटाची वाट पाहू लागले. मग त्याचे वडीलांनी खोलीत प्रवेश केला. नंतर त्याच्या आईने व बहिणीने व्हायोलिन घेऊन प्रवेश केला. ग्रेटाने शांतपणे वादनाची तयारी केली. आजवर त्याच्या आईवडिलांनी कधीच भाडेकरु ठेवले नव्हते. त्यामुळे ते जरा जास्तच कृत्रीम अदबीने वागत होते. अजून थोडे जास्त अदबीने वागले असते तर त्याला लोचटपणा सहजच म्हणावे लागले असते. आत्तासुद्धा ते खुर्चीवर बसले नाहीत. वडील दरवाज्याला टेकून उभे राहिले. त्यांनी एक हात कोटाच्या बटनांमधे खुपसला होता. पण त्यांनी त्याच्या आईला मात्र तत्परतेने खुर्ची दिली. ग्रेगॉरने ज्या कोपऱ्यात ती खुर्ची सोडली होती अजूनही तेथेच होती. त्याच्या आईने कोपऱ्यात खुर्चीवर बसकण मारली.

ग्रेगॉरच्या बहिणीने व्हायोलिनवर गज फिरविण्यास सुरवात केली. एकाबाजुने तिचे वडील व दुसऱ्या बाजुने तिची आई तिच्या हाताची हालचाल लक्ष देऊन पहात होते. बाहेर काय चालले आहे हे पाहण्यासाठी ग्रेगॉरचे मन अधीर झाले. आपसुकपणे तो पुढे झाला. इतका की त्याचे डोके जेवणाच्या खोलीतच आले. पूर्वी तो घरातील लोकांचा विचार करायचा. त्याला त्याचा अभिमानही वाटायचा. पण आता बरोबर उलटे झाले होते. त्याला त्याच्या घरातील लोकांचा विचार करावासा वाटत नसे आणि या बदलाचे त्याला फारसे आश्चर्यही वाटत नसे. पण यावेळी मात्र तो दरवाजाआड लपून राहिला कारण त्याच्या अंगावर धुळीची पुटे चढली होती, शरिराला अन्नाचे कण चिकटले होते आणि त्याच्या थोड्याशा हालचालिंनीही धुळीचे लोट उठत होते. तो घरापासून इतका दूर गेला होता की त्याला स्वत:चे शरीर स्वच्छ करण्याचेही भान उरले नव्हते. असे असून सुद्धा तो उत्सुकतेने पुढे सरकला.

अर्थात त्याच्याकडे कोणाचेच लक्ष नव्हते. सगळे जण त्या व्हायोलिनच्या आवाजात गुंग झाले होते. भाडेकरु आता मान खाली घालून, खिडकीबाहेर पहात खिशात हात खुपसून कुजबुजत उभे होते. त्याचे वडील त्यांच्याकडे प्रश्नार्थ नजरेने बघत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावरुन त्यांना ते वादन आवडलेले नव्हते हे स्पष्ट दिसत होते. भीक नको पण व्हायोलिन आवर अशी त्यांची अवस्था झालेली स्पष्टपणे कळत होती. बिचारी ग्रेटा मान कलती करुन एकाग्रतेने व्हायलिन वाजवित होती. तिचे उदास डोळे कागदावरुन निर्जिवपणे फिरत होती. ग्रेगॉर हळूच पुढे सरकला. त्याने डोके अजून खाली केले. त्याला तिच्या डोळ्यात पहायचे होते. पाहुण्यांना भलेही तिचे वादन आवडले नसेल पण ग्रेगॉर त्या आवाजाने भारुन गेला. त्याला त्याच्या बहिणीजवळ जाउन त्याच्या खोलीत येऊन व्हायोलिन वाजवावे असे सांगायचे होते. इथे कोणालाच तिच्या वादनाची किंमत नव्हती. मात्र त्या आवाजाने त्याच्या मनाला उभारी मिळत होती असे त्याला जाणवले. तो अजूनच पुढे सरकला. त्याचा संताप अनावर झाला. त्याने ठरविले की एकदा ती त्याच्या खोलीत आली की तो इतरांना त्या खोलीत मुळीच येऊ देणार नाही. त्यासाठी तो त्याच्या भयंकर चेहऱ्याचा वापर करणार होता. सगळ्या दरवाजांवर लक्ष ठेवणार होता. तिला सोफ्यावर त्याच्या शेजारी बसवून तो तिला सांगणार होता की तिला तो व्हायोलिनच्या क्लासला घालणार आहे. ते ऐकल्यावर त्याला खात्री होती की ती रडायला लागेल. मग तो तिच्या खांद्यावर थोपटून तिच्या गालावर ओठ टेकवून तिची समजून घालणार होता. हे सर्व त्याच्या डोळ्यासमोर उभे राहिले.

तेवढ्यात मधे उभा राहिलेल्या माणसाने पुढे सरपटणाऱ्या ग्रेगॉरकडे बोट दाखविले. त्याच्या तोंडातून एक अस्फुटशी किंकाळी बाहेर पडली. व्हायोलिनचा आवाज शांत झाला. त्या माणसाने त्याच्या सोबत्यांकडे पहात मान हलविली व तो ग्रेगॉरकडे परत परत निरखून पाहू लागला. त्याच्या वडिलांनी लाचारीने त्यांना समजविण्याचा प्रयत्न केला. ते तसे का करत आहेत हे ग्रेगॉरला समजले नाही. त्यांना तर ग्रेगॉरचे कसलेच आश्चर्य वाटले नव्हते उलट त्या व्हायोलिनपेक्षा त्यांना ग्रेगॉरची मजा वाटत होती. पण त्याच्या वडिलांनी हात पसरुन त्यांना त्यांच्या खोलीत जाण्याची विनंती केली. असे करताना ते मुद्दाम ग्रेगॉरच्या व त्यांच्यामधे उभे राहिले. त्या तिघांच्या चेहऱ्यावर आता राग दिसू लागला. ग्रेगॉरचे वडील त्यांना जवळजवळ त्यांच्या खोलीत ढकलत होते. ते त्यामुळे रागावले होते का ग्रेगॉरसारखा प्राणी त्यांच्या शेजारी ठेवला होता त्यामुळे रागावले होते, कोणास ठावूक. त्यांनी ग्रेगॉरच्या वडिलांकडे निषेध नोंदविला व अनिच्छेनेच त्यांच्या खोलीत परतू लागले. जसे त्याचे पाय हलत तसे त्यांचे हातवारे होत होते. तेवढ्यात ग्रेगॉरची बहीण जी आत्तापर्यंत थिजल्यासारखी उभी होती ती जागी झाली. बसलेल्या धक्क्याने तिच्या बाजूला लोंबणाऱ्या हातात तिने व्हायोलिन व गज निर्जिवपणे धरला होता. कोपऱ्यात तिची आई दम्याच्या झटक्यामुळे कोंडलेला श्र्वास मोकळा करण्याचा निकराचा प्रयत्न करीत होती. तिने ते व्हायोलिन आईच्या हातात खुपसले व तिने बिऱ्हाडकरुंच्या खोलीत मुसंडी मारली. वडील व ते तिघे खोलीत पोहोचण्याआधी ती खोलीत पोहोचली सुद्धा. तिने सफाईदारपणे पाघरुणाच्या घड्या केल्या व बिछाना आवरला. ते तिघे खोलीत पोहोचण्याआधी ती खोली आवरुन बाहेरही पळाली.

ग्रेगॉरच्या वडिलांचा राग हळूहळू अनावर होत होता, घरी आलेल्यांशी कसे वागावे याचा त्यांना विसर पडला. त्यांनी ढकलत ढकलत त्या तिघांना त्यांच्या खोलीच्या दरवाजात आणले. तेथे मात्र त्या माणसाने जमिनीवर पाय आपटला. ‘‘ हे घर राहण्याच्या लायकीचे नाहीच आहे मुळी…तुमच्याबरोबर राहण्याचीही तुमची लायकी नाही….’’ हे थोडक्यात सांगण्यासाठी तो जमिनीवर थुंकला. ‘‘ मी तुम्हाला आत्ताच्या आत्ता हे घर सोडायची नोटीस देतो. अर्थात मी तुम्हाला एक पैसाही देणार नाही उलट तुमच्याकडून मी नुकसान भरपाई मागायचा विचार करतोय.’’ असे म्हणून त्याने ग्रेगॉरच्या दिशेला नजर टाकली. त्याचवेळी उरलेले दोघेजणही त्याच्या मागे येऊन उभे राहिले. ‘‘ आम्हीही नोटीस देतो.’’ असे म्हणून त्यांनी दरवाजा जोरात आपटून बंद केला. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी चाचपडत, भिंतीचा आधार घेत मागे पाउलं टाकली व खुर्चीत आपले अंग झोकून दिले. आत्ता त्यांच्याकडे कोणी पाहिले असते तर त्यांना ते नेहमीप्रमाणे डुलक्या काढत आहेत असेच वाटले असते पण आता कपाळावर पडलेल्या आठ्या काहीतरी वेगळेच संगत होत्या. हा सगळा तमाशा होत असताना ग्रेगॉर मात्र होता तेथेच शांतपणे उभा होता. त्याचा विचार फसल्यामुळे किंवा भुकेने जीव जायची वेळ आल्यामुळे त्याला तेथून हलता येत नव्हते. त्याला भिती वाटत होती की जे काही घडले होते त्याचा राग शेवटी त्याच्यावर निघणार….नव्हे त्याला तशी खात्रीच वाटत होती. त्याच्या आईच्या थरथरत्या हातातून ते व्हायोलिन खाली पडले व त्याच्या तारा कापत्या आवाजात झंकारल्या. तो इतका घाबरला होता की ते खाली पडल्याच्या आवाजानेही त्याच्यावर कसला परिणाम झाला नाही.

टेबलावर मुसमुसत बसलेल्या त्याच्या बहिणीने टेबलावर हात आपटला व ती किंचाळली, ‘‘ आई, बाबा हे असे फार काळ चालू शकणार नाही. तुम्हाला ते कदाचित समजणार नाही पण मला ते आता स्पष्ट समजले आहे. या प्राण्यासमोर मी माझ्या भावाचे नावही घेणार नाही. पण आता याचा बंदोबस्त केलाच पाहिजे. आपण माणूसकी दाखवून त्याची काळजी घेतली, त्याच्या बरोबर राहिलो. मला नाही वाटत कोणी आपल्याकडे बोट दाखवू शकेल.’’

‘‘बरोबर आहे तिचे !’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. त्याच्या आईचा श्र्वास अजून घुसमटलेलाच होता. बिचारी तोंडावर हात ठेऊन आपली ढास आवरण्याचा प्रयत्न करीत होती. त्या प्रयत्नात तिचे डोळे पांढरे झाले…

त्याच्या बहीण तिच्याकडे धावली आणि तिने तिचे कपाळ दोन्ही हाताने दाबून धरले. ग्रेटाचे शब्द ऐकून त्याचे वडील ताळ्यावर आले. ताठ बसले. टेबलावर खरकट्या ताटांमधे पडलेल्या त्यांच्या टोपीवरुन बोटे फिरवत त्यांनी निपचित पडलेल्या ग्रेगॉरकडे नजर टाकली.

आईच्या खोकण्याच्या आवाजात वडिलांना ऐकू गेले नसेल म्हणून ग्रेटा मोठ्या आवाजात ठामपणे म्हणाली, ‘‘नाही ! नाही ! मी खरंच सांगतेय, त्याला टाकूनच द्यायला पाहिजे. हा इथे राहिला तर तुमच्या दोघांचा मृत्यु अटळ आहे. मला स्पष्ट दिसतंय. दिवसभर कष्ट करुन घरी आल्यावर हा छळवाद सहन करण्याच्या पलिकडे आहे. मला सहन नाही होत’’ असे म्हणून ती ओक्साबोक्षी रडू लागली. तिचे अश्रू ओघळून तिच्या आईच्या गालावर टपकू लागले. व तिची आई ते कोरडेपणाने पुसू लागली.

तिला काय म्हणायचे आहे हे उमजल्यामुळे त्याचे वडील म्हणाले, ‘‘ पण कसे ?’’ यावर ग्रेगॉरच्या बहिणीने फक्त खांदे उडवले. असहाय्यतेने आता तिच्या मनाचा ताबा घेतला. थोड्याच क्षणापूर्वी रडताना तिच्या बोलण्यातून जो ठामपणा दिसला होता तो गळून पडला.

‘‘आपण काय बोलतोय ते त्याला समजले तर…’’ त्याचे वडील म्हणत होते.. ते अशक्य वाटल्याने तिने ग्रेगॉरच्या दिशेन आपले हात झाडले व नकारार्थी मान हलविली. ‘‘आपण काय बोलतोय ते त्याला समजले तर यातून काही मार्ग काढता येईल..पण…’’

‘‘तो इथून गेला पाहिजे. बस्स !’’ त्याची बहीण किंचाळली. ‘‘बाबा हा ग्रेगॉर आहे असे तुम्हाला वाटतय ना ? तेच चूक आहे. इतके दिवस आपण सगळे हेच समजत होतो हीच आपली मोठे चूक झाली. हा ग्रेगॉर कसा असू शकेल ? तो ग्रेगॉर असता तर त्याला पूर्वीच समजले असते की माणसे असल्या प्राण्याबरोबर राहू शकत नाहीत व तो स्वत:च येथून निघून गेला असता. मला भाऊ नसता पण त्याच्या आठवणींवर आपण आयुष्य काढले असते.. हा प्राणी आपल्यावर कसला सूड उगवतोय कोण जाणे..? हे सगळे घर त्याला स्वत:साठी पाहिजे आहे… मग आपल्याला रस्त्यावर रहावे लागले तरी हरकत नाही.’’

‘‘बघा ! बघा ! तो माझ्याकडे येतोय !’’ ती एकदम किंचाळली आणि आईपासून पळाली. ती असे का करतेय ते ग्रेगॉरच्या लक्षात येईना. पण ती पळाली आणि वडिलांच्या मागे जाऊन लपली. जणू काही येणाऱ्या प्रसंगात ती आईचा बळी देण्यास तयार झाली होती. वडिलही हात पसरुन तिच्या संरक्षणासाठी ग्रेगॉरच्या आणि तिच्यामधे उभे राहिले. पण ग्रेगॉरच्या मनात कोणाला घबरविण्याचा साधा विचारही डोकावला नव्हता. बहिणीला तर मुळीच नाही. तो बिचारा त्याच्या खोलीत जाण्यासाठी वळण्याचा प्रयत्न करीत होता. पण ते त्याच्या जखमांमुळे अत्यंत कष्टप्रद होत होते. त्याला प्रथम डोके उचलावे लागत होते मग थोडे पुढे सरकल्यावर ते परत जमिनीला टेकवावे लागे. मग परत उचलावे लागे. त्याने क्षणभर श्र्वास घेतला आणि सगळीकडे नजर फिरविली. बहुदा त्याचा इरादा त्यांच्या लक्षात आला असावा. त्या उदासवाण्या शांततेत ते आता तो पुढे काय करतोय हे बघत निश्चल उभे राहिले. ताठरलेल्या पायाने त्याची आई खुर्चीत बसली होती. अती ताणामुळे तिने तिचे डोळे मिटले होते. वडीलांच्या शेजारी त्याची बहीण त्यांच्या मानेभोवती हात टाकून बसली होती. ‘‘आता वळण्याचा प्रयत्न करण्यास हरकत नाही’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला व  वळण्यासाठी परत धडपडू लागला.. थोड्याशा हालचालींनी त्याची दमछाक झाली व तो धापा टाकू लागला. अर्थात आता त्याला कोणीही त्रासही देत नव्हते म्हणा. त्यांनी त्याला एकटे सोडले होते. वळल्यावर त्याने त्याच्या खोलीच्या दिशेने सरपटण्यास सुरुवात केली. त्याच्या आणि दरवाजामधील प्रचंड अंतर पाहून त्याला अचंबा वाटला. त्याच्या अशा अवस्थेत त्याने हे अंतर पहिल्यांदा कसे कापले याचे त्याला आश्चर्य वाटले. सरपटण्याची घाई करत असल्यामुळे त्याच्या एक गोष्ट लक्षात आली नाही ती म्हणजे त्याला आता शब्दांचा अडथळा होत नव्हता. एकदाचा तो दरवाजापाशी पोहोचला आणि त्याने कष्टाने मान उचलून मागे पाहिले. त्याला मान पूर्णपणे वळवता आली नाही कारण त्याच्या मानेचे स्नायू आखडले होते. पण त्याची बहीण जागेवरुन उठलेली मात्र त्याला दिसली. शेवटी त्याने आईला पाहिले तिने डोळे मिटले होतेपण त्याला माहिती होते की ती झोपली नव्हती. ज्या क्षणी त्याने आपले अंग आत ओढले, त्याच क्षणी त्याच्या खोलीचे दार आपटून घाईघाईने लावले गेले. कडी सरकवल्याचा आवाज झाला. मागे झालेल्या अवाजाने तो इतका दचकला की त्याच्या इवल्याशा पायातील अवसानच गेले. त्याच्या लाडक्या बहीणीनेच घाईघाईने दरवाजा लावला होता. ती तो खोलीत जाण्याची वाटच पहात होती. तो आत गेल्यावर तिने उडी मारुन दरवाजा बंद केला होता. तिचे शेवटचे वाक्य अहुनही त्याच्या कानात घुमत होते, ‘‘ गेला एकदाचा !’’ एवढे बोलून तिने किल्ली फिरविली.

‘‘आता पुढे काय ?’’ त्या काळ्याकुट्ट अंधारात डोळे फिरवीत ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. त्याला लवकरच कळून चुकले की तो त्याचे पाय हलवू शकत नाही. अर्थात त्याचे त्याला आश्चर्य वाटले नाही. तो एवढे चालू शकत होता हेच खूप होतं त्याचे अंग दुखत होते पण अंगदुखी कमी होण्याची लक्षणेही दिसू लागली होती. ‘‘थांबेल ते दुखणे’’ तो मनाशी म्हणाला. त्यांच्या अंगात रुतलेले सफरचंद सडले होते व त्याच्या भोवतालचा भाग सुजला होता पण त्याला आता त्याची सवय झाली होती. त्याच्या मनात त्याच्या आईवडील व बहिणीबद्दल प्रेमभावना दाटून आली. पण त्याने येथून नाहिसे व्हावे हा निर्णय त्याच्या बहिणीनेच घेतला होता आणि तिला तो निर्णय जेवढा बरोबर वाटत होता त्यापेक्षाही त्याला तो जास्त बरोबर वाटत होता. विचारांच्या पोकळीत तो एका शांत समाधीत बुडाला तो पार पहाटेपर्यंत. कोपऱ्यावरील एका चर्चच्या बेलने पहाटे तीनचे ठोके दिले. खिडकीबाहेरच्या जगातील प्रकाश त्याच्या मनाच्या पोकळीत ओतला गेला. त्याचे डोके जमिनीवर पडले आणि त्याच्या नाकपुडीतून न जाणवणारी, शेवटच्या श्र्वासाची, एक फुंकर बाहेर पडली…

मोलकरीण पहाटे घरात घुसली आणि तिने धडाधडा दरवाजे आपटण्यास सुरुवात केली. तिला कितीही वेळा समजावून सांगितले तरी तिची ही घाणेरडी सवय काही जात नव्हती. तिच्या या सवयीमुळे घरात कोणाचीही धड झोप होत नसे. नेहमीप्रमाणे तिने ग्रेगॉरच्या खोलीत डोकावले. तिला काही वेगळे दिसले नाही. तिला वाटले नेहमीप्रमाणे ग्रेगॉर निपचित पडण्याचे नाटक करत होता. तिने दरवाजातूनच लांब दांड्याच्या झाडूने त्याला डिवचण्याचा प्रयत्न केला. काही हालचाल न झाल्यामुळे तिने त्याला जरा जोरात डिवचले. शेवटी तिने त्याला झाडूने लोटल्यावरही काही हालचाल झाली नाही. मग मात्र तिला शंका आली. काय झाले आहे हे कळण्यास तिला फार वेळ लागला नाही. डोळे विस्फारुन तिने ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या शयनगृहाचे दार उघडले व अंधारात ओरडली, ‘‘ साहेब, हा इथे मरुन पडला आहे. मेलाय तो !’’

ते ऐकताच ग्रेगॉरच्या आईवडीलांना प्रथम धक्का बसला. त्या धक्क्यातून सावरुन ते दोघे बिछान्याच्या दोन्ही बाजूने खाली उतरले. त्याच्या वडिलांनी खांद्यावर शाल ओढली पण आईला तेवढेही भान उरले नव्हते. ते तसेच ग्रेगॉरच्या खोलीत शिरले.

तोपर्यंत बैठकीच्या खोलीचेही दार उघडले होते. भाडेकरु आल्यापासून ग्रेटा त्याच खोलीत झोपत होती. ती रात्रभर झोपली नव्हती हे तिच्या न बदललेल्या कपड्यावरुन व ओढलेल्या चेहऱ्यावरुन स्पष्ट दिसत होते.

‘‘ गेला ?’’ ग्रेगॉरच्या आईने मोलकरीणीला विचारले. त्या प्रश्नाला तसा काही अर्थ नव्हता.

‘‘हो ग्रेटाच्या आई, गेला तो’’ ते सिद्ध करण्यासाठी तिने त्या झाडूने ग्रेगॉरला अजून दूर लोटले. ग्रेगॉरच्या आईने तिला थांबविण्याचा प्रयत्न केला पण नंतर तिने तो खरंच मेलाय का हे पाहण्यासाठी तिला रोखले नाही.

‘‘ हंऽऽऽ बरे झाले. परमेश्र्वराचे आभारच मानले पाहिजेत’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. ग्रेगॉरच्या बहिणीची नजर ग्रेगॉरवरुन हटत नव्हती. ‘‘बघा किती बारीक झालाय तो ! पार चपटा ! किती दिवस झाले त्याने काही खाल्लेलेच नाही. मी जेवण आत सरकवायचे आणि संध्याकाळी ते तसेच परत घेऊन जात होते…’’ती म्हणाली. खरंच ग्रेगॉरचे शरीर चपटे आणि कोरडे पडले होते. आता त्याच्या पायावर तो उभा नसल्यामुळे ते अधिकच जाणवत होते.

‘‘ग्रेटा ये ! जरा आत येऊन आमच्याजवळ बस बेटा !’’ ग्रेगॉरची आई थरथरत्या कापणाऱ्या म्हणाली. ग्रेगॉरच्या निर्जिव कलेवराकडे न बघता ती त्यांच्या खोलीत चालती झाली. मोलकरीणीने दरवाजा बंद करुन घेतला व खिडक्या उघडल्या. पहाटेच्या हवेतील उबदारपणा जाणवत होता. मार्च संपत आला होता. ते तीन बिऱ्हाडकरु बाहेर आले आणि चमकले. आज न्याहरीची तयारी दिसत नव्हती. त्यांना घरमालक विसरले होते की काय ? ‘‘आमची न्याहरी कुठे आहे? त्यातील एकाने मोलकरीणीला विचारले. तिने उत्तरादाखल ओठावर बोट ठेवून त्याला गप्प केले व त्यांना खुणेनेच ग्रेगॉरच्या खोलीत जाण्यास सांगितले. तिचे ऐकून ते त्या खोलीत गेले व ग्रेगॉरच्या प्रेताभोवती घोळका करुन उभी राहिले. आता खोलीत प्रकाश भरला होता. तेवढ्यात ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या खोलीचे दार उघडले. त्यांनी त्यांचा गणवेष घातला होता. त्यांच्या एका बाजूला ग्रेगॉरची आई होती तर दुसऱ्या बाजूला ग्रेगॉरची बहीण. बहुदा ते रडत होते किंवा रडले असावेत. ग्रेटा अधुनमधून वडिलांच्या बाहीला डोळे पुसत होती व त्याच्या मागे तिचा चेहरा लपवीत होती..

‘‘माझ्या घरातून ताबडतोब चालते व्हा !’’ ग्रेगॉरचे वडील दाराकडे बोट दाखविते तारस्वरात किंचाळले.

‘‘म्हणजे?’’ याचा अर्थ काय ?’’ त्या मधल्या भाडेकरुने केविलवाण्या स्वरात विचारले. उरलेले दोघे तसेच पाठीमागे हात चोळत उभे  राहिले. त्यांच्या चेहऱ्यावर स्मित होते जणू काही या भांडणात त्यांचाच विजय होणार होता.

‘‘ चालते व्हा ! ’’ असे म्हणून ग्रेगॉरच्या वडिलांनी त्या दोघींना घेऊन त्याच्या दिशेने पाऊल टाकले. तो माणूस स्तब्ध उभा राहिला व नंतर विचार करुन म्हणाला, ‘‘ठीक आहे ! चला मग आपण जाऊच !’’ त्याने एक नजर ग्रेगॉरच्या वडीलांवर टाकली. त्यांचा काही विचार बदलतोय का याचा अंदाज घेतला. उत्तरादाखल ग्रेगॉरच्या वडिलांनी नुसती मान हलविली. ते पाहिल्यावर त्या भाडेकरुंनी लांबलांब ढांगा टाकत बैठकीची खोली गाठली. उरलेल्या दोघांनीही घाईघाईने त्याला गाठले.  तेथे त्यांनी मांडणीमधून आपापल्या टोप्या उचलल्या, छत्रीच्या खणातून आपापल्या छत्र्या घेतल्या व ते घरातून चालते झाले. ते जातात की नाही याची शंका येऊन ग्रेगॉरचे वडील व त्या दोघी बायका त्यांना दरवाजापर्यंत सोडण्यास गेले पण त्याची काही गरज नव्हती.

त्या दिवशी त्यांनी आराम करायचा ठरवला व नंतर फिरायला जाण्याचे ठरवले. त्यांना या सगळ्या प्रकारानंतर थोड्या बदलाची नितांत गरज होती. ते तिघे टेबलाभोवती बसले आणि त्यांनी रजेचे अर्ज लिहिण्यास घेतले. वडिलांनी त्यांच्या व्यवस्थापकाला, ग्रेगॉरच्या आईने तिच्या दुकानाच्या मालकाला व बहिणीने तिच्या विभागाच्या व्यवस्थापकाला. ते अर्ज खरडत असताना मोलकरीण तेथे आली व म्हणाली, ‘‘माझे काम झालंय. मी निघते आता.’’ त्या तिघानीही तिच्याकडे न बघता माना डोलावल्या. पण ती तेथेच घुटमळत राहिली. ‘‘काय आहे ?’’ ग्रेगॉरच्या वडिलांनी विचारले. ती तेथेच उभी राहिली. तिला त्यांना काहीतरी सांगायचे होते पण कसे सांगावे असा तिला विचार पडला असावा. ‘‘लवकर बोल ! ’’ ग्रेगॉरच्या आईने फटकारल्यावर तिने तोंड उघडले,‘‘ नाही त्याची काळजी करु नका तुम्ही. मी त्याला फेकून देण्याची व्यवस्था केली आहे….’’ हे सांगताना कुठलीतरी लढाई जिंकल्याचा भाव तिच्या चेहऱ्यावर उमटला होता. ग्रेगॉरच्या आईने व बहिणीने परत त्या अर्जात डोके खुपसले. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी तिला खुणेनेच गप्प केल्यावर तिला ती घाईत असल्याची आठवण झाली. ‘‘मी जाते ! असे म्हणून नेहमीप्रमाणे दारं आपटत बाहेर गेली.

‘‘तिला उद्याच कामावरुन काढतो’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. पण त्या दोघींकडून काहीच प्रतिसाद न आल्यामुळे ते गप्प राहिले. ते तिघेही उठले, खिडकीपाशी गेले आणि एकमेकांच्या आधाराने उभे राहिले. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी जवळच्याच खुर्चीवर अंग टाकले व ते दुरुन त्या दोघींकडे पाहू लागले. थोड्या वेळाने ग्रेगॉरच्या वडिलांनी त्यांना साद घातली, ‘‘झालं गेलं विसरुन जा ! आपल्याला परत नव्याने सुरुवात करायला हवी. आणि या म्हाताऱ्यालाही तुमच्या आधाराची गरज आहे हे लक्षात घ्या. !’’ ते ऐकल्यावर त्या दोघींनी त्यांच्याकडे धाव घेतली. त्यांची समजूत काढत त्यांनी आपले अर्ज पूर्ण केले. त्यानंतर त्या तिघांनी घर सोडले. गेल्या कित्येक वर्षात त्यांनी असे एकत्र घर सोडले नव्हते. रेल्वे स्टेशनवर जाऊन त्यांनी मिळेल ते गाडी पकडली. त्यांना शहराबाहेर जाऊन शुद्ध हवेत फिरायचे होते. गर्दी अजिबात नव्हती. त्यांच्या डब्यात तर कुत्रेही नव्हते. खुर्च्यांवर आरामात रेलून त्यांनी त्यांच्या पुढील आयुष्यावर चर्चा केली. त्यांच्या लक्षात अचानक एक गोष्ट आली ती म्हणजे त्यांना वाटत होते तेवढी काही त्यांची परिस्थिती वाईट नव्हती. तिघांचे उत्पन्न त्यांना पुरेल एवढे होते. फक्त त्यांना या घरातून दुसऱ्या छोट्या घरात जावे लागणार होते. पण त्यांची त्याला तयारी होती. उलट त्यांना आता नोकरीच्या ठिकाणाच्या जवळ जागा घेता येणार होती. ते चर्चा करत असताना ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या व आईच्या मनात एकाच वेळी विचार आला. ‘‘एवढ्या दु:खद प्रसंगातून गेल्यावर ग्रेटा जरा हडकली होती पण तिचे एका सुंदर फुलपाखरात रुपांतर झाले होते. तिच्या मुसमुसलेल्या तारुण्याकडे पाहताना तिच्यासाठी आता लवकरच उपवर स्थळ शोधावे लागणार होते. हा विचार मनात येताच त्यांच्या मनाची चलबिचल थांबली. त्यांचे मन एकदम शांत झाले. नवीन आयुष्याच्या स्वप्नांची त्यांना स्वप्ने पडू लागली. ग्रेगॉरच्या आईवडिलांच्या मनातील विचार ओळखून की काय ग्रेगॉरच्या बहिणीने जागेवरुन उठून आपल्या सुंदर, कमनीय बांध्याला ताण देत एक विलोभनीय आळस दिला…….

समाप्त.

मूळ लेखक : फ्रान्झ काफ्का
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-६

image7

………….”एऽऽ ते ओरडले. त्यांच्या स्वरात एकाच वेळी संताप व ते म्हणाले ते खरे ठरल्याचा आनंद भरलेला होता. ग्रेगॉरने त्याचे डोके उचलून हळूच त्याच्या वडिलांकडे पाहिले. ते त्याचेच वडील होते यावर त्याचा विश्र्वास बसेना. त्याच्या या रुपांतरानंतर सतत इकडे तिकडे सरपटतांना त्याला घरातील इतरांकडे लक्ष देणे जमले नव्हते किंवा त्याला त्यात एवढ रस उरला नव्हता म्हणा, तरी पण त्याला त्याचे पूर्वीचे वडील चांगलेच आठवत होते. हे ते नव्हतेच ! ग्रेगॉर कामाला निघण्यावेळी बिछान्यात लोळत पडणारे; संध्याकाळी न उठता आरामखुर्चीत आरामात पडून त्याचे स्वागत करणारे; नुसते हात हलवून त्याचे स्वागत करणारे; जेव्हा ते बाहेर जात तेव्हा त्याच्या अणि आईच्या मधे काठीचा आधार घेत अत्यंत काळजिपूर्वक चालणारे; जेव्हा त्यांना काही बोलायचे असे तेव्हा थांबून बोलणारे; असे त्याचे वडील आता खणखणीतपणे, मस्त निळ्या रंगाच्या, सोनेरी बटणे असलेला कोट घालून तेथे उभे होते. एखाद्या बॅंक कर्मचाऱ्यासारखे ते दिसत होते. त्यांच्या कोटाच्या कॉलरमधून त्यांचा रुबाबदार चेहरा डोकवत होती. नजरेतील हतबलता जाऊन वेगळीच भेदकता, आत्मविश्र्वास ओसंडत होता. एरवी विस्कटलेल्या पांढऱ्या केसांचा आता चक्क मध्यभागी भांग पाडला होता. इतका व्यवस्थित की त्यातून एकही केस बाहेर पडला नव्हता. त्यांनी सोन्याचा बिल्ला असलेली त्यांची टोपी हाताच्या एका फटक्यात सोफ्यावर उडवली व कोट बाजूला सारुन, आपल्या विजारीच्या खिशात हात खुपसून त्रासिक चेहऱ्याने ग्रेगॉरच्या दिशेला पावले टाकली. काय करायचे आहे याची कल्पना त्यांनाच नसावी. चालताना नेहमीपेक्षा त्यांचा बूट जास्त वर उचलला जात होता. त्या बुटाच्या तळपायाचा अवाढव्य आकार पाहून ग्रेगॉर दचकला. पण ग्रेगॉरला वडिलांसमोर उभे राहणे धोक्याचे वाटत होते. जेव्हा त्याचे रुपांतर झाले होते त्या दिवसापासून तो बघत होता की त्याच्या वडिलांनी त्याच्याबद्दल कठोर पावलेच उचलली होती. म्हणून त्याने पळण्यास सुरुवात केली. ते थांबले की तो थांबे त्यांनी पाउल उचलले की तो पळण्यास सुरुवात करे. अशा प्रकारे त्यांनी त्या खोलीत बऱ्याच चकरा मारल्या. या पाठशिवणीच्या खेळात फार काही विशेष घडत नव्हते कारण त्याला वेगच नव्हता. मग ग्रेगॉरनेही जमीन सोडली नाही. तो भिंतीवर चढला नाही कारण त्याचे वडील कावेबाजपणे मोकळ्या भिंतींवर व छतावरही चढले असते. पण त्याला ही पळापळ फार काळही चालू ठेवता येणार नव्हती कारण त्याच्या वडिलांच्या एका पावलासाठी त्याला त्याचे सगळे अंग हलवावे लागत होते. तो दमून आत्ताच अर्धमेला झाला होता. पूर्वीप्रमाणेच त्याची फुफ्फुसे गुदमरु लागली. अडखळत ग्रेगॉर पळण्यावर लक्ष केंद्रीत करत होता. दमल्यामुळे त्याचे डोळे झिंगल्यासारखे मिटत आले होते. आता त्याच्या मनात सुटकेचा विचार नव्हता, चिरडले जाण्याचा विचार नव्हता….त्याला फक्त पुढे पळायचे होते बस्स्… तेवढ्यात त्याच्या मागे काहीतरी येऊन आदळले व त्याच्या मागे गडगडत येऊ लागले. ते एक सफरचंद होते. त्याच्या मागे अजून एक आले.. ग्रेगॉर झटकन थांबला. आता पळण्यात अर्थ नव्हता कारण त्याच्या वडिलांनी त्याच्यावर सफरचंदांनी हल्ला चढवला होता. त्यांनी टेबलावरील सफरचंदे त्यांच्या खिशात भरुन घेतली होती आणि आता एकामागून एक ती ग्रेगॉरवर सोडत होते. सध्यातरी ते ते नुसतेच नेम न धरता सोडत होते पण…. जमिनीवर एखाद्या चुंबकाने पकडावे तशी ती छोटी लालचुटुक सफरचंदे एकमेकांवर आदळत घसरत होती. एक तर त्याच्या पाठीला घासून गेले. काही दुखापत झाली नाही हे नशीब. पण दुसरे मात्र गडगडत येऊन त्याच्या पाठीवर आदळले. ग्रेगॉरला पुढे पळण्याची घाई झाली होती जणू त्याच्या वेदना त्याला मागे सोडायच्या होत्या. पण अंगात खिळे ठोकल्यासारखा तो जमिनीला खिळला होता. त्याच्या सर्व संवेदना नष्ट झाल्या व तो एकदम सपाट झाला. शुद्ध हरपण्याआधी त्याच्या दृष्टीस पडली ती त्याच्या खोलीतून धडपडत बाहेर येणारी त्याची आई. मागे किंचाळत त्याची बहीण येत होती. आई नुसती परकरावर होती कारण तिचे वरचे कपडे जमिनीवर ओघळून पडले होते. त्याच्या बहिणीने तिला श्र्वास घेता यावा म्हणून ते सैल केले असणार. त्या ओघळलेल्या कपड्यांवरुन उड्या मारत ती सरळ वडिलांच्या गळ्यात जाऊन पडली व ग्रेगॉरच्या प्राणाची भीक मागू लागली. पण येथे ग्रेगॉरची दृष्टी मंदावत गेली..

या प्रकारात झालेल्या दुखापतीने ग्रेगॉर जवळजवळ एक महिना पंगू झाला. ते सफरचंद अजूनही त्याच्या पाठीत रुतुन बसले होते कारण कोणी ते त्याच्या पाठीतून काढण्याच्या भानगडीत पडले नव्हते. पण त्याने त्याच्या वडिलांना तो त्यांच्या कुटुंबाचा एक सदस्य आहे याची जाणीव मात्र सतत होत असे. त्याचा सध्याचा आकार-उकार, रुप कसेही असले तरीही त्याला शत्रूसारखे वागवून उपयोग नाही, किंबहुना त्याची काळजी घेणे हे इतरांचे कर्तव्यच आहे इतपत जाणीव त्यांना होत होती हेही नसे थोडके. सगळ्यात गरज होती ती जरा धीर धरण्याची..थोडा धीर धरण्याची.

त्या दुखापतीने त्याच्या हालचालींवर बरीच मर्यादा आली. त्याला पूर्वीसारखे तुरुतुरु पळता येत नव्हते. भिंतींवर सरपटण्याचा तर प्रश्नच नव्हता. त्याला इकडून तिकडे जाण्यास बराच वेळ लागू लागला. एखाद्या अपंग, म्हाताऱ्या सैनिकासारखा. पण त्याच्या मते हा तोटा एका दरवाजामुळे थोडाफार भरुन निघाला होता. ज्या दरवाजाकडे तो तासनतास केव्हा एकदाचा तो उघडतो आणि बैठकीची खोली दिसते याची वाट बघायचा, तो दरवाजा आता सतत उघडा राहू लागला. त्यामुळे त्या अंधाऱ्या खोलीतून तो त्यांना पाहू शकत असे पण त्यांना मात्र तो दिसत नसे. बहुतेक हा निर्णय त्यांनी चर्चा करुन, एकमताने घेतला असावा. असो पण चोरुन ऐकण्यापेक्षा हे खूपच बरे होते. ते दिव्याच्या उजेडात टेबलावर बसत आणि मुख्य म्हणजे त्यांचे बोलणे ग्रेगॉरला स्पष्ट ऐकू येत असे. त्यांच्या संभाषणातील व एकंदरीतच जिवनातील उत्साह आता बराच आटला होता. कामानिमित्त परगावी गेल्यावर कामावरुन जेव्हा तो हॉटेलवर संध्याकाळी परत येत असे तेव्हा बिछान्यावर अंग टाकताना त्याला टेबलावर बसून गप्प मारणाऱ्या त्याच्या कुटुंबियांची हमखास आठवण यायचीच व त्यांच्या आठवणींनी तो थोडासा उदासही व्हायचा. पण आता बहुतेक वेळा ते गप्प असत. जेवणानंतर त्याच्या वडिलांचा त्यांच्या आवडत्या आरामखुर्चित डोळा लागायचा. त्याची बहीण व आई एकमेकांना गप्प राहण्यासाठी खाणाखुणा करायच्या. मिणमिणत्या प्रकाशात त्याची आई शिवणयंत्रावर वाकून आणलेले शिवणकाम करीत असे. त्याची बहीण…तिने आता एका दुकानात विक्रेतीची नोकरी पत्करली होती….ती फ्रेंच व शॉर्टहँडचा सराव करीत बसे. मधेच केव्हातरी त्याच्या वडिलांना जाग येई व ते आपण झोपलो होतो हे विसरुन आईला म्हणत, ‘‘किती वेळची शिवत बसली आहेस ग !’’ असे म्हणून ते दुसऱ्याच क्षणी परत झोपी जात. ते पाहून त्या दोघी एकमेकींकडे पहात ओशाळत व हसत.

काहिसे हटवादीपणाने त्याचे वडील घरातही त्यांचा गणवेष घालत. घरात घालायचे कपडे खुंटीवर लटकत असत. जेथे बसलेले असत तेथे ते त्याच कपड्यात डुलकी काढत जणूकाही त्यांना हाक आली की ते लगेचच कामावर रुजू होणार आहेत. त्यामुळे त्यांचा गणवेष अत्यंत मळला होता. त्याच्या आईने तो गणवेष कितीही धुतला तरी तो स्वच्छ निघात नसे मग एखाद्या रविवारी ग्रेगॉरला त्या गणवेषावर, पडलेले तेलकट डाग काढण्यात आख्खी संध्याकाळ घालवावी लागे. त्या कोटाची फक्त बटणेच चमकत असत. तो गणवेष घालून अवघडलेल्या स्थितीत ते निवांत झोपत. ते तसे का करीत याचे उत्तर त्याला अजून मिळत नव्हते.

दहाचा ठोका पडला आणि त्याच्या आईने खुर्चीवर चुळबुळ करणाऱ्या त्याच्या वडिलांना बिछान्यावर जाऊन झोपण्यास सांगितले कारण त्यांना सकाळी सहा वाजता नोकरीवर जायचे होते. पण बँकेत निरोप्याची नोकरी लागल्यानंतर त्यांचा हटवादीपणा फारच वाढला होता. ते टेबलावरच बसण्याचा हट्ट धरत पण लगेचच परत झोपी जात. शेवटी त्यांना उठविण्यात त्याच्या आईला व बहिणीला कसेबसे यश यायचे पण त्यासाठी त्यांना फार कष्ट करावे लागत. पंधरा एक मिनिटे तर नुसते उठतो उठतो असे म्हणत ते मान हलवत बसायचे. कितीही प्रेमाने सांगितले तरी त्यांचा हट्ट काही ते सोडत नसत. आई शेवटी त्यांच्या अंगरख्याचे टोक ओढत त्यांना जागे करण्याचा प्रयत्न करे पण तोही वाया जाई. ते अजूनच आरामात खुर्चीत बसत. शेवटी जेव्हा त्या दोघी त्यांना हाताने धरुन त्यांच्या पायावर उभे करण्याचा प्रयत्न करीत तेव्हा ते डोळे उघडीत आणि त्या दोघींवर दृष्टी फिरवून म्हणत, ‘‘ काय आयुष्य आहे !’’ मग त्या दोघींच्या हातावर भार टाकत ते जणू काही त्यांच्या आधाराची गरज नसल्यासारखे, स्वत:चेच ओझे स्वत:ला झाल्यासारखे दरवाजार्यंत जात व तेथून दोघींना परत पाठवित.

आता अशा घरात, अशा वातावरणात बिचाऱ्या ग्रेगॉरकडे लक्ष देण्यास कोणाला वेळ असणार ? त्याच्याकडे जरुरीपुरतेच लक्ष देण्यात येई. घरातील नोकरचाकरही कमी होत होते. मोलकरीणीला रजा देण्यात आली होती. ती जे कष्टाचे काम करीत असे फक्त ते करण्यास एक धिप्पाड बाई सकाळी थोडा वेळ व संध्याकाळी थोडा वेळ येत असे. ढीगभर शिवणकाम सांभाळून बाकी सर्व काम ग्रेगॉरची आई करे. एक दिवस त्यांच्या बोलण्यातून ग्रेगॉरला समजले की घरातील दागिने जे त्याची आई आणि बहीण अभिमानाने लग्नात मिरवत होत्या त्यांना विकावे लागले. पण त्याला धक्का बसला जेव्हा त्यांनी ते घर विकता येत नाही त्याबद्दल खेद व्यक्त केला तेव्हा. ते घर त्यांना विकून पैसे उभा करायचा होता. तसेही ते आता त्यांना मोठे वाटत होते पण ग्रेगॉरमुळे त्यांना ते विकता येत नव्हते. त्याला कुठे, कसे हलवावे, हे त्यांना उमगत नव्हते. लवकरच त्याच्या हेही लक्षात आले की घर न विकण्यामागे तेही कारण नव्हते. त्याला एखाद्या खोक्यात घालून त्याला ते नवीन घरात सहज हलवू शकत होते पण बसलेल्या धक्यातून ते अजूनही सावरलेले नव्हते. हा असला धुर्धर प्रसंग त्यांच्यावरच का ओढवला, त्यांनी असं काय पाप केले होते, हा विचार त्यांच्या मनातून अजून जात नव्हता. गरीब कुटुंबं अशा प्रसंगात जे प्रयत्न करतात ते त्यांनी केले. वडील कार्यालयात कनिष्ट कारकुनांना डबे पोहोचवण्याचे काम करु लागले तर आई कपडे शिवू लागली. बहिणीने दुकानात गिऱ्हाईकांना सेवा पुरविण्यास सुरुवात केली. यापलिकडे मात्र ती काहीच करु शकत नव्हती. त्या दिवशी त्याची आई आणि बहिणीने त्याच्या वडिलांना बिछान्यावर सोडले आणि त्या टेबलावर एकमेकींच्या कानात काहीतरी कुजबुजत बसल्या. ग्रेगॉरच्या खोलीकडे पहात त्याची आई म्हणाली, ‘‘ तो दरवाज बंद कर गं जरा !’’ आणि तो परत एकदा अंधारात बुडाला. त्या दोघी टेबलावर टिपे गाळत थोड्यावेळ बसल्या. थोड्याच वेळात रडून रडून त्यांचे डोळे कोरडे पडले.

ग्रेगॉरला क्वचितच झोप लागत असे. त्याला सारखे असे वाटत होते की कधी एकदा दार उघडतंय आणि कधी तो घराचा कारभार पूर्वीपणे स्वत:च्या हातात घेतोय. एवढा काळ या नवीन अवस्थेत गेल्यावर त्याच्या विचारांवर आठवणींनी आक्रमण केले. कार्यालयातील हेडक्लार्क, मोठे साहेब, त्याचे सतत फिरणारे सहाध्यायी, शिकाऊ कारकून, उद्धट नोकर, इतर मित्र, एका गावातील काम करणारी सुंदर मोलकरीण, जिचे मन जिंकायचा प्रयत्न तो करत होता ती मुलगी, ( ती एका दुकानात रोखपाल म्हणून काम करत होती. पण त्याचे प्रयत्न अपुरे पडत होते, याचीही त्याला जाणीव होती) हे सगळे, काही अनोळखी माणसांबरोबर त्याच्या मन:पटलावर पिंगा घालत होते, पण त्यांच्यापैकी कोणालाही तो मदतीसाठी साद घालू शकत नव्हता. शेवटी ते सगळे त्याच्या विचारातून अंतर्धान पावल्यावर त्याने सुटकेचा नि:श्र्वास टाकला. इतर वेळी तो आता त्याच्या कुटुंबियांचा मुळीच विचार करीत नसे. किंबहुना त्याच्या मनात आता त्यांच्यानद्दल राग भरलेला असे कारण ते त्याची आता आबाळ करु लागले होते. त्याच्या मनात आता खाण्याच्या फडताळावर घाला घालावा असा क्रांतीकारक विचार येऊ लागले. नाहीतरी अन्नात त्याचाही हिस्सा होताच की. मग खायला काहीही मिळो. त्याची बहीण सकाळी कामाला जाण्याआधी त्याच्या खोलीत अन्न लाथाडे व संध्याकाळी ते साफ करीत असे. बहुतेक वेळ त्याला ग्रेगॉरने तोंडही लावलेले नसे. त्यात त्याला खाण्यास काय आवडेल इ.इ. असे भयंकर प्रश्न हल्ली तिला पडत नसत. खोलीची सफाई ती आता वेळ नसल्यामुळे कामावरुन आल्यावर, संध्याकाळी करे. अर्थात ती ते काम कसेबसे उरकत असे. तो सरपटे तेव्हा खोलीतील धुळीत त्याचे पट्टे उमटत. कोपऱ्यात जळमटे जमली होती व खाली विष्ठेचे गोळे. ग्रेगॉर अशाच एका कोपऱ्यात त्या घाणीत पडलेला असे कारण ती आल्याआल्या त्याला याबद्दल तिच्याकडे तक्रार करायची होती. तिलाही ती घाण दिसत होती पण तिने त्याकडे दुर्लक्ष केले. जाणुन बुजुन ठामपणे दुर्लक्ष केले. बरे तिला करायची नव्हती साफसफाई तर तिने ती करायची नव्हती पण त्या कामावर तिचाच हक्क असल्यासारखे ती घरातील इतरांनाही ते करु देत नसे. या सगळ्या प्रकरणात हळवेपणा एखाद्या रोगासारखा घरात पसरला होता.. थोड्याशा मतभेदाने त्यांची मने घायाळ होत होती. एकदा त्याच्या आईने ग्रेटाच्या या हक्कावर अतिक्रमण करुन ती खोली पाण्याने चांगली धुवून काढली. पण त्या पाण्याने ती खोली इतकी दमट झाली की त्याचा त्याला त्रासच झाला आणि शिवाय त्याच्या आईलाही याची शिक्षा लगेचच मिळाली. जेव्हा ग्रेटाला ही बातमी कळाली तेव्हा अपमानित होत तिने जेवणाच्या टेबलावर असलेल्या आईकडे गेली. पण तेथे गेल्यावर तिचे अवसान गळाले व तणाव असह्य्य होत ती ढसाढसा रडू लागली. तो गोंधळ ऐकून वडील दचकले व खुर्चीतून बाहेरच पडायचे राहिले. पण थोड्याच वेळात त्यांनी ग्रेटाला आईला ग्रेगॉरची खोली साफ करु दिल्याबद्दल चांगले खडसावले. त्यांनंतर आईला त्याच्या खोलीत जाण्यास बंदीच घालण्यात आली. हा सगळा गोंधळ चालू असताना ग्रेगॉरची आई त्याच्या बिथरलेल्या वडिलांना झोपण्याच्या खोलीत नेण्याचा प्रयत्न करीत होती तर ग्रेटा थरथर कापत टेबलावर मुठीं आपटू लागली. पण कोणालाही ग्रेगॉरच्या खोलीचा दरवाजा बंद करावा असे वाटले नाही. त्याला ते सगळे पहावेच लागले व ऐकावेही लागले.

ग्रेटाला कामाच्या धावपळीत ग्रेगॉरच्या खोलीकडे लक्ष देण्यासाठी उसंत मिळत नव्हती हे खरे पण याचा अर्थ असा नव्हता की त्याच्या आईने ते काम करावे. ते काम करण्यासाठी अजून एक विधवा, आडव्या बांध्याची मोलकरीण होतीच ना ! तिला तर ग्रेगॉरची मुळीच भिती किंवा किळस वाटत नसे. एकदा तिने चुकीने ग्रेगॉरच्या खोलीचा दरवाजा उघडला. अचानक उघडलेला दरवाजा पाहून ग्रेगॉर दचकला व कोणीतरी मागे लागल्यासारखे मागेपुढे वळवळू लागला. पण ही बाई हाताची घडी घालून न घाबरता तेथेच उभी राहिली होती. त्या प्रसंगानंतर ती ग्रेगॉरवर नजर टाकण्यासाठी दिवसातून दोनदा तरी त्याच्या खोलीचे दार उघडत असे. पहिल्यांदा ती त्याला प्रेमाने हाकाही मारुन तिच्यापाशी बोलवायची. अर्थात तिच्या या बोलाविण्याला ग्रेगॉर काहीच प्रतिसाद द्यायचा नाही. तो आपला आहे तेथेच निपचित पडून रहायचा. जणू काही दरवाजा उघडून कोणी आत आलेलेच नाही. ती अशी चक्रमपणे केव्हाही त्याची खोली उघडायची, आत घुसायची, त्यापेक्षा तिला त्याची खोली साफ करण्याचे काम दिले असते तर बरे झाले असते. एकदा त्या पावसाळी पहाटे पावसाचे थेंब खिडकीच्या तावदानांवर ताशा बडवीत असताना ती अशीच खोलीत घुसली. जेव्हा तिने त्याला हाका मारण्यास सुरुवात केली तेव्हा तो पिसाळलाच. तो तिच्यावर धावून गेला……

क्रमश:

मूळ लेखक : फ्रान्झ काफ्का.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-५

image6

….त्या दरवाजाला कान देऊन उभे राहताना त्याच्या मनात असल्या वांझोट्या विचारांनी गर्दी केली. विचार करुन करुन अतिश्रमाने तो त्या दरवाजावर त्याचे डोके टेकीत असे पण ते करताना जर थोडा जरी आवाज झाला तर त्यांचे बोलणे एकदम थांबे व त्याच्या वडिलांचा पलिकडून लगेचच आवाज येई, ‘‘आता काय करतोय तो ? काय करीत असेल ?’’ मग त्यांचे बोलणे परत सुरु होई.

आर्थिक बाबींबद्दल त्याच्या आईला एकदा सांगितलेले कळत नसे त्यामुळे त्याचे वडील तिला तीच गोष्ट अनेक वेळा समजावून सांगत होते. त्यातून एक गोष्ट मात्र ग्रेगॉरला अनेक वेळ कळली ती म्हणजे त्यांच्या वाईट काळात एक छोटीशी गुंतवणूक दिवाळखोरीतून वाचली होती. नुसती वाचलीच नव्हती तर तिच्यात बऱ्यापैकी वाढही झाली होती कारण त्यातून मिळणाऱ्या व्याजाला कोणी हात लावला नव्हता. शिवाय ग्रेगॉर स्वत:साठी थोडे पैसे ठेऊन उरलेले पैसे घरखर्चासाठी द्यायचा, त्यातीलही बरेच पैसे वाचत होते. दरवाज्याआड ग्रेगोरला या दूरदृष्टीचे कौतुक वाटले. कौतुकाने त्याने मान हलविली. हे खरे होतं की त्या पैशातून त्याने काही रकमेची कर्जफेड केली असती आणि त्याला लवकर नोकरीही सोडता आली असती. पण त्याच्या वडिलांनी जे काय केले होते तेही ठीकच होते.

अर्थात या जमलेल्या पैशांवरील व्याजावर त्या कुटुंबाचा खर्च भागणे शक्यच नव्हते. आणि समजा मुद्दलच खर्च करायचे असे त्यांनी ठरविले असते तर फार तर एक दोन वर्षे ते पुरले असते. त्या पैशाला खरे तर हातच लावायला नको होता. अडीअडचणीला त्याचा उपयोग झाला असता. महिन्याच्या खर्चासाठी नियमीत पैसे कोणीतरी कमवायलाच पाहिजेत. पण त्याच्या वडिलांनी गेले पाच वर्षं कुठलेच काम केले नव्हते व आता म्हातारपणी त्यांच्याकडून तसली अपेक्षा करणेही चूक होते. गतआयुष्यातील खडतर कष्टांनंतर आलेल्या या पाच वर्षात त्यांनी चांगलाच आराम केला होता. त्यामुळे ते जरा आळशीही झाले होते. ग्रेगॉरच्या आईला दम्याचा त्रास होता त्यामुळे ती कशी काय नोकरी करु शकणार होती ? घरात चालताना, एवढेच काय खिडकीशेवारील सोफ्यावर लवंडलेली असतानाही तिला दम्याची उबळ यायची. ती काय काम करणार ? उरली त्याची सतरा वर्षांची लहान बहीण. आजपर्यंत तशी लाडात वाढलेली. नटण्यामुरडण्याचे वय तिचे. घरकामात मदत करायची आणि मस्तपैकी स्वप्नात रमायचे वय तिचे. ती काय घराला हातभार लावणार ? उरलाच वेळ तर छान व्यायलिन छेडायचे… तिला या निष्ठुर जगाची कल्पनाच नव्हती मुळी.. जेव्हा प्रथम त्याने पैशाच्या गरजेबद्दल त्यांची चर्चा ऐकली तेव्हा त्याने दरवाजा सोडून थंडगार काळ्या कुळकुळीत सोफ्यावर आपले अंग झोकून दिले. त्याची कानशिले शरमेने गरम झाली. गार सोफ्यावर त्याला जरा बरं वाटलं.

बहुतेक वेळा तो न झोपता त्या सोफ्याचे कातडे खरवडत पडून रहायचा.. नाहीतर फारच कंटाळा आल्यावर त्याने एक दिवस मोठ्या कष्टाने खुर्ची खिडकीशेजारी ढकलत नेली आणि खिडकीच्या काचेला टेकून बाहेर पहात उभा राहिला. त्याला आठवले त्याला पुर्वायुष्यात खिडकीत उभे राहून पाहिले की मुक्त वाटायचे. वाटायचे कोणी मागून पकडायला आले तर त्याला सुटण्यासाठी एखादा तरी मार्ग उपलब्ध आहे.. पण दुर्दैवाने जसे दिवस जात होते तशी त्याला त्याची दृष्टी दगा देत होती. खिडकीतून दिसणाऱ्या रस्त्यापलिकडील इस्पितळाची इमारत, जिच्याकडे पहायला त्याला आवडायचे ती आता त्याला अंधूकशी दिसायला लागली होती. तो त्या रस्त्यावर रहात होता हे जर त्याला माहीत नसते तर ती जागा त्याला एखाद्या वाळवंटासमान भासली असती.. कारण त्याच्या दृष्टीस आता आकाश आणि जमीन एकमेकात मिसळलेले दिसत होते..आणि ते सुद्धा अंधूक.. नशीब त्याच्या प्रसंगावधानी बहिणीने एकदा ती खुर्ची खिडकीशेजारी पाहिली आणि त्यानंतर तेव्हापासून खोली आवरुन झाल्यावर ती खुर्ची परत खिडकीशेजारी ठेऊन जात असे. एवढेच नव्हे तर खिडक्यांची आतील तावदाने व पडदेही उघडे ठेऊन जात असे.

त्याला जर तिच्याबरोबर बोलता आले असते तर त्याने तिच्या मदतीसाठी प्रथम तिचे आभार मानले असते. कदाचित त्याला तिची मदत, थोडीशी का होईना, मोकळपणाने घेता आली असती. आत्ता त्या मदतीने त्याचा मानसिक छळच होत होता. ती या कामाशी जुळवून घ्यायचा प्रयत्न करीत होती आणि त्यात तिला यशही मिळत होते आणि जसा काळ उलटत होता तसा ग्रेगॉरच्या विचारातही फरक पडला होता. ज्या प्रकारे ती खोलीत प्रवेश करीत असे त्यानेच ग्रेगॉरच्या ह्रदयात कालवाकालव होत असे. आल्याआल्या ती खिडकीशी धाव घेत असे व पडदे फराफरा बाजूल करीत असे. नेहमी त्याचा दरवाजा काळजीपूर्वक बंद करणारी ती यावेळी मात्र तो उघडा आहे का बंद याची काळजी करीत नसे. गुदमरल्यासारखी खिडकीशी उभी राहून ती दीर्घ श्र्वास घेत असे. मग कितीही थंडगार हवा असो. तिची ही गडबड त्याला दिवसातून दोनदा सहन करावी लागत असे. त्यावेळी मात्र तो त्या सोफ्याखाली स्वत:ला कोंबत असे. पण त्याला खात्री होती की जर त्याला होणाऱ्या त्रासाबद्दल तिला कळले असते तर तिने ती खिडकी उघडली नसती. पण….

ग्रेगॉरचे हे रुपांतर झाल्यावर एका महिन्याने एक प्रसंग घडला. खरे तर तिला आता त्याच्या दर्शनाने दचकण्याचे काही कारण नव्हते. त्या दिवशी ती नेहमीप्रमाणे न येता जरा लवकर त्याच्या खोलीत आली. तिला ग्रेगॉर नेहमीप्रमाणे स्तब्धपणे खिडकीत बाहेर पहात असताना दिसाला. त्याला तेथे पाहून ती आत आली नसती तर ग्रेगॉरला काही विशेष वाटले नसते. पण ती आली आणि सरळ नेहमीप्रमाणे खिडकीपाशी आली. तेथे त्याला पाहून ती किंचाळली आणि एका उडीत तिने दरवाजा गाठला. बाहेर पडताना अर्थातच ती दरवाजा बंद करण्यास विसरली नाही. तो सगळा प्रकार बघणाऱ्यास असेच वाटले असते की तो तिला चावण्यासाठी टपून बसला होता. त्याने लगेचच सोफ्याखाली नेहमीप्रमाणे दडी मारली. त्याने तिची वाट पाहिली पण ती मात्र थेट दुपारीच आली. तिची अवस्था जास्तच वाईट झालेली दिसत होती. यावरुन ग्रेगॉरला त्याचे नवीन रुप भयानक असले पाहिजे याची जाणीव झाली. परत त्याच्या खोलीत येण्यासाठी तिला मनाची किती तयारी करावी लागली असेल या कल्पनेने त्याच्या अंगावर शहारे आले. सोफ्याखालून बाहेर डोकावणारे त्याचे शरीर पाहून बिचारीचा थरकाप उडाला असणार. तिला त्याचे हिडीस शरीर दिसू नये म्हणून त्याने एक दिवस पलंगावरील चादर सोफ्याखाली नेली. चार तास कष्ट करुन त्याने ते काम केले पण आता तिने सोफ्याखाली वाकून पाहिले असते तरी त्याचे शरीर तिला दिसले नसते. तिला जर ती चादर अनावश्यक वाटली असती तर तिने ती काढली असती म्हणा. कारण त्या चादरीची त्याला तशी अडचणच होत होती. पण तिने ती चादर जेथे होती तेथेच सोडली. त्याने चादरीची कड हळुच उचलून तिच्याकडे पाहिले तेव्हा ग्रेगॉरला तिच्या डोळ्यात थोडीशी कृतज्ञता दिसल्याचा भास झाला.

पंधरा दिवस झाले पण त्याच्या आईवडीलांचे अजून त्याच्या खोलीत पाय ठेवण्याचे धाडस होत नव्हते. त्याच्या बहिणीच्या कौतुकाचे शब्द मात्र त्याच्या कानावर पडत होते. ग्रेगॉरसाठी ते जे करु शकत नव्हते ते ती करत होती ना ! नाहीतर इतर वेळी तिला ते बिनकामाचीच म्हणायचे. ओरडायचे. पण जेव्हा ती त्याची खोली आवरत असे तेव्हा त्याचे आईवडील दरवाजाबाहेर वाट पहात उभे रहायचे. बाहेर आल्याआल्या तिला त्यांना आत काय परिस्थिती आहे हे त्यांना सांगायला लागायचे. ग्रेगॉर जेवला का ? काय करतोय? त्याच्यात काही सुधारणा झाली आहे का ? अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे तिला द्यायला लागत. लवकरच त्याच्या आईने त्याला भेटण्याचा हट्ट धरला पण त्याच्या बहिणीने आणि वडिलांनी तिची समजूत काढली. ती काढताना त्यांनी जी कारणे दिली ती ग्रेगॉरने फार लक्षपूर्वक ऐकली आणि ग्रेगॉरला ती थोडीफर पटलीही. पण शेवटी तिच्या भावना अनावर झाल्यावर तिने खोलीत शिरण्याचा प्रयत्न केलाच. तिला जबरदस्तीने बाहेर ठेवावे लागल्यावर ती किंचाळली, ‘‘ मला आत जाऊद्या ! आत बिचारा ग्रेगॉर आहे. तुम्हाला माहिती आहे ना ? काय झालंय त्याला ?’’ क्षणभर तिला आत सोडायला हरकत नाही असे ग्रेगॉरला वाटले खरे पण लगेचच त्याने स्वत:ची समजूत घातली ‘पण रोज नको. आठवड्यातून एकदा ठीक आहे !’ त्याच्या आईला कदाचित त्याच्या बहिणीपेक्षा परिस्थितीची जाणीव लवकर झाली असती. त्याची बहीण तशी वयाने अजून अल्लडच होती. कदाचित त्या अल्लडपणामुळेच तिने जास्त विचार न करता ग्रेगॉरची जबाबदारी अंगावर घेतली असावी.

लवकरच ग्रेगॉरची आईला भेटण्याची इच्छा पूर्ण झाली. दिवसा ढवळ्या कोणाच्या नजरेस पडू नये म्हणून तो खिडकीत फार वेळ उभा रहात नसे पण त्या खोलीत उरलेल्या जागेत तो फार काळ सरपटूही शकत नसे. आणि नुसतं पडून तरी किती वेळ राहणार ? यावर त्याने लवकरच उत्तर शोधले. तो भिंतींवर आणि छतावर सरपटू लागला. त्यामुळे तो जेथे सरपटे तेथे त्याच्या ग्रंथीतून पाझरणाऱ्या द्रावाचे पट्टे तो उठवीत जात असे पण त्याला तसे फिरण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते. शिवाय छताला मध्यभागी तो मधेच उलटा लटकत असे व झोके घेत असे. तो खेळ तर त्याला फारच आवडे. जमिनीवर सोफ्याखाली गुदमरण्यापेक्षा ते केव्हाही चांगलेच होते. हलकासा झोका घेत तो मधेच खाली धप्पकन पडत असे. त्याला आता पूर्वी इतके लागतही नव्हते व त्याच्या शरीरावर आता त्याचा पूर्ण ताबा होता. त्याच्या बहिणीला ते पट्टे पाहिल्यावर तो काय करीत असावा याची कल्पना आली. तिने त्याला फर्निचर हालवून खालीच जास्त जागा करुन द्यायची मनाशी खुणगाठ बांधली. विशेषत: ते लिखाणाचे टेबल व ड्रॉवर असलेले कपाट यांनी फारच जागा अडवली होती. पण तिला एकटीला ते हलवणे शक्यच नव्हते. वडिलांना विचारायचा तर प्रश्नच नव्हता. मोलकरीण, स्वयंपाकीणबाई नोकरी सोडून गेली तेव्हाच जाणार होती पण तिने स्वयंपाकघराची कडी आतून लावण्याच्या बोलीवर तेथे राहण्याचे कबूल केले होते. त्यामुळे तिच्याकडे आता आईला विचारण्याशिवाय दुसरा मार्ग नव्हता. त्या दिवशी वडील बाहेर गेलेले पाहून तिने आईला या बाबतीत विचारलेच. तिनेही या कामाला उत्साहाने होकार दिला जो ग्रेगॉरच्या खोलीच्या दरवाजाबाहेर लगेचच मावळला. नसती गडबड नको म्हणून ग्रेगॉरची बहीण तिच्या आधी आत गेली. ग्रेगॉरने लगेचच अंगावरील चादर अंगावर ओढली. आता एखादी चादर सोफ्यावर पडली आहे असे कोणालाही वाटले असते. त्याने चादरीबाहेर डोकावून बघण्याचा मोह मात्र यावेळीस टाळला. आई आपल्या खोलीत आली यावरच खुष होता बिचारा. ‘‘ आई ये ना आत ! तो आता दिसत नाहीए’’ त्याची बहीण आईला हाताने आधार देत म्हणाली. फर्निचरच्या हलवाहलवीच्या आवाजाने ग्रेगॉरने ताडले की ते जूने कपाट हालवायचा प्रयत्न त्या दोघी करत असणार. अर्थात त्याची बहीणच जास्त शक्ती लावत होती आणि आई तिच्या काळजीने ‘‘जरा हळू ! जरा हळू !’’ असे सारखे तिला सांगत होती. त्यांना ते सरकविण्यास बराच वेळ लागला. पंधरा मिनिटे धडपड केल्यावर ग्रेगॉरची आई म्हणाली, ‘‘ हे हलविणे मुष्कील आहे ! ते आहे तेथेच राहू देत.’’ शिवाय ग्रेगॉरचे वडील कुठल्याही क्षणी घरी येण्याची शक्यता होती. मधे उभे राहून तिने एकदा खोलीवर नजर फिरवली. तिच्या मते ते मधेच राहिले तर ग्रेगॉरच्या हालचालींना फार अडथळा होईल असे तिला वाटत नव्हते. खरे तर ते कपाट व इतर गोष्टी हलविल्यावर ती खोली फारच ओकिबोकी वाटली असती. त्या विचारानेच तिचे मन उदास झाले. ती कुजबुजली.. त्या खोलीत आल्यापासून ती कुजबुजतच बोलत होती. कदाचित तिला वाटत होते की ती बोललेले त्याला तसेही समजणारच नव्हते तर मोठ्याने बोलण्याचा काय फायदा ? ‘हे हलवायला नको ! आपण हे सामान हलविले तर आपण त्याची आशा सोडली आहे असे वाटेल त्याला. मला वाटते त्याची खोली जशी होती तशीच सोडणे इष्ट. म्हणजे तो परत आल्यावर त्याला काही बदल जाणवणार नाही आणि जे काही घडले आहे त्याचा त्याला विसरही पडेल कदाचित !’’

आईचे हे शब्द ऐकल्यावर ग्रेगॉरला एक गोष्ट मात्र कळाली. गेले दोन महिने त्याचे कुठल्याही मनुष्यप्राण्याबरोबर प्रत्यक्ष संभाषण झाले नव्हते व त्याचे कौटुम्बिक आयुष्य फारच एकसूरी झाले होते. या दोन्ही गोष्टींमुळे त्याच्या मनाचा प्रचंड गोंधळ उडाला असणार. नाहीतर त्यालाही ती खोली फिरण्यासाठी मोकळी असावी असे का वाटले होते याचे दुसरे कुठलेही उत्तर त्याच्याकडे नव्हते. त्याला खरेच त्याच्या खोलीतून सगळे सामान हलवावेसे वाटत होते का ? त्या सामानाशी त्याच्या मनुष्य जिवनाच्या असंख्य आठवणी निगडीत होत्या. त्या त्याला तोडायच्या होत्या का ? त्याची स्मरणशक्ती त्याला दगा देत होती. पण त्याच्या आईच्या आवाजाने तो परत एकदा ताळ्यावर आला. खोलीतून काहीही हलवायचे नाही. सगळे आहे तसेच असूदेत. त्याचे मन ताळ्यावर राहण्यात त्या सामानाचा मोठा सहभाग होताच. हालचालींसाठी सामानाची अडचणच व्हायची हे खरे पण मन ताळ्यावर राहणे हे जास्त महत्वाचे होते.

पण दुर्दैवाने त्याच्या बहिणीचे मत एकदम विरुद्ध होते. ती आता काही कारण नसताना  ग्रेगॉरच्या बाबतीत सगळे निर्णय घेण्याचे अधिकार तिच्याकडेच आहेत असे समजे. आई वडिलांना यातील काही कळणार नाही अशा समजूतीपोटी तिची अशी समजूत झाली असावी. त्यामुळे आईच्या सल्ल्याविरुद्ध तिने कपाट व टेबल हलविण्याचे निश्चित केलेच होते, पण आता ती आख्खी खोली रिकामी करण्याचे ठरवू लागली. नशीब तो सोफा सोडून. ग्रेगॉरच्या या प्रकरणात तिचा आत्मविश्र्वास उगीचच वाढला होता. वयात येणारे जसे प्रत्येक बाबतीत आपल्याला समजते या समजूतीने ढवळाढवळ करतात तसे. अर्थात या वाढलेल्या आत्मविश्र्वासामुळे तिने ते सामान हलविण्याचे ठरविले नव्हते तर तिला प्रामाणिकपणे त्याला मोकळी जागा लागेल असे मनोमन वाटत होते आणि शिवाय तो त्या सामानाचा वापरही पूर्वीसारखा करीत नव्हता.

थोडक्यात तिच्या आईला तिचे मन या बाबतीत वळविणे शक्यच नव्हते. त्या खोलीत आल्यापासून तिला जरा बरेच वाटत नव्हते. तिने गुपचूपपणे आपल्या लेकीला शक्य होईल तेवढी मदत करण्यास सुरुवात केली. ‘‘जे काही चाललेले आहे ते फार काही विशेष नाही’’ असे त्याने आपल्या मनाला समजविण्याचा बराच प्रयत्न केला. पण त्या सरकवासरकवीचे आवाज, त्या दोघींची गडबड, बडबड या सर्वांचे त्याच्यावर चहुबाजूंनी आक्रमण होत होते व अधिक काळ तो सहन करु शकेल अशी त्याला खात्री नव्हती. त्या त्याची खोली रिकामी करीत होत्या. ज्या ज्या वस्तूंवर त्याचे प्रेम होते त्या सगळ्या त्या बाहेर नेत होत्या. त्याचे फ्रेम्स करण्याच्या हत्यारांचे कपाट त्यांनी अगोदरच शेजारच्या खोलीत हलविले होते व आता त्या जमिनीत रुतलेल्या टेबलाच्या मागे लागल्या होत्या.  लिहिण्याचे टेबल मात्र कुठल्याही परिस्थितीत वाचवायला हवे होते. त्यानंतर पाळी येणार होती त्याच्या अभ्यासाच्या डेस्कची, ज्यावर त्याने कॉलेजचा अभ्यास केला होता. त्या आधी शाळेत असताना त्यावरच त्याने अभ्यास केला होता. त्या दोघींचा उद्देश चांगला होता का वाईट यावर विचार करण्यासाठी त्याला वेळ नव्हता. खरे तर त्यांचे अस्तित्वच तो आता विसरला होता. त्या इतक्या दमल्या होत्या की त्यांचा आवाजही आता येत नव्हता.

डेस्क वाचविण्याच्या विचार मनात येताच तो सोफ्याखालून बाहेर पडला… त्या दोघीजणी शेजारच्या खोलीत दमून टेबलावर टेकल्या होत्या. बाहेर आल्यावर त्याने तीनचार वेळा त्याची दिशा बदलली कारण त्याला कळत नव्हते की कुठली वस्तू प्रथम वाचवायची. त्याची नजर समोरच्या मोकळ्या भिंतीवरील त्या फरमधे गुंडाळलेल्या स्त्रीच्या फ्रेमवर पडली. तो पटकन त्या फ्रेमवर चढला व त्याने ती फ्रेम झाकून टाकली. त्या फ्रेमच्या काचेवर तो चिकटला. त्या काचेवर त्याच्या पोटाची पकड चांगली बसत होती आणि त्याच्या पोटाला त्या गार काचेने बरेही वाटले. हे चित्र तरी आता वाचले असे त्याला वाटले. त्या दोघी केव्हाही येऊ शकतात या विचाराने त्यांच्यावर लक्ष ठेवण्यासाठी त्याने आपले डोके बैठकीच्या दरवाजाकडे वळविले.

पण त्या दोघी त्याच वेळी आत येत होत्या. त्याच्या बहिणीने आपला एक हात आईच्या कमरेभोवती तिला आधार देण्यासाठी लपेटला होता. ‘आता काय नेऊया आपण बाहेर ?’’ ती आईला विचारत होती. तेवढ्यात तिची नजर भिंतीवरील ग्रेगॉरच्या नजरेला भिडली. ती काहीच झाले नाही असे दाखवत आईच्या आणि ग्रेगॉरच्या मधे आली. पुढचा प्रसंग टाळण्यासाठी ती आईला म्हणाले, ‘‘आपण बैठकीच्या खोलीत जाऊ या का थोडा वेळ ?’’ तिचा उद्देश ग्रेगॉरच्या लगेचच लक्षात आला. आईला तेथे सोडून ती ग्रेगॉरला भिंतीवरुन खाली हुसकावणार होती. ‘‘हंऽऽ करु तर दे तिला तसा प्रयत्न..मग बघतो मी. नाही तिच्या तोंडावरच उडी मारली तर माझे नावा ग्रेगॉर नाही.’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. पण त्याच्या बहिणीच्या बोलण्याने तिच्या आईने एक पाऊल बाजूला टाकले आणि त्याच क्षणी तिच्या नजरेस त्या भिंतीवरील मोठा काळसर डाग पडला. तो ग्रेगॉर होता का नव्हता हे तिच्या मनात निश्चित होण्याआधीच ती मोठ्याने किंचाळली व त्या सोफ्यावर निपचीत पडली. ‘‘ग्रेगॉर !’’ त्याची बहीण त्याच्याकडे पहात मुठी आवळत ओरडली. त्याचे रुपांतर झाल्यानंतर तिने प्रथमच त्याला त्याच्या नावाने हाक मारली होता. ती आईला शुद्धीवर आणण्यासाठी कसलेसे औषध आणायला बाहेर धावली. ग्रेगॉरलाही तिला मदत करायची होती पण तो त्या चित्राच्या काचेला घट्ट चिकटला होता. त्याने जोर लावून त्या काचेपासून सुटका करुन घेतली व तो बहिणीमागे धावला. अर्थात त्याच्या वेगाने. त्याला ते औषध आईला कसे हुंगण्यास द्यायचे हे सांगायचे होते पण तो अचानक तिच्यामागे थांबला. ती बाटल्यांमधे कसलिशी बाटली शोधत होती. काही बाटल्या तिने उचलल्या व ती गर्रकन मागे वळली. त्याला तेथे पाहताच ती दचकली व तिच्या हातातून एक बाटली खाली पडली…. खळ्ळ्ळ्…. काचेचा एक तुकडा उडून ग्रेगॉरच्या गालाला चाटून गेला आणि त्यातील आग होणारे औषध त्याच्या अंगावर पडले. तेथे एक क्षणही न थांबता त्याच्या बहिणीने जमतील तितक्या बाटल्या हातात गोळ्या केल्या व ती आईकडे पळाली. जाताना तिने लाथाडून दरवाजा बंद केला. आता ग्रेगॉरची आणि त्याच्या आईची ताटातूट झाली, कदाचित ती त्याच्यामुळे मरायलाही टेकली असेल. बहीण घाबरेल म्हणून त्याला दरवाजाही उघडता येईना. ती आता आईबरोबर असणे महत्वाचे होते. आता थांबण्याशिवाय त्याच्या हातात काय होते …? अपराधीपणाची भावना, दु:ख व काळजी या भावनांनी त्याचा जीव कुरतडला. तो अस्वस्थपणे जमेल तेथे सरपटू लागला. भिंतीवर, टेबलावर, कपाटावर, जमिनीवर व शेवटी जेव्हा ती खोली त्याच्या भोवती गर्रकन फिरली तेव्हा त्या टेबलाच्या मध्यभागी निपचित पडला.

बराच वेळ ग्रेगॉर तसाच निपचित पडला होता. आजुबाजूलाही शांतता पसरली. एका दृष्टीने ठीकच झाले म्हणायचे. पण तेवढ्यात दरवाजावरील घंटी वाजली. मोलकरीण नेहमीप्रमाणे स्वयंपाकघरात आतून कडी लावून बसली होती त्यामुळे त्याच्या बहिणीला, ग्रेटालाच दरवाजा उघडावा लागला. त्याचे वडील बाहेरुन आले होते. आल्याआल्या मुलीच्या चेहऱ्यावरील भाव पाहून काहीतरी गडबड आहे हे त्यांनी ओळखले व विचारले,

‘‘ काय चाललय काय ? काय झालंय ?’’

तिने खालच्या आवाजात उत्तर दिले,

‘‘आईला चक्कर आली आहे आणि ग्रेगॉर खोलीतून सुटला आहे.’’

‘‘मला वाटलच ! मी तुम्हाला हेच सांगत होतो पण तुम्ही बायका ऐकतच नाही.’’

ग्रेटाच्या बोलण्याचा त्याच्या वडिलांनी फारच विपरीत अर्थ काढला होता. तिने फक्त काय झाले हे एका वाक्यात सांगितले होते पण त्याच्या वडिलांनी त्यावरुन ग्रेगॉरने गोंधळ घातला होता असा अर्थ काढला. त्याला आता असे काहीतरी करायला हवे होते की त्याचे वडील खुष होतील. त्यांचा राग कमी होईल. त्यांना समजावून सांगण्याची ही वेळ नाही हे ताडून त्याने आपल्या खोलीच्या दरवाजाकडे धाव घेतली. दरवाजाला टेकून त्याने आपले अंग मुडपून घेतले. त्याला वडिलांच्या हे लक्षात आणून द्यायचे होते की त्याला त्याच्या खोलीत जायचे आहे. व त्याला धक्के मारण्याची बिलकूल आवश्यकता नाही. दरवाजा उघडला की त्याच क्षणी तो खोलीत अदृष्य होईल. पण त्याच्या वडिलांकडे त्याच्या हालचालींतील बारकावे टिपण्याची क्षमता उरली नव्हती….

क्रमश:

मूळ लेखक : फ्रॅन्झ काफ्का
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | १ प्रतिक्रिया

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-४

image5

….‘‘ आई ! आई !’’ ग्रेगॉरने तिला खालच्या आवाजात हाक मारली व तिच्याकडे तो डोके उचलून पाहू लागला. ग्रेगॉरने कॉफी पाहिल्यावर दोन मिटक्या मारल्या त्यामुळे तो हेडक्लार्क त्याच्या डोक्यातून गेला. ते पाहिल्यावर त्याच्या आईने अजून एक किंकाळी फोडली व ती त्याच्या वडिलांच्या गळ्यात जाऊन पडली. ग्रेगॉरकडे आता त्याच्या आईवडिलांसाठी वेळ नव्हता. हेडक्लार्कला कुठल्याही परिस्थितीत थांबवणे त्याला भाग होते आणि तो तर आता पायऱ्यांवर जाऊन पोहोचला होता. त्या कठड्यावर आधारासाठी त्याने हनुवटी टेकली होती आणि तो मागे शेवटची नजर टाकण्याच्या तयारीत होता. त्याला गाठण्यासाठी ग्रेगॉरने पुढे झडप घातली पण त्याचा इरादा ओळखून हेडक्लार्क पायऱ्यांवरुन ताडताड उड्या मारुन रस्त्यावर नाहिसा झाला. पायऱ्या उतरताना तो घशातून किंचाळला, त्याने कसलातरी विचित्र आवाज काढला जो त्या हॉलमधे घुमला.

हेडक्लार्कच्या गोंधळाने इतक्या वेळ शांत असलेले ग्रेगॉरचे वडील बिथरले. हेडक्लार्कला थांबविण्याऐवजी त्यांनी हेडक्लार्कने तेथेच खुर्चीवर टाकलेली काठी, कोट व हॅट हातात घेतली व डाव्या हाताने टेबलावर पडलेले वर्तमानपत्र उचलले. ग्रेगॉरच्या पुढ्यात ते पाय आपटत त्या वर्तमानपत्र व काठीने ग्रेगॉरला खोलीत ढकलण्याचा प्रयत्न करु लागले. बिचाऱ्या ग्रेगॉरने अत्यंत लिनतेने खाली मान झुकवून झुकवून त्यांना विनंती करण्याचा खूप प्रयत्न केला पण ती मान्य करण्यात आली नाही. किंबहुना ती विनंती समजलीच गेली नाही. त्याने मान झुकविली की त्याचे वडील त्याला आत हाकलत होते. थंडी मी म्हणत होती. वडिलांच्या मागे त्याच्या आईने धाडकन खिडकी उघडली आणि तिने त्यातून मान बाहेर काढून आपला चेहरा तळहातांनी झाकून घेतला. रस्त्यावरुन गोठलेल्या हवेचा एक झोत घरात घुसला. खिडकीचे पडदे उडाले, टेबलावरील वर्तमानपत्राची पाने फडफडली आणि जमिनीवर विस्कळीत होऊन पसरली. ग्रेगॉरच्या वडीलांनी दयामाया न दाखविता त्याला मागे हाकलण्यास सुरुवात केली, ‘‘ शूऽऽऽ शूक..’’ पण ग्रेगारला उलटे चालण्याची सवय नव्हती. त्याने प्रयत्न केला पण तो फारच हळू हळू मागे झाला. त्याला वळून पटकन खोलीत जाता आले असते पण त्याच्या थोड्याशाही हालचालींनी त्याच्या वडीलांनी खवळून हातातील काठी त्याच्या पाठीत किंवा डोक्यात घातली असती. पण मागे सरकायच्या प्रयत्नात त्याच्या लक्षात अजून एक गोष्ट आली ती म्हणजे मागे सरकताना तो कुठल्या दिशेने जातोय हे त्याच्या लक्षातच येत नव्हते. वळण्याशिवाय दुसरा मार्गच उरला नाही. वडिलांवरची नजर न काढता त्याने वळण्याचा प्रयत्न सुरु केला. बहुतेक त्यांना त्याचा उद्देश लक्षात आला असावा. त्याला मदत म्हणून त्यांनी दुरुनच त्याला काठीने खोलीचा दरवाजा दाखविला.. एकदा…दोनदा…तीनदा.. ‘‘त्यांनी तो फुत्कार थांबवला तर किती बरं होईल’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. त्या आवाजाने त्याचे डोके अगदी भणाणून उठले होते. त्या आवाजाच्या त्रासाने तो एकदा चुकीच्या दिशेने चालला होता. दुर्दैवाने तो पूर्ण वळाला तेव्हा त्याचे डोके दाराच्या फटीसमोर आले. त्यातून आत जाणे शक्यच नव्हते. त्यांच्या बिथरलेल्या मनस्थितीत त्याच्या वडिलांना दुसरे दार उघडावे हा विचार सुचणेही शक्यच नव्हते. त्याच्या मनात ग्रेगॉरला लवकरात लवकर आत हाकलणे एवढाच विचार प्रबळ होता. उभे राहून त्या फटीतून आत जाण्याची त्याची तयारी नव्हती. त्याचे वडील आता ग्रेगॉरला पुढे सरकण्याची घाई करीत होते. त्यांच्या आवाजाचा गोंगाट इतका वाढला होता की ग्रेगॉरला तो त्याच्या एकट्या वडीलांचा आवाज आहे यावर विश्र्वास बसेना. तो गोंगाट असह्य होऊन ग्रेगॉरने काय व्हायचे तो होऊ देत असा विचार करुन त्या फटीत आपले शरीर घुसवले. त्याबरोबर त्याच्या शरीराची एक बाजू वर उचलली गेली..त्याच्या बाजू जोरात घासल्या गेल्या आणि दरवाजावर व जमिनीवर हिरवट द्राव पसरला… या अशा परिस्थितीत ग्रेगॉरला पुढेही जाता येईना ना मागे. तो असहाय्यपणे त्याचे पाय केविलवाणे हलवित राहिला. तेवढ्यात त्याच्या वडीलांनी त्याला मागून एक जोरदार धक्का दिला. इतका जोरात की तो रक्तबंबाळ झाला व खोलीत आत दूरवर फेकला गेला. दरवाजा लावण्याचा आवाज झाला आणि अखेरीस काही क्षण तेथे शांतता पसरली.

ग्रेगॉर संध्याकाळपर्यंत ठार झोपला. त्याला झोप म्हणावे का एक प्रकारची गुंगी म्हणावी हे त्याला कळत नव्हते. भरपूर झोप झाल्यामुळे तो अजून थोड्यावेळाने उठलाच असता पण कोणीतरी हळूच दरवाजा लावला व बाहेर दबक्या पावलाने चालण्याचा आवाज झाल्यामुळे त्याला जाग आली. रस्त्यावरील दिव्यांचा उजेड खोलीतील छतावर अस्ताव्यस्त पडला होता पण खाली, जेथे तो पडला होता तेथे मात्र काळाकुट्ट अंधार होता. डोक्यावरील वळवळणाऱ्या स्पृषांचा त्याने वापर करुन पाहिला. त्याला त्यांच्या स्पर्षज्ञानाचे कौतुक वाटले. त्यांचा वापर करुन तो अडखळत दरवाजापर्यंत पोहोचला. त्याला बाहेर काय चालले आहे त्याचा कानोसा घ्यायचा होता. त्याच्या डाव्या अंगावर एक ठसठसणारा व्रण उठला होता त्यामुळे त्याच्या पायांच्या दोन रांगांवर त्याला लंगडत चालावे लागत होते. दुष्काळात तेरावा महिना म्हणून त्या सकाळच्या गडबडीत त्याचा एक पाय जायबंदी झाला होता. नशीब एकच पाय जायबंदी झाला होता. खरे तर सगळेच व्हायचे. तो पाय लोंबत मागे मागे खरडत येत होता.

तो दरवाजापर्यंत पोहोचला आणि त्याच्या लक्षात आले की त्याला बाहेर काय चालले आहे याचा कानोसा घ्यायचाच नव्हता. तो दरवाजापाशी खेचला गेला होता तो अन्नाच्या वासाने. तेथेच जमिनीवर एक भांडे होते ज्यात ताज्या दुधावर पावाचे तुकडे तरंग होते. ते पाहून त्याच्या चेहऱ्यावर आनंद पसरला. भुक लागलीच होती. आनंदाने त्याने त्या दुधात तोंड बुडविले पण लगेचच मागे घेतले. डाव्या अंगाला दु:खापत झाल्यामुळे त्याला ते दुध पिता येईना. त्याच्या लक्षात आले त्याच्या खाण्याच्या क्रियेत त्याला आता सगळ्या शरीराची गरज भासत होती. आणि त्याला दुध आवडायचे हे खरे असले (म्हणूनच त्याच्या बहिणीने ते तेथे ठेवले असणार) तरी आत्ता त्याला दुध नकोसे वाटले. त्याने तोंड वळवले आणि तो खोलीच्या मध्यभागी आला.

दरवाजाच्या फटीतून त्याला थंडीमुळे पेटलेली शेगडी दिसत होती. या वेळेला त्याचे वडील आईला वर्तमानपत्रातील बातम्या मोठ्याने वाचून दाखवायचे. पण आश्चर्य म्हणजे आज सगळीकडे शांतता होती अगदी बाहेर रस्त्यावरही स्मशान शांतता पसरली होती. कदाचित त्याच्या वडिलांनी तो वर्तमानपत्र वाचनाचा कार्यक्रम सोडून दिला असावा. त्याच्या बहिणीने त्याला तसे एकदा पत्रात लिहिलेही होते. ती शांतता, तो निवांतपणा पाहून त्याला वाटले, ‘‘या सुंदर घरात किती निवांत आयुष्य जगतोय आपण !’’ अंधारातून पाहताना तो हे सगळे त्याच्या कुटुंबियांना देऊ शकतोय म्हणून त्याच्या मनात स्वत:बद्दल अभिमान दाटून आला. विचारात हरवून जायला नको म्हणून त्याने त्या खोलीत इकडे तिकडे हालचाल करण्यास सुरुवात केली.

त्या संध्याकाळी कोणीतरी बाजूचे दार ऊघडून पटकन बंद केले. थोड्याच वेळाने दुसऱ्या बाजूच्या खोलीचा दरवाजाही उघडला आणि पटकन बंद झाला. कोणालातरी आत यायचे होते पण त्याचा धीर होत नव्हता. ग्रेगॉरने बैठकीच्या खोलीत जो दरवाजा उघडत असे त्यासमोरच थांबायचे ठरविले. जो कोणी तो दरवाजा उघडेल त्याला तो पटकन आत येण्याचे विनंती करणार होता. नाहीच जमले तर कोण आत येण्याचा प्रयत्न करतंय हे तरी त्याला कळले असते. पण दुर्दैवाने तो दरवाजा परत काही उघडला गेला नाही. त्याने बराच वेळ वाट पाहिली. रात्र झाली आणि बैठकीच्या खोलीतील शेकोटी विझली. म्हणजे ते ‘‘आत्तापर्यंत जागेच होते तर !’’ तो मनाशी म्हणाला. त्याला हलक्या पावलांनी चालण्याचा आवाज ऐकू आला. आता सकाळपर्यंत कोणी त्याच्या खोलीत येण्याची सुतराम शक्यता नव्हती. त्याला आता विचार करण्यास भरपूर वेळ व निवांतपणा मिळणार होता. आता पुढील आयुष्य कसे व्यतीत करायचे याबद्दल त्याला विचार करणे महत्वाचे वाटत होते. त्या अवाढव्य खोलीत जमिनीवर पोटावर पडलेल्या ग्रेगॉरच्या मनात अचानक कसलीतरी अनामिक भिती दाटून आली. काहीतरी वाईट घडणार आहे असे त्याला वाटू लागले. काय ते त्याला सांगता येत नव्हते. ज्या खोलीत त्याने गेली पाच वर्षे काढली होती त्या खोलीवर त्याने नजर फिरविली आणि कशाचीही लाज न बाळगता तो त्या सोफ्याखाली सरकला. गंमत म्हणजे त्याला तेथे एकदम शांत व सुरक्षित वाटले. आपले सगळे अंग सोफ्याखाली जात नाही हे लक्षात येताच त्याने अंग आक्रसले पण जेवढे आत गेलं त्यावर तो खुष झाला.

त्याने रात्रभर तेथेच मुक्कम ठोकला. रात्री तशी त्याला झोप आलीच नाही शिवाय भुकेने त्याला अधूनमधून जाग येत होती. रात्रभर विचार करुन त्याचा मेंदू फुटायला आला होता. सगळ्या बाजूने विचार करीत तो परत परत एकाच निष्कर्षाशी येऊन पोहोचत होता. ‘‘सध्यातरी त्याला गप्प रहायला हवे. गप्प राहून त्याच्या कुटुंबाला मदतच होईल.’’ त्याने निश्चय केला. त्याच्यामुळेच त्याच्या कुटुंबावर हा दारुण प्रसंग गुदरला होता.

अगदी पहाटे पहाटे, अजूनही अंधारच असताना ग्रेगॉरला त्याच्या निश्चयाची परिक्षा घेण्याची संधी मिळाली. त्याच्या बहिणीने बैठकीच्या खोलीतून त्याच्या खोलीत उघडणारा दरवाजा उघडला. तिचे आवरुन झालेले दिसत होते. तिला ग्रेगॉर प्रथम दिसला नाही. तिने एक नजर सोफ्याखालीही टाकली… ‘‘कुठेतरी असायलाच हवा तो.. असा नाहिसा होऊ शकत नाही एकदम ’’ ती पुटपुटली. तिने घाबरुन दरवाजा परत लावला . त्यानंतर तिच्या मनात काय विचार आला कोणास ठाऊक, ती दरवाजा उघडून चवड्यावर, पावलांचा बिलकूल आवाज न करता आत आली. जणू काही ती एखाद्या अनोळखी रुग्णाला भेटण्यास आली होती. ग्रेगॉरने सोफ्याच्या खालून त्याच्या काठापर्यंत आपले डोके बाहेर काढले. त्याने तिला पहात विचार केला, ‘‘तिने मी टाकलेले दुध पाहिले असेल का? मी भूक असताना ते टाकले आहे हे तिच्या लक्षात येईल का ? मला आवडणारे अन्न ती आणेल का ? समजा तिने दुसरे अन्न आणले नाही तर त्याने ठरविले की तिला सामोरे जाण्यापेक्षा भुकेने तडफडून मरणे बरे. त्याच वेळी एकदम पुढे होऊन तिच्या पाया पडून काहीतरी खायला मागावे अशीही एक इच्छा त्याच्या मनात उफाळून आली. तेवढ्यात तिची दृष्टी त्या दुधाच्या भांड्यावर पडली. त्यातील दुध तसेच होते फक्त आजुबाजुला काही थेंब सांडले होते. तिने ते पटकन उचलले अर्थात उचलताना तिने त्याला आपल्या हाताचा स्पर्ष होणार नाही याची काळजी घेतली. तेथेच पडलेला एक रुमाल घेऊन तिने ते भांडे उचलले. ती आता काय आणेल याबद्दल ग्रेगॉरच्या मनात अपार उत्सुकता दाटून आली. त्याने अनेक शक्यतांचा विचार केला. पण तिने पुढे काय केले हे पाहून तो अचंबित झाला. त्याचा त्याने विचारच केला नव्हता. तिच्या चांगुलपणाचा असा अपमान झालेला पाहून तो मनातल्या मनात खजील झाला. त्याला खाण्यासाठी काय आवडेल हे जाणून घेण्यासाठी तिने अनेक प्रकारचे अन्नपदार्थ एका जुन्या वर्तमानपत्रात पसरुन आणले होते. कुजत आलेला भाजीपाला, कालच्या रात्रीच्या जेवणात उरलेली चिकनची हाडे, घट्ट झालेला, थोडासा वाळलेला सॉस, थोड्या मनुका, बदाम, चीजचा एक तुकडा ज्याला दोन दिवसापूर्वी ग्रेगॉरने तोंडही लावले नसते, लोणी लावलेला, वाळलेला पाव असे अनेक पदार्थ त्याच्या नजरेस पडले. सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे तिने एका भांड्यात पाणी भरुन ठेवले. अर्थात ते फक्त त्याच्यासाठीच असणार. तिच्या समोर तो खाणार नाही हे उमजून ती शहाणी मुलगी पटकन बाहेर पडली. तिने दरवाजा हळूच लावून घेतला आणि ते त्याला समजावे म्हणून तिने त्यातील किल्लीही फिरवली. ती जाताच ग्रेगॉरच्या सगळ्या पायांची आपोआप, अचानक त्या अन्नाच्या दिशेला वाटचाल चालू झाली. त्याची डाव्या बाजूची जखम भरुन आली होती आणि त्याला कसलाही अशक्तपणा जाणवत नव्हता. त्याला त्याचे आश्चर्य वाटले. मागच्या महिन्यात त्याला चाकूने साधे कापले होते, ती जखम परवापर्यंत भरली नव्हती. माझ्या संवेदना कमी झाल्यात की काय त्याने स्वत:ला विचारले व तो अधाशासारखे ते चीज चाटू लागला. त्याचेही त्याला आश्चर्य वाटले. त्याला चीज एवढे आवडत नसे आणि आता त्याला ते कधी एकदा खातोय असे झाले होते. एकामागून एक असे त्याने ते सगळे अन्न फस्त केले. ताज्या अन्नाचे त्याला आता विशेष आकर्षण उरले नव्हते. त्याला त्या ताज्या अन्नाचा उग्र वासही सहन होत नव्हता. त्याने खातानाही त्याचे अन्न जरा बाजूला घेऊनच ओरपले. जेवण झाल्यावर तो तेथेच सुस्त पडून राहिला. तेवढ्यात त्याच्या बहिणीने कुलपातील किल्ली हळुहळु फिरविली. तिला बहुतेक त्याला मागे सरकण्यासाठी वेळ द्यायचा असावा.

त्या आवाजाने दचकून तो त्याच्या गुंगीतून उठला आणि घाईघाईने सोफ्याखाली गेला. त्या सोफ्याखाली जाताना आता त्याला बरीच धडपड करावी लागली. बहुतेक खाऊन खाऊन तो चांगलाच फुगला होता. सोफ्याखाली तो इतका कोंबला गेला होता की त्याला धड श्र्वासही घेता येत नव्हता. त्याच्या बहिणीला उष्टे साफ करताना पाहून त्याचा जीव गुदमरला. बुबुळे बाहेर येतात की काय अशी परिस्थिती झाली. तिने केरभरणे हातात घेऊन खरकटे काढले. त्याने स्पर्ष न केलेले अन्नही तिने काळजीपूर्वक त्यात भरले जणू आता त्याचा कोणालाही उपयोग नव्हता. कचऱ्याच्या बादलीत भरुन तिने त्यावर झाकण घातले व बाहेर नेले. तिची पाठ दिसते ना दिसते तोच ग्रेगॉर सोफ्याखालून तडफडत बाहेर आला आणि त्याने शरीर ताणून एक दीर्घ श्र्वास घेतला व सोडला.

त्याच्या बहिणीने त्याला याच प्रकारे जेवण देण्यास सुरुवात केली. सकाळी लवकर जेव्हा त्याचे आई-वडील व मोलकरीण झोपलेली असायची तेव्हा आणि नंतर त्यांचची वामकुक्षी चालू असायची तेव्हा. याचा अर्थ असा नाही की त्यांना त्याला जेवायला द्यायचे नव्हते. याचा अर्थ एवढाच की त्याच्या बहिणीला त्यांच्या आईवडिलांना जास्त काळजीत टाकायचे नव्हते. तिला कल्पना होती की ते बसलेल्या धक्क्यातूनच अजून बाहेर आलेले नव्हते.

ज्या डॉक्टरांना आणि कुलुपकिल्लीवाल्याला बोलाविण्याबद्दल चर्चा झाली होती त्यांना काय सांगण्यात आले होते हे ग्रेगॉरला समजले नाही. त्याचे बोलणे कोणालाच म्हणजे त्याच्या बहिणीलाही समजत नव्हते त्यामुळे त्याला त्यांना हे सांगता येईना की त्याला मात्र ते काय बोलताएत ते सगळे समजते. त्याची बहीण जेव्हा त्याव्या खोलीत येई तेव्हा तो तिचे पुटपुटणे ऐकून स्वत:चे समाधान करुन घेत असे. कधी कधी ती उसासेही सोडून प्रार्थना करीत असे. नंतर नंतर या परिस्थितीत रुळल्यावर, अर्थात पूर्णपणे रुळणे शक्यच नव्हते, जेव्हा तो जेवण फस्त करायचा तेव्हा तिचे एखादे वाक्य त्याच्या कानावर पडायचे. ‘‘आज त्याला जेवण आवडले बरं का !’’ जेव्हा तो खात नसे तेव्हा ती इतरांना मोठ्या दु:खी स्वरात सांगत असे, ‘‘आज सगळे तसेच होते !’’

 ग्रेगॉरला बाहेर काय चालले आहे हे प्रत्यक्ष कळणे शक्यच नव्हते पण त्याला बाजूच्या दोन्ही खोलीत चाललेले बोलणे मात्र ऐकू यायचे. आवाज झाल्यावर तो पटकन त्या दरवाजाला कान देऊन उभा रहात असे. पहिले काही दिवस त्यांचे बोलणे फक्त प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष त्याच्या संबंधितच असायचे. दोन दिवस ते आता पुढे काय करायचे यावर खल करताना त्याला ऐकू आले. जेवताना सुद्धा त्यांच्या बोलण्यात हाच विषय असायचा. घरात एकट्याला कोणी सोडत नव्हते आणि घर सोडून जाण्याचा विचारच ते करु शकत नव्हते. पहिल्याच दिवशी स्वयंपाक करणाऱ्या बाईने ग्रेगॉरच्या आईपुढे डोळ्यात पाणी आणून नोकरी सोडण्याची परवानगी मागितली. जणू काही नोकरीवरुन काढून ते तिच्यावर अगणित उपकारच करणार होते. कोणी न सांगता तिने या बाबतीत ती कुठेही बोलणार नाही असे वचनही त्याच्या आईला दिले.

आता ग्रेगॉरच्या बिचाऱ्या बहिणीवर स्वयंपाक करण्याची जबाबदारी येऊन पडली. अर्थात ते काम एवढे त्रासदायक नव्हते म्हणा कारण सगळ्यांचीच भूक पार मेली होती. ग्रेगॉरला ते एकमेकांना खाण्याचा आग्रह करताना सारखे ऐकू येत होते पण ज्याला ते जेवायला सांगत तो एकच उत्तर देई, ‘‘ नको माझे पोट भरले आहे’’ किंवा मला भूक नाही.’’ ते बिअरही पीत नव्हते. जेव्हा ग्रेगॉरच्या बहिणीने वडिलांना ‘‘मी जाऊन बिअर आणू का ?’’ किंवा ‘‘ मागवू का ?’’ असे विचारले तेव्हा त्यांनी कोरडेपणाने उत्तर दिले, ‘‘नको.’’ असे कधी झाले नव्हते. त्याविषयी पुढे काही चर्चाही झाली नाही. तेही विचित्रच.

पहिल्याच दिवशी ग्रेगॉरच्या वडिलांनी त्याच्या आईला आणि बहिणीला त्यांच्या आर्थिक परिस्थितीची कल्पना दिली. ग्रेगॉरच्या वडिलांचा धंदा पाच वर्षापूर्वीच बसला होता. त्यातून वाचलेल्या एका छोट्या तिजोरीतून ते सारखे कुठलातरी कागद काढण्यासाठी उठत होते, टेबलावर येत होते, व ग्रेगॉरच्या बहिणीला व आईला काहीतरी समजावून सांगत होते. त्या आवाज करणाऱ्या तिजोरीचा दरवाजाच्या आवाजाने ते सहज समजत होते. या बंदीवासात पडल्यानंतर ग्रेगॉरला प्रथमच काहीतरी चांगले ऐकू आले असावे. त्याचे असे मत होते की वडिलांच्या धंद्यातील कुठलीच गोष्ट आता शिल्लक नव्हती. म्हणजे वडिलांनी तरी त्याला तसे काही सांगितले नव्हते आणि तोही विचारण्याच्या फंदात पडला नव्हता. धंदा बंद पडल्यावर त्यावेळी अहोरात्र कष्ट करुन स्वत:च्या कुटुंबाला आर्थिक व मानसिक दु:स्थितीतून बाहेर आणायचे एवढे एकच ध्येय त्याच्यासमोर होते. त्यासाठीच त्याने साध्या कारकुनाची नोकरी सोडून फिरस्त्या विक्रेत्याची नोकरी पत्करली होती. अर्थात या मागे जास्त पैसे मिळवायचे एवढे एकच उद्दीष्ट होते. त्याचा परिणामही लगेच दिसून आला होता. चांगले दिवस होते ते. नंतर नंतर ग्रेगॉर इतके पैसे मिळवू लागला होता की तो स्वत:चा खर्च भागवून आख्ख्या कुटुंबाला पोसू लागला होता. त्या उत्पन्नाची त्यांना सवयच झाली होती. ग्रेगॉरला व घरातील इतरांनाही. ग्रेगॉर घरात पैसे देत होता आणि ते घेतलेही जात होते पण घरातील प्रेम थोडेसे का होईना कमी झाले होते हे नाकारण्यात अर्थ नव्हता. त्याला फक्त त्याच्या बहिणीबद्दल आपलेपणा व प्रेम वाटायचे. त्याच्या बहिणीला संगितात गती होती आणि तिला संगीत आवडायचेही खूप. ती चांगली व्हायोलीन वाजवायचीही . त्याने तिला एक व्हायोलीन आणून द्यायचे ठरविले होते. एवढेच नाही तर एका महागड्या पण उत्तम परंपरा असलेल्या संगीतवर्गात घालायचेही ठरविले होते. ते दोघे नेहमी त्याबद्दल गप्पा मारायचे पण एक पाहिलेले स्वप्न या पलिकडे त्याला अर्थ नसायचा आणि ते सत्यात उतरणार नाही याची त्या दोघांनाही कल्पना होती. जेव्हा केव्हा याचा उल्लेख ते जेवणाच्या टेबलावर करीत तेव्हा त्यांचे आईवडील लगेचच त्यांना जमिनीवर आणत असत. हे सगळे खरे असले तरी ग्रेगॉर तिला त्या वर्गात घालून ख्रिसमसची भेट देणार होता.….

क्रमश:

मुळ लेखक फ्रॅन्झ काफ्का.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

पिसूक….aka…Metamorfosis भाग – ३

image4

“ॲना ! ॲना !’’ त्याचे वडील हॉलमधून स्वयंपाकघरातील मोलकरणीला हाका मारीत सुटले होते. ‘‘आत्ताच्या आत्ता किल्लीवाल्याला घेऊन ये !’’ त्या बिचाऱ्या मुलींनी पुढचा दरवाजा उघडून बाहेर धूम ठोकली. दरवाजा लावण्याचाही आवाज आला नाही. म्हणजे त्यांनी तो उघडाच टाकला असणार…घरात कोणी मेल्यावर दरवाजा असा उघडा टाकतात… असे त्याच्या मनात क्षणभर चमकून गेले.

पण ग्रेगॉर आता शांत झाला होता. इतका शांत की त्याच्या तोंडातून येणारे शब्द समजत नव्हते. त्याला मात्र ते पहिल्यापेक्षाही स्पष्ट कळत होते. कदाचित त्याला ते आतूनच ऐकू येत असावेत किंवा त्याला त्याची सवयही झाली असावी. बाहेर असलेल्यांनी त्याच्या मदतीसाठी ज्या काही ठाम हालचाली केल्या त्याने त्याला जरा बरे वाटले. त्याला चक्क माणसात आल्याचा भास झाला. डॉक्टर आणि कुलूपकिल्लीवाल्यांकडून काहीतरी चांगले घडेल अशी त्याला आशा वाटली. आता न टाळता येणाऱ्या संभाषणासाठी आवाज स्वच्छ निघावा म्हणून त्याने स्वत:चा घसा हळूच खाकरुन जरा साफ केला. हो काय सांगावे, ते खाकरणेही माणसासारखे वाटले नाही तर ? पुढच्या खोलीत मात्र संपूर्ण शांतता पसरली होती. बहुतेक त्याचे आईवडील हेडक्लार्कबरोबर जेवणाच्या टेबलवर कुजबुजत बसले असावेत. किंवा काय सांगावे ते सगळे दरवाजाला कान लाऊन आत काय चालले आहे याचा कानोसाही घेत असतील..

 मग मात्र त्याने दरवाजाला असलेली किल्ली तोंडात धरुन ती फिरविण्याचा प्रयत्न चालू केला. त्याच्या तोंडात दात नव्हते पण त्याचा जबडा ताकदवान होता. त्याने जबड्यात किल्लीचे टोक धरुन ती फिरविण्यास सुरुवात केली. आत कुठे तरी ती जबड्यात बोचली असावी कारण त्याच्या जबड्यातून कसलातरी फिकट रंगाचा द्रव किल्लीवरुन पाझरत आला व जमिनीवर त्याचे थेंब पडले.

‘‘ ऐका… तो किल्ली फिरवतोय.’’ ते ऐकल्यावर ग्रेगॉरच्या जिवात जीव आला. त्याला वाटले आता जर त्यांनी एखाद्या शर्यतीमधे प्रोत्साहन देताना तशा ‘‘ग्रेगॉरऽऽ ग्रेगॉरऽ ग्रेगॉर’’ अशा आरोळ्या मारल्या तर किती बरे होईल. त्या विचारानेच त्याने पुढचा मागचा विचार न करता जबडा आवळला आणि किल्ली जोर लावून फिरवली. कुलूप निघताना जो आवाज येतो तो ऐकल्यावर तर त्याला दरवाजा उघडण्याची घाई झाली. ‘‘चला किल्लीवाला लागला नाही तर !’’ असे मनाशी म्हणून त्याने आपले डोके दरवाजाच्या मुठीवर टेकवले…आणि दरवाजा उघडला.

आत उघडणारा दरवाजा असल्यामुळे बाहेरच्यांना तो अजूनही दिसत नव्हता. दरवाजा ओलांडून त्याला दरवाजाची कड गाठायची होती आणि ती सुद्धा अत्यंत काळजीपूर्वक. कारण तो पाठीवर पडला असता तर सगळे संपलेच असते. तो अत्यंत काळजीपूर्वक पुढे सरकत असताना त्याच्या कानावर हेडक्लार्कचा आवाज पडला, ‘‘अरे बापरे !’’ एखाद्या फुग्यातून हवा सुटताना आवाज येतो तसा काहीतरी आवाज झाल्यासारखे वाटले त्याला. पुढच्याच क्षणी हेडक्लार्क त्याला दिसले. ते दरवाजाच्या सगळ्यात जवळ उभे होते. त्यांनी एक हात तोंडावर धरला होता आणि कोणी तरी ढकलत असल्यासारखे एक एक पाऊल मागे टाकत होते. त्याची आई…जिचे केस अस्ताव्यस्त उडत होते..तिने हात झाडले व त्याच्या वडिलांकडे असाह्यतेने पाहिले. तिने ग्रेगॉरच्या दिशेने दोन तीन पावले टाकली मात्र ती तेथेच कोसळली. तिच्या कपड्यांचीही तिला शुद्ध राहिली नव्हती. तिने कसेबसे स्वत:ला सावरुन तेथेच बसकण मारली. बसलेल्या धक्क्यामुळे तिची हनुवटी तिच्या छातीवर लोंबकळली. प्रयत्न करुनही तिला ती वर करता येईना. त्याच्या वडिलांच्या चेहऱ्यावर वर्णन करता येणार नाहीत असे हिंस्र भाव उमटले व नैसर्गिकपणे त्यांनी आपल्या हाताच्या मुठी आवळल्या. जणू काही त्यांना ग्रेगॉरला फटका मारुन परत खोलीत ढकलायचे होते. पण पुढच्याच क्षणी त्यांनाही असाह्यपणे आपली नजर दुसरीकडे वळवली. आपल्या हातांनी आपला चेहरा झाकून त्यांनी हुंदके देण्यास सुरवात केली. येणाऱ्या हुंदक्यांनी ते थरथरु लागले. त्यांची छाती धाप लागल्यासारखी वेगाने खालीवर होऊ लागली.

ग्रेगॉर एकदम बाहेर आला नाही. त्याने दरवाजाच्या बंद असलेल्या भागावर आपले वजन टाकले व तो उभा राहिला. त्यामुळे त्याचे अर्धेच शरीर दिसत होते. त्याने त्याचे डोके बाहेर काढल्यामुळे त्याच्या अर्ध्या शरीरावर इकडे तिकडे डोकाविणारे त्याचे डोके फारच विचित्र दिसत होते. हे सगळे होईपर्यंत चांगलेच फटफटले होते. खिडक्यांच्या तावदानांमधून रस्त्यापलीकडील मद्दड करड्या रंगाची इमारत आता स्पष्ट दिसू लागली. एका इस्पितळाची इमारत होती ती. खिडकीच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत दिसणाऱ्या त्या इमारतीच्या खिडक्या दिनक्रमासारख्या एका रांगेत पसरल्या होत्या ; पाऊस अजूनही पडत होता. थेंब मोठ्ठाले होते आणि थोड्या थोड्या वेळाने पडत होते. टेबलावर नाष्ट्यासाठी ताटे घेतली होती. ही सकाळची न्याहरी म्हणजे ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या आयुष्यातील सगळ्यात महत्वाची घटना होती. न्याहरी करत, वर्तमानपत्रे चाळत त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातील असंख्य तास त्या टेबलावर व्यतीत केले असतील. त्याच्या समोर असलेल्या भिंतीवर मिलिटरीच्या गणवेषातील रुबाबदार ग्रेगॉरचे छायाचित्र लटकत होते. बैठकीच्या खोलीकडे जाण्याचा दरवाजा उघडा होता. त्यातून पुढचा दरवाजा स्पष्ट दिसत होता आणि त्यातून खाली जाणाऱ्या पायऱ्याही.

‘‘ बरं ! मी आता ऑफिसला जाण्यासाठी कपडे करतो.’’ तो म्हणाला. त्याला काहीतरी म्हणायलाच पाहिजे होते कारण बोलण्याच्या परिस्थितीत फक्त तोच होता. ‘‘साहेब मी हटवादी नाही हे तुमच्या लक्षात आले असेल. मला कामाची आवड आहे..ओढ आहे. एवढा प्रवास करणे ही काही सोप्पी गोष्ट नाही..पण मी करतो तो ! कामाशिवाय मी जगूच शकत नाही. अरे ! पण साहेब तुम्ही क्ठे चालला आहात ? परत कार्यालयात का ? हो ना ? मग हे सगळे साहेबांच्या कानावर घालाल ना ? एखादा क्षण असा आयुष्यात येतो हो… त्या क्षणी तुम्हाला काहीच करावेसे वाटत नाही पण काहीच क्षणांनंतर तुम्ही परत जोमाने कामाला लागता. मी अत्यंत प्रामाणिकपणे आपल्या साहेबांचे व कंपनीचे काम करतोय याची तुम्हाला कल्पना आहे. शिवाय माझ्यावर माझ्या आईवडिलांची व बहिणीची जबाबदारी आहे. मान्य आहे मी अडचणीत आहे पण मी त्यावर मात करेन. ऑफिसमधे जाऊन कृपया माझ्या अडचणींमधे भर घालू नका. मी तुम्हाला विनंती करतो. माझीही बाजू मांडा. मला कल्पना आहे ज्यांना कोणाला कंपनीच्या खर्चाने प्रवास करायला मिळतो, त्यांचा ऑफिसमधे सगळ्यांनाच हेवा वाटतो. त्यांना वाटते आम्ही मस्त हिंडतो व पोतेभर पैसे जमवतो. अर्थात हा गैरसमज आहे त्यांचा. पण त्यांना कोण समजवणार ? पण साहेब तुम्हाला आपल्या कंपनीची आणि त्यात काम करणाऱ्यांची आपल्या मालकांपेक्षाही जास्त माहिती आहे, कल्पना आहे. आणि तुम्हाला कल्पना असेलच की जो सतत वर्षभर फिरतीवर असतो, आणि क्वचितच ऑफिसमधे दिसतो, त्याच्याबद्दल कंपनीत काय काय बोलले जाते ते ! आणि दुर्दैवाने त्याला बिचाऱ्याला या सगळ्याची कल्पनाही नसते. जेव्हा तो दमुन भागून फिरतीवरुन परत येतो तेव्हा त्याला त्या गावगप्पांचे परिणाम भोगावे लागतात आणि त्यांचा उगम शोधण्यासाठी बिचाऱ्याकडे वेळही नसतो कारण त्याची परत फिरतीवर जाण्याची वेळ झालेली असते. साहेबऽऽऽ साहेबऽऽऽ माझ्याशी न बोलता जाऊ नका. काहीतरी बोला…मी थोडाफार तरी बरोबर बोलतोय असे तरी म्हणा…’’

पण ग्रेगॉरचे पहिले काही शब्द कानावर पडेपर्यंत हेडक्लार्कने मागे सरकण्यास सुरुवात केली होती. ग्रेगॉरवरची नजर ढळू देता तो माणूस एकेका इंचाने मागे सरकत होता, जणू कुठल्या तरी अदृष्य शक्तीने त्याला त्या खोलीच्या बाहेर जाण्याची आज्ञा केली होती. ग्रेगॉर काही बोलणार तेवढ्यात हेडक्लार्क बैठकीच्या खोलीतून मुख्य दरवाजावर पोहोचले. तेथे घाईघाईने त्यांनी पायऱ्यांवरील कठडा पकडण्यासाठी आपले हात फैलावले. जणू काही ते एका पाशवी शक्तीच्या हातात स्वत:ला सोपवताएत.

ग्रेगॉरला एवढं समजत होते की त्याची नोकरी वाचवायची असेल तर कुठल्याही परिस्थितीत हेडक्लार्क या मनस्थितीत ऑफिसमधे पोहोचता कामा नये. अर्थात हे त्याच्या आईवडिलांना हे समजणे शक्यच नव्हते. या एवढ्या वर्षात त्यांनी ग्रेगॉर आता याच कंपनीत कायमचा राहणार हे गृहीत धरले होते. शिवाय घरच्या कटकटींनी ते इतके गांजून गेले होते की त्यांची पुढचा विचार करण्याची क्षमताच लोप पावली होती. पण ग्रेगॉरला पुढचा विचार करणे भाग होते. हेडक्लार्कला कसे तरी थांबवून, समजूत काढायला हवी होती. शेवटी त्याच्या कुटुंबाचे भवितव्य त्याच्यावर अवलंबून होते. त्याची बहीण आत्ता असती तर ! किती बरं झालं असतं. ती चलाख होती. तिने ग्रेगॉर बिछान्यावर असतानाच रडण्यास सुरुवात केली होती. आणि तिला रडताना पाहताना हेडक्लार्क निश्चितच विरघळला असता. ऑफिसमधे तो नेहमी मुलींचीच बाजू घेण्यासाठी प्रसिद्ध होता. तिने दरवाजा बंद करुन घेतला असता आणि त्याला बोलण्यास भाग पाडले असते. पण ती तेथे नव्हती आणि आता या परिस्थितीतून त्यालाच मार्ग काढावा लागणार होता. या विचाराने त्याच्या मनावर एवढा कब्जा केला की त्याला पूर्वीसारखे चालत येणार नाही हे तो साफ विसरला. त्याचे बोलणे इतरांना समजणार नाही हेही विसरला. त्याच तिरीमिरीत त्याने दरवाजा सोडला आणि तो भंजाळलेल्या हेडक्लार्कच्या दिशेने चालू लागला. हेडक्लार्कने अजूनही पायऱ्यांचा कठडा सोडला नव्हता. त्याच्या असंख्य पायांचा अंदाज न आल्यामुळे ग्रेगॉर जमिनीवर कोसळला. जमिनीवर पायावर पडल्यावर ग्रेगॉरला एका महत्वाच्या गोष्टीची जाणीव झाली ती म्हणजे त्याच्या पायात शक्ती आहे आणि तो पाहिजे त्या दिशेला त्या पायाने जाऊ शकत होता. हे पाहून त्याचा आत्मविश्र्वास वाढला. जमिनीवरची पायांची पकड त्याला सुखावून गेली आणि शिवाय त्याचे पाय त्याचे ऐकत होते ते वेगळेच. त्याला या भयंकर दिवास्वप्नातून बाहेर पडलोय अशी खात्री वाटू लागली. ज्या क्षणी तो पडत होता त्याच क्षणी त्याच्या जवळच बसलेली त्याची आई ताडकन उठली आणि हाताची बोटे पसरुन किंचाळू लागली, ‘‘त्याला पकडा,,,त्याला पकडा रे कोणीतरी !’’ तिने ग्रेगॉर नीट दिसेल म्हणून डोके पुढे झुकविले खरे पण कुठल्याशा भावनेने ती दूर राहण्याचा प्रयत्नही करीत होती. या सगळ्या गडबडीत बिचारीच्या मागे एक टेबल आहे हे तिच्या लक्षातच आले नाही. ती चुकुन त्यावर आदळली. त्याबरोबर त्यावर असलेली कॉफीची किटली लवंडली आणि त्यातून जमिनीवर वाफाळलेली कॉफी ओघळू लागली. कॉफीचा मस्त वास सगळीकडे पसरला.

‘‘ आई ! आई !’’ ग्रेगॉरने तिला खालच्या आवाजात हाक मारली व तिच्याकडे तो डोके उचलून पाहू लागला…..

क्रमश:

मुळ लेखक फ्रॅन्झ काफ्का.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.
चित्रे इन्टरनेटवरुन साभार. कॅनडा फिल्म्स.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-२

image2

पिसूक….
(पिसूक म्हणजे शापाने किंवा इतर कारणांनी दुसर्‍या प्राण्यात रुपांतर झालेला मनूष्य.)

….‘‘मला तर तो मनूष्यप्राण्याचा आवाज वाटलाच नाही……’’ हेडक्लार्क म्हणाला…..

“ॲना ! ॲना !’’ त्याचे वडील हॉलमधून स्वयंपाकघरातील मोलकरणीला हाका मारीत सुटले होते. ‘‘ आत्ताच्या आत्ता किल्लीवाल्याला घेऊन ये !’’ त्या बिचाऱ्या मुलींनी पुढचा दरवाजा उघडून बाहेर धूम ठोकली. दरवाजा लावण्याचाही आवाज आला नाही. म्हणजे त्यांनी तो उघडाच टाकला असणार…घरात कोणी मेल्यावर दरवाजा असा उघडा टाकतात असे त्याच्या मनात क्षणभर चमकून गेले.

पण ग्रेगॉर आता शांत झाला होता.इतका शांत की त्याच्या तोंडातून येणारे शब्द समजत नव्हते. त्याला मात्र ते पहिल्यापेक्षाही स्पष्ट कळत होते. कदाचित त्याला ते आतूनच ऐकू येत असावेत किंवा त्याला त्याची सवयही झाली असावी. बाहेर असलेल्यांनी त्याच्या मदतीसाठी ज्या काही ठाम हालचाली केल्या त्याने त्याला जरा बरे वाटले. त्याला चक्क माणसात आल्याचा भास झाला. डॉक्टर आणि कुलूपकिल्लीवाल्यांकडून काहीतरी चांगले घडेल अशी त्याला आशा वाटली. आता न टाळता येणाऱ्या संभाषणासाठी आवाज स्वच्छ निघावा म्हणून त्याने स्वत:चा घसा हळूच खाकरुन जरा साफ केला. हो काय सांगावे, ते खाकरणेही माणसासारखे ऐकू नाही आले तर ? पुढच्या खोलीत मात्र संपूर्ण शांतता पसरली होती. बहुतेक त्याचे आईवडील हेडक्लार्कबरोबर जेवणाच्या टेबलवर कुजबुजत बसले असावेत. किंवा काय सांगावे, ते सगळे दरवाजाला कान लाऊन आत काय चालले आहे याचा कानोसाही घेत असतील..तो विचार मनात येताच मात्र त्याने दरवाजाला असलेली किल्ली तोंडात धरुन ती फिरविण्याचा प्रयत्न चालू केला. त्याच्या तोंडात दात नव्हते पण त्याचा जबडा ताकदवान होता. त्याने जबड्यात किल्लीचे टोक धरुन ती फिरविण्यास सुरुवात केली. आत कुठे तरी ती जबड्यात बोचली असावी कारण त्याच्या जबड्यातून कसलातरी फिकट रंगाचा द्रव किल्लीवरुन पाझरत खाली येऊन, जमिनीवर त्याचे थेंब पडले.
‘‘ ऐका… तो किल्ली फिरवतोय.’’
ते ऐकल्यावर ग्रेगॉरच्या जिवात जीव आला. त्याला वाटले आता जर त्यांनी एखाद्या शर्यतीमधे देतात तसे ‘‘ग्रेगॉरऽऽग्रेगॉरऽ ग्रेगॉर’’ अशा आरोळ्या मारल्या तर किती बरे होईल. त्या विचारानेच त्याने पुढचा मागचा विचार न करता जबडा आवळला आणि किल्ली जोर लावून फिरवली. कुलूप निघताना जो आवाज येतो तो ऐकल्यावर तर त्याला दरवाजा उघडण्याची घाई झाली.

‘‘चला किल्लीवाला लागला नाही तर !’’

असे मनाशी म्हणून त्याने आपले डोके दरवाजाच्या मुठीवर टेकवले…आणि दरवाजा उघडला.

आत उघडणारा दरवाजा असल्यामुळे बाहेरच्यांना तो अजूनही दिसत नव्हता. दरवाजा ओलांडून त्याला दरवाजाची कड गाठायची होती आणि ती सुद्धा अत्यंत काळजीपूर्वक. कारण तो पाठीवर पडला असता तर सगळे संपलेच असते. तो अत्यंत काळजीपूर्वक पुढे सरकत असताना त्याच्या कानावर हेडक्लार्कचा आवाज पडला,

‘‘अरे बापरे !’’

एखाद्या फुग्यातून हवा सुटताना आवाज येतो तसा काहीतरी आवाज झाल्यासारखे वाटले त्याला. पुढच्याच क्षणी ते त्याला दिसले. ते दरवाजाच्या सगळ्यात जवळ उभे होते. त्यांनी एक हात तोंडावर धरला होता आणि कोणी तरी ढकलत असल्यासारखे एक एक पाऊल मागे टाकत होते. त्याची आई…जिचे केस अस्ताव्यस्त उडत होते..तिने हात झाडले व त्याच्या वडिलांकडे असाह्यतेने पाहिले. तिने ग्रेगॉरच्या दिशेने दोन तीन पावले टाकली मात्र ती तेथेच कोसळली. तिच्या कपड्यांचीही तिला शुद्ध राहिली नव्हती. तिने कसेबसे स्वत:ला सावरुन तेथेच बसकण मारली. बसलेल्या धक्क्यामुळे तिची मान तिच्या छातीवर टेकली. प्रयत्न करुनही तिला ती वर करता येईना. त्याच्या वडिलांच्या चेहऱ्यावर वर्णन करता येणार नाहीत असे हिंस्र भाव उमटले व नैसर्गिकपणे त्यांनी आपल्या हाताच्या मुठी आवळल्या. जणू काही त्यांना ग्रेगॉरला फटका मारुन परत खोलीत ढकलायचे होते. पण पुढच्याच क्षणी त्यांनाही असाह्यपणे आपली नजर दुसरीकडे वळवली. आपल्या हातांनी आपला चेहरा झाकून त्यांनी हुंदके देण्यास सुरवात केली. येणाऱ्या हुंदक्यांनी ते थरथरु लागले. त्यांची छाती धाप लागल्यासारखी वेगाने खालीवर होऊ लागली.

ग्रेगॉर एकदम बाहेर आला नाही. त्याने दरवाजाच्या बंद असलेल्या भागावर आपले वजन टाकले व तो उभा राहिला. त्यामुळे त्याचे अर्धेच शरीर दिसत होते. त्याने त्याचे डोके बाहेर काढल्यामुळे त्या अर्ध्या शरीरावर इकडे तिकडे डोकावणारे त्याचे डोके फारच विचित्र दिसत होते. हे सगळे होईपर्यंत चांगलेच फटफटले होते. खिडक्यांच्या तावदानांमधून रस्त्यापलीकडील मद्दड करड्या रंगाची इमारत आता स्पष्ट दिसू लागली. एका इस्पितळाची इमारत होती ती. खिडकीच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत दिसणाऱ्या त्या इमारतीच्या खिडक्या रटाळ दिनक्रमासारख्या एका रांगेत पसरल्या होत्या ; पाऊस अजूनही पडत होता. थेंब मोठ्ठाले होते आणि थोड्या थोड्या वेळाने पडत होते. टेबलावर नाष्ट्यासाठी ताटे घेतली होती. ही सकाळची न्याहारी म्हणजे ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या आयुष्यातेल सगळ्यात महत्वाची घटना होती. न्याहारी करत, वर्तमानपत्रे चाळत त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातील असंख्य तास त्या टेबलावर व्यतीत केले असतील. त्याच्या समोर असलेल्या भिंतीवर मिलिटरीच्या गणवेषातील रुबाबदार ग्रेगॉरचे छायाचित्र लटकत होते. बैठकीच्या खोलीकडे जाण्याचा दरवाजा उघडा होता. त्यातून पुढचा दरवाजा स्पष्ट दिसत होता आणि त्यातून खाली जाणाऱ्या पायऱ्याही.

‘‘बरं ! मी आता ऑफिसला जाण्यासाठी कपडे करतो.’’ तो म्हणाला.

त्याला काहीतरी बोलायलाच हवे होते कारण बोलण्याच्या परिस्थितीत फक्त तोच होता.
‘‘साहेब मी हटवादी नाही हे तुमच्या लक्षात आले असेल. मला कामाची आवड आहे..ओढ आहे. एवढा प्रवास करणे ही काही सोप्पी गोष्ट नाही..पण मी करतो तो ! कामाशिवाय मी जगूच शकत नाही. अरे ! पण साहेब तुम्ही कुठे चालला आहात ? परत कार्यालयात का ? हो ना ? मग हे सगळे साहेबांच्या कानावर घालाल ना ? एखादा क्षण असा आयुष्यात येतो हो… त्या क्षणी तुम्हाला काहीच करावेसे वाटत नाही पण काहीच क्षणांनंतर तुम्ही परत जोमाने कामाला लागता. मी अत्यंत प्रामाणिकपणे आपल्या साहेबांचे व कंपनीचे काम करतोय याची तुम्हाला कल्पना आहे. शिवाय माझ्यावर माझ्या आईवडिलांची व बहिणीची जबाबदारी आहे. मान्य आहे मी अडचणीत आहे पण मी त्यावर मात करेन. ऑफिसमधे जाऊन कृपया माझ्या अडचणींमधे भर घालू नका. मी तुम्हाला विनंती करतो. माझीही बाजू मांडा. मला कल्पना आहे ज्यांना कोणाला कंपनीच्या खर्चाने प्रवास करायला मिळतो, त्यांचा ऑफिसमधे सगळ्यांनाच हेवा वाटतो. त्यांना वाटते आम्ही मस्त हिंडतो व पोतेभर पैसे जमवतो. अर्थात हा गैरसमज आहे त्यांचा. पण त्यांना कोण समजवणार ? पण साहेब तुम्हाला आपल्या कंपनीची आणि त्यात काम करणाऱ्यांची आपल्या मालकांपेक्षाही जास्त माहिती आहे, कल्पना आहे. आणि तुम्हाला कल्पना असेलच की जो सतत वर्षभर फिरतीवर असतो, जो क्वचितच ऑफिसमधे दिसतो त्याच्याबद्दल कंपनीत काय काय बोलले जाते ते ! आणि दुर्दैवाने त्याला बिचाऱ्याला या सगळ्याची कल्पनाही नसते. जेव्हा तो दमुन भागून फिरतीवरुन परत येतो तेव्हा त्याला त्या गावगप्पांचे परिणाम भोगावे लागतात आणि त्यांचा उगम शोधण्यासाठी बिचाऱ्याकडे वेळही नसतो कारण त्याची परत फिरतीवर जाण्याची वेळ झालेली असते. साहेबऽऽऽ साहेबऽऽऽ माझ्याशी न बोलता जाऊ नका. काहीतरी बोला…मी थोडाफार तरी बरोबर बोलतोय असे तरी म्हणा…’’

पण ग्रेगॉरचे पहिले काही शब्द कानावर पडेपर्यंत हेडक्लार्कने मागे सरकण्यास सुरुवात केली होती. ग्रेगॉरवरची नजर ढळू देता तो माणूस एकेका इंचाने मागे सरकत होता, जणू कुठल्या तरी अदृष्य शक्तीने त्याला त्या खोलीच्या बाहेर जाण्याची आज्ञा केली आहे. ग्रेगॉर काही बोलणार तेवढ्यात हेडक्लार्क बैठकीच्या खोलीतून मुख्य दरवाजावर पोहोचले. तेथे घाईघाईने त्यांनी पायऱ्यांवरील कठडा पकडण्यासाठी आपले हात फैलावले. जणू काही एखादी पाशवी शक्ती त्यांना आता कडेवर घेणार आहे…

ग्रेगॉरला एवढं समजत होते की त्याची नोकरी वाचवायची असेल तर कुठल्याही परिस्थितीत हेडक्लार्क या मनस्थितीत ऑफिसमधे पोहोचता कामा नये. अर्थात हे त्याच्या आईवडिलांना हे समजणे शक्यच नव्हते. या एवढ्या वर्षात त्यांनी ग्रेगॉर आता याच कंपनीत कायमचा राहणार हे गृहीत धरले होते. शिवाय घरच्या कटकटींनी ते इतके गांजून गेले होते की त्यांची पुढचा विचार करण्याची क्षमताच लोप पावली होती. पण ग्रेगॉरला पुढचा विचार करणे भाग होते. हेडक्लार्कला कसे तरी थांबवून, समजूत काढायला हवी होती. शेवटी त्याच्या कुटुंबाचे भवितव्य त्याच्यावर अवलंबून होते. त्याची बहीण आत्ता असती तर ! किती बरं झालं असतं. ती चलाख होती. तिने ग्रेगॉर बिछान्यावर असतानाच रडण्यास सुरुवात केली होती. आणि तिला रडताना पाहताना हेडक्लार्क निश्चितच विरघळला असता. ऑफिसमधे तो नेहमी मुलींचीच बाजू घेण्यासाठी प्रसिद्ध होता म्हणा. तिने दरवाजा बंद करुन घेतला असता आणि त्याला बोलण्यास भाग पाडले असते. पण ती तेथे नव्हती आणि आता या परिस्थितीतून त्यालाच मार्ग काढावा लागणार होता. या विचाराने त्याच्या मनावर एवढा कब्जा केला की त्याला पूर्वीसारखे चालत येणार नाही हे तो साफ विसरला. त्याचे बोलणे इतरांना समजणार नाही हेही विसरला. त्याच तिरीमिरीत त्याने दरवाजा सोडला आणि तो भंजाळलेल्या हेडक्लार्कच्या दिशेने चालू लागला. हेडक्लार्कने अजूनही पायऱ्यांचा कठडा सोडला नव्हता. त्याच्या असंख्य पायांचा अंदाज न आल्यामुळे ग्रेगॉर जमिनीवर कोसळला. जमिनीवर पायावर पडल्यावर ग्रेगॉरला एका महत्वाच्या गोष्टीची जाणीव झाली ती म्हणजे त्याच्या पायात शक्ती आहे आणि तो पाहिजे त्या दिशेला त्या पायाने जाऊ शकत होता. हे पाहून त्याचा आत्मविश्र्वास वाढला. जमिनीवरची पायांची पकड त्याला सुखावून गेली आणि शिवाय त्याचे पाय त्याचे ऐकत होते ते वेगळेच. त्याला या भयंकर दिवास्वप्नातून बाहेर पडलोय अशी खात्री वाटू लागली. ज्या क्षणी तो पडत होता त्याच क्षणी त्याच्या जवळच बसलेली त्याची आई ताडकन उठली आणि हाताची बोटे पसरुन किंचाळू लागली,

‘‘त्याला पकडा,,,त्याला पकडा रे कोणीतरी !’’

तिने ग्रेगॉर नीट दिसेल म्हणून डोके पुढे झुकविले खरे पण कुठल्याशा भावनेने ती दूर राहण्याचा प्रयत्नही करीत होती. या सगळ्या गडबडीत बिचारीच्या मागे एक टेबल आहे हे तिच्या लक्षातच आले नाही. ती चुकुन त्यावर आदळली. त्याबरोबर त्यावर असलेली कॉफीची किटली लवंडली आणि त्यातून जमिनीवर वाफाळलेली कॉफी ओघळू लागली. कॉफीचा मस्त वास सगळीकडे पसरला.

‘‘ आई ! आई !’’

ग्रेगॉरने तिला खालच्या आवाजात हाक मारली व तिच्याकडे तो डोके उचलून पाहू लागला. ग्रेगॉरने कॉफी पाहिल्यावर दोन मिटक्या मारल्या त्यामुळे तो हेडक्लार्क त्याच्या डोक्यातून गेला. ते पाहिल्यावर त्याच्या आईने अजून एक किंकाळी फोडली व ती त्याच्या वडिलांच्या गळ्यात जाऊन पडली. ग्रेगॉरकडे आता त्याच्या आईवडिलांसाठी वेळ नव्हता. हेडक्लार्कला कुठल्याही परिस्थितीत थांबवणे त्याला भाग होते आणि तो तर आता पायऱ्यांवर जाऊन पोहोचला होता. त्या कठड्यावर आधारासाठी त्याने हनुवटी टेकली होती आणि तो मागे शेवटची नजर टाकण्याच्या तयारीत होता. त्याला गाठण्यासाठी ग्रेगॉरने पुढे झडप घातली पण त्याचा इरादा ओळखून हेडक्लार्क पायऱ्यांवरुन ताडताड उड्या मारुन रस्त्यावर नाहिसा झाला. पायऱ्या उतरताना तो घशातून किंचाळला, त्याने कसलातरी विचित्र आवाज काढला जो त्या हॉलमधे घुमला.

हेडक्लार्कच्या गोंधळाने इतक्या वेळ शांत असलेले ग्रेगॉरचे वडील बिथरले. हेडक्लार्कला थांबविण्याऐवजी त्यांनी हेडक्लार्कने तेथेच खुर्चीवर टाकलेली काठी, कोट व हॅट हातात घेतली व डाव्या हाताने टेबलावर पडलेले वर्तमानपत्र उचलले. ग्रेगॉरच्या पुढ्यात ते पाय आपटत, त्या वर्तमानपत्र व काठीने ग्रेगॉरला खोलीत ढकलण्याचा प्रयत्न करु लागले. बिचाऱ्या ग्रेगॉरने अत्यंत लिनतेने खाली मान झुकवून झुकवून त्यांना विनंती करण्याचा खूप प्रयत्न केला पण ती मान्य करण्यात आली नाही. किंबहुना ती विनंती समजलीच गेली नाही. त्याने मान झुकविली की त्याचे वडील त्याला आत हाकलत होते. थंडी मी म्हणत होती. वडीलांच्या मागे त्याच्या आईने धाडकन खिडकी उघडली आणि तिने त्यातून मान बाहेर काढून आपला चेहरा तळहातांनी झाकून घेतला. रस्त्यावरुन गोठालेल्या हवेचा एक झोत घरात घुसला. खिडकीचे पडदे उडाले, टेबलावरील वर्तमानपत्राची पाने फडफडली आणि जमिनीवर विस्कळीत होऊन पसरली. ग्रेगॉरच्या वडीलांनी दयामाया न दाखविता त्याला मागे हाकलण्यास सुरुवात केली, ‘‘ शूऽऽऽ शूक..’’ पण ग्रेगारला उलटे चालण्याची सवय नव्हती. त्याने प्रयत्न केला पण तो फारच हळू मागे झाला. त्याला वळून पटकन खोलीत जाता आले असते पण त्याच्या थोड्याशाही हालचालींनी त्याच्या वडिलांनी खवळून हातातील काठी त्याच्या पाठीत किंवा डोक्यात घातली असती. पण मागे सरकायच्या प्रयत्नात त्याच्या लक्षात एक गोष्ट आली ती म्हणजे मागे सरकताना तो कुठल्या दिशेने जातोय हे त्याच्या लक्षातच येत नव्हते. वळण्याशिवाय दुसरा मार्गच उरला नाही. वडीलांवरची नजर न ढळवता त्याने वळण्याचा प्रयत्न सुरु केला. बहुतेक त्यांना त्याचा उद्देश लक्षात आला असावा. त्याला मदत म्हणून त्यांनी दुरुनच त्याला काठीने खोलीचा दरवाजा दाखविला.. एकदा…दोनदा…तीनदा.. ‘‘त्यांनी तो फुत्कार थांबवला तर किती बरं होईल’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. त्या आवाजाने त्याचे डोके अगदी भणाणून उठले होते. त्या आवाजाच्या त्रासाने तो एकदा चुकीच्या दिशेनेही चालला होता. दुर्दैवाने तो पूर्ण वळाला तेव्हा त्याचे डोके दाराच्या फटीसमोर आले. त्यातून आत जाणे शक्यच नव्हते. त्यांच्या बिथरलेल्या मनस्थितीत त्याच्या वडिलांना दुसरे दार उघडावे हा विचार सुचणेही शक्यच नव्हते. त्याच्या मनात ग्रेगॉरला लवकरात लवकर आत हाकलणे एवढाच विचार प्रबळ होता. उभे राहून त्या फटीतून आत जाण्याची त्याची तयारी नव्हती. त्याचे वडील आता ग्रेगॉरला पुढे सरकण्याची घाई करीत होते. त्यांच्या आवाजाचा गोंगाट इतका वाढला होता की ग्रेगॉरला तो त्याच्या एकट्या वडीलांचा आवाज आहे यावर विश्र्वास बसेना. तो गोंगाट असह्य होऊन ग्रेगॉरने काय व्हायचे तो होऊदेत या भावनेने त्या फटीत आपले शरीर घुसवले. त्याबरोबर त्याच्या शरीराची एक बाजू वर उचलली गेली..त्याच्या बाजू जोरात घासल्या गेल्या आणि दरवाजावर व जमिनीवर हिरवट द्राव पसरला… या अशा परिस्थितीत ग्रेगॉरला पुढेही जाता येईना ना मागे. तो असहाय्यपणे त्याचे पाय केविलवाणे हलवित राहिला. तेवढ्या त्याच्या वडीलांनी त्याला मागून एक जोरदार धक्का दिला. इतका जोरात की तो रक्तबंबाळ झाला व खोलीत आत दूरवर फेकला गेला. दरवाजा लावण्याचा आवाज झाला आणि अखेरीस काही क्षण तेथे शांतता पसरली….


ग्रेगॉर संध्याकाळपर्यंत ठार झोपला.

त्याला झोप म्हणावे का एक प्रकारची गुंगी म्हणावी हे त्याला कळत नव्हते. भरपूर झोप झाल्यामुळे तो अजून थोड्यावेळाने उठलाच असता पण कोणीतरी हळूच दरवाजा लावला व बाहेर दबक्या पावलाने कोणीतरी चालत असल्याचा आवाज झाल्यामुळे त्याला जाग आली. रस्त्यावरील दिव्यांचा उजेड खोलीतील छतावर अस्ताव्यस्त पडला होता पण खाली, जेथे तो पडला होता तेथे मात्र अंधार होता. डोक्यावरील वळवळणाऱ्या स्पृषांचा त्याने वापर करुन पाहिला. त्याला त्यांच्या स्पर्षज्ञानाचे कौतुक वाटले. त्यांचा वापर करुन तो अडखळत दरवाजापर्यंत पोहोचला. त्याला बाहेर काय चालले आहे त्याचा कानोसा घ्यायचा होता. त्याच्या डाव्या अंगावर उठलेल्या एका वेदनादायक व्रणामुळे त्याला पायांच्या दोन रांगांवर लंगडत चालावे लागत होते. दुष्काळात तेरावा महिना म्हणून त्या सकाळच्या गडबडीत एक पाय जायबंदी झाला होता. नशीब एकच पाय जायबंदी झाला होता. खरे तर सगळेच व्हायचे. तो पाय लोंबत मागे मागे खरडत येत होता.

तो दरवाजापर्यंत पोहोचला आणि त्याच्या लक्षात आले की त्याला बाहेर काय चालले आहे याचा कानोसा घ्यायचाच नव्हता. तो दरवाजापाशी खेचला गेला होता तो अन्नाच्या वासाने. तेथेच जमिनीवर एक भांडे होते ज्यात ताज्या दुधावर पावाचे तुकडे तरंग होते. ते पाहून त्याच्या चेहऱ्यावर आनंद पसरला. भुक लागलीच होती. आनंदाने त्याने त्या दुधात तोंड बुडविले पण लगेचच मागे घेतले. डाव्या अंगाला दु:खापत झाल्यामुळे त्याला ते दुध पिता येईना. त्याच्या लक्षात आले त्याच्या खाण्याच्या क्रियेत त्याला आता सगळ्या शरीराची गरज भासत होती. आणि त्याला दुध आवडायचे हे खरे असले ( म्हणूनच त्याच्या बहिणीने ते तेथे ठेवले असणार) तरी आत्ता त्याला दुध नकोसे वाटले. त्याने तोंड वळवले आणि तो खोलीच्या मध्यभागी आला.

दरवाजाच्या फटीतून त्याला थंडीमुळे पेटलेली शेगडी दिसत होती. या वेळेला त्याचे वडील आईला वर्तमानपत्रातील बातम्या मोठ्याने वाचून दाखवायचे. पण आश्चर्य म्हणजे आज सगळीकडे शांतता होती अगदी बाहेर रस्त्यावरही स्मशान शांतता पसरली होती. कदाचित त्याच्या वडिलांनी तो वर्तमानपत्र वाचनाचा कार्यक्रम सोडून दिला असावा. त्याच्या बहिणीने त्याला तसे एकदा पत्रात लिहिलेही होते. ती शांतता, तो निवांतपण पाहून त्याला वाटले, ‘‘ या सुंदर घरात किती निवांत आयुष्य जगतोय आपण !’’ अंधारात पाहताना तो हे सगळे त्याच्या कुटुंबियांना देऊ शकतोय म्हणून त्याच्या मनात स्वत:बद्दल अभिमान दाटून आला. विचारात हरवून जायला नको म्हणून त्याने त्या खोलीत इकडे तिकडे हालचाल करण्यास सुरुवात केली.

त्या संध्याकाळी कोणीतरी बाजूचे दार ओघडून पटकन बंद केले. थोड्याच वेळाने दुसऱ्या बाजूच्या दरवाजाही उघडला आणि पटकन बंद झाला. कोणालातरी आत यायचे होते पण त्याचा धीर होत नव्हता. ग्रेगॉरने बैठकीच्या खोलीत जो दरवाजा उघडत असे त्यासमोरच थांबायचे ठरविले. जो कोणी तो दरवाजा उघडेल त्याला तो पटकन आत येण्याचे विनंती करणार होता. नाहीच जमले तर कोण आत येण्याचा प्रयत्न करतय हे तरी त्याला कळले असते. पण दुर्दैवाने तो दरवाजा परत काही उघडला गेला नाही. त्याने बराच वेळ वाटा पाहिली. रात्र झाली आणि बैठकीच्या खोलीतील शेकोटी विझली. म्हणजे ते ‘‘आत्तापर्यंत जागेच होते तर !’’ तो मनाशी म्हणाला कारण त्याला हलक्या पावलांनी चालण्याचा आवाज ऐकू आला. आता सकाळपर्यंत कोणी त्याच्या खोलीत येण्याची सुतराम शक्यता नव्हती. त्याला आता विचार करण्यास भरपूर वेळ व निवांतपणा मिळणार होता. आता पुढील आयुष्य कसे व्यतीत करायचे याबद्दल त्याला विचार करणे महत्वाचे वाटत होते.

त्या अवाढव्य खोलीत जमिनीवर पोटावर पडलेल्या ग्रेगॉरच्या मनात अचानक कसलीतरी अनामिक भिती दाटून आली. काहीतरी वाईट घडणार आहे असे त्याला वाटू लागले. काय ते त्याला सांगता येत नव्हते. ज्या खोलीत त्याने गेली पाच वर्षे काढली होती त्या खोलीवर त्याने नजर फिरविली आणि कशाचीही लाज न बाळगता तो त्या सोफ्या खाली सरकला. गंमत म्हणजे त्याला तेथे एकदम शांत व सुरक्षित वाटले. आपले सगळे अंग सोफ्याखाली जात नाही हे लक्षात येताच त्याने अंग आक्रसले पण जेवढे आत गेलं त्यावर तो खुष झाला.

त्याने रात्रभर तेथेच मुक्कम ठोकला. रात्री तशी त्याला झोप आलीच नाही शिवाय भुकेने त्याला अधूनमधून जाग येत होती. रात्रभर विचार करुन त्याचा मेंदू फुटायला आला होता. सगळ्या बाजूने विचार करीत तो परत परत एकाच निष्कर्षाशी येऊन पोहोचत होता.
‘‘सध्यातरी त्याला गप्प रहायला हवे. गप्प राहून त्याच्या कुटुंबाला मदतच होईल.’’ त्याने निश्चय केला. त्याच्यामुळेच त्याच्या कुटुंबावर हा दारुण प्रसंग गुदरला होता.

अगदी पहाटे पहाटे, अजूनही अंधारच असताना ग्रेगॉरला त्याच्या निश्चयाची परिक्षा घेण्याची संधी मिळाली. त्याच्या बहिणीने बैठकीच्या खोलीतून त्याच्या खोलीत उघडणारा दरवाजा उघडला. तिचे आवरुन झालेले दिसत होते. तिला ग्रेगॉर प्रथम दिसला नाही. तिने एक नजर सोफ्याखालीही टाकली… कुठेतरी असायलाच हवा तो..

“असा नाहिसा होऊ शकत नाही एकदम ’’ ती पुटपुटली….
क्रमशः
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-१

mtmznzy3njyzndc3mzc3mdm0

पिसूक….
(पिसूक म्हणजे शापाने किंवा इतर कारणांनी दुसर्‍या प्राण्यात रुपांतर झालेला मनूष्य.)

पहाटे पडलेल्या चित्रविचित्र स्वप्नांमुळे ग्रेगॉर दचकला व गाढ झोपेतून उठला. त्याने हात ताणायचा प्रयत्न केला आणि तो उडालाच. त्याचे ह्रदय धडधडू लागले. त्याचे चक्क एका मोठ्या किड्यात रुपांतर झाले होते. त्याच्या चिलखतासारख्या पाठीवर तो असाह्यपणे त्याचे काटकुळे हातपाय अधांतरी हलवीत तो बिछान्यावर पहुडला होता. त्याने त्याची मान जरा उचलली. घुमट्यासारख्या गुबगुबीत पोटाच्या वळ्या त्याच्या नजरेस पडल्या. त्या गुळगुळीत पोटावर त्याचे पांघरुण टिकणे शक्यच नव्हते. ते खाली खाली घसरत चालले होते. थोड्याच वेळात ते पलंगावरुन खाली पडेल असे त्याला वाटले. त्याने ते सावरुन घेण्याचा प्रयत्न केला पण त्याचे ते असंख्य काटकुळे हातपाय नुसतेच हवेत अधांतरी हवेत हलत राहिले.

काय झाले आहे मला ? तो स्वत:शी पुटपुटला. हे स्वप्न तर नाही ? पण ते स्वप्न नव्हते. कारण  त्या खोलीच्या भिंतीत कोंडलेली त्याची खोली त्याच्या चांगलीच ओळखीची होती. साधारणत: ज्या आकाराची खोली असते त्यापेक्षाही थोडी लहान अशी ती खोली. कोपऱ्यातील छोट्या टेबलावर कापडाचे काही तुकडे अस्ताव्यस्त पडले होते. टेबलावर एक चांदीची चौकट होती ज्यात ग्रेगॉरने एका मासिकातून कापलेला एका स्त्रीचा फोटो होता. सरळ बसलेल्या त्या स्त्रीच्या खांद्यावर फरची शाल होती व तिचा एक हात त्या गुबगुबीत शालीच्या आड नाहीसा झाला होता. त्याने नजर खिडकीबाहेर भरुन आलेल्या आभाळाकडे टाकली. पागोळ्यातून गळणाऱ्या थेंबाचा एकसुरी आवाजाने तो थोडासा उदास झाला. हा सगळा बावळटपणा बाजूला सारुन झोपूया का अजून थोडा वेळ ? त्याने विचार केला. पण ते शक्य नव्हते कारण त्याला उजव्या कुशीवर झोपायची सवय होती आणि आत्ताच्या परिस्थितीत तो कुशीवर वळू शकत नव्हता. त्याने परत एकदा कुशीवर वळण्यासाठी जोरदार प्रयत्न केला पण तो परत पूर्वस्थितीवर आला. त्याने आपले केविलवाणे पाय दिसू नयेत म्हणून डोळे बंद केले आणि परत शंभरएक वेळा तरी प्रयत्न केला. शेवटी उजव्या बाजूला एक चमक उठल्यावर त्याने तो प्रयत्न सोडून दिला.
‘ शीऽऽ कसला व्यवसाय पत्करलाय मी ! दिवसरात्र प्रवास ! काम कमी आणि प्रवास जास्त. कार्यालयात बसून काम करणे केव्हाही मस्त. शिवाय प्रवासात तिकिटाची काळजी, जेवणाची आबाळ, आणि मुख्य म्हणजे असंख्य होणाऱ्या ओळखी. नुसत्याच ओळखी. त्यातील एकही खरा मित्र होऊ शकत नाही.’’ याचा त्याला सगळ्यात तिटकारा वाटता असे.
त्याच्या पोटावर थोडीशी खाज सुटली. तो कसाबसा पाठीवर जोर देऊन थोडा वर सरकला. उशीवर त्याचे डोके जरा वर झाले. त्याने जेथे खाज सुटली होती तेथे नजर टाकली. तेथे त्याला असंख्य पांढरे ठिपके दिसले. ते कसले आहेत हे न उमजून त्याने त्याला पाय लावला आणि विजेच्या वेगाने परत मागे घेतला. तेथे पाय लागताच त्याच्या शरीरातून एक कळ उठली व मस्तकाला भिडली.

तो परत खाली घसरला व त्याच्या मूळ जागेवर आला. ‘‘ हे पहाटे उठणे वगैरे म्हणजे शुद्ध बावळटपणा आहे.’’ तो मनाशी म्हणाला.

‘‘ माणसाला कशी भरपूर झोप पाहिजे. बाकीचे विक्रेते एखाद्या बेईमान वेश्येसारखे उंडरतात. मी जेव्हा पहाटे ऑर्डर लिहित असतो तेव्हा हे सकाळचा नाष्टा हाणत असतात. मी जर असे केले तर साहेब मला जागेवरच नोकरीवरुन हाकलेल. अर्थात तसे झाले तर बरेच होईल म्हणा. कदाचित त्यातच माझा उज्वल भविष्यकाल दडलेला असेल. समजा तसे नाही झाले तरीही त्याची कटकट तरी संपेल. आईबाबांमुळे माझे हात बांधलेले आहेत, नाहीतर मी केव्हाच त्याच्या तोंडावर राजिनामा फेकून मारला असता. त्याच्या समोर मला त्याच्याबद्दल काय वाटते हे त्याच्या तोंडावर स्पष्ट सांगितले असते. ते ऐकून तो त्याच्या खुर्चीवरुन उडाला असता. साल्याची बसायची पद्धत तरी कशी उद्दाम आहे. याचे टेबल उंचावर मांडले आहे आणि याला कारकुनांकडे खाली पहात बोलण्याची भारी हौस. बिचाऱ्यांना त्याच्याजवळ जावेच लागते कारण साल्याला ऐकूही येत नाही धड. बाबंचे पैसे परत करण्यासाठी अजून सहासात वर्षे तरी येथे नोकरी करावी लागणार. एकदा पैसे साठले की मी त्याला फाडून खाणार हे निश्चित. त्यावेळी मात्र मी स्वत:वर कसलाही ताबा ठेवण्याचा प्रयत्न करणार नाही. पण आता उठावे हे बरे ! पाचची लोकल आहे ना ! ’’

त्याने कपाटवर ठेवलेल्या गजराच्या घड्याळावर एक नजर टाकली. ‘‘ अरे बापरे ! ’’ तो किंचाळला. साडेसहा वाजले होते आणि काटे संथपणे पुढेच जात होते. मोठा काटा तर  जवळजवळ तीनवर आला होता. गजर वाजला नाही की काय ? पण घड्याळात सहाचा लावलेला गजर स्पष्ट दिसत होता. बहुतेक करुन तो वाजला असणार. गजराचे जाऊ देत. पण त्या गोंगाटात कशी काय झोप लागली? त्याला गजर ऐकू येणार नाही एवढी गाढ झोप तर निश्चितच लागली नव्हती. पण आता काय करायचे हा खरा प्रश्र्न होता. पुढची गाडी सातला होती. ती पकडण्यासाठी त्याला जिवघेणी कसरत करावी लागणार होती आणि त्याने अजून बॅगही भरली नव्हती. तसा त्याला कामावर जाण्याचा उत्साह राहिला नव्हता हेही खरं होतं. सहेबाची कटकट टाळण्यासाठी जरी त्याने सातची गाडी काहीतरी करुन पकडली असती तरी व्हायचा तो गोंधळ झालाच असता. तो नेहमी ज्याच्याबरोबर कंपनीत जात असे त्याने तो सहाच्या गाडीवर फिरकला नव्हता हे आत्तापर्यंत साहेबाच्या कानावर घातलेच असणार. तो कारकून म्हणजे साहेबाचा एक नंबरचा चमचा आणि मूर्ख होता. ‘‘आजारी होतो अशी थाप मारली तर ?’’ तो मनाशी म्हणाला. पण त्याच्यावर कोणाचाही विश्र्वास बसला नसता कारण गेल्या पाच वर्षात तो एकदाही आजारी पडला नव्हता. आणि साहेब विम्याचा डॉक्टर घेऊन घरी अवतीर्ण झाला असता ते वेगळेच. या डॉक्टरांचा जगातील प्रत्येक आजारी माणूस हा ढोंगी असतो या तत्वावर ठाम विश्र्वास असतो. दुर्दैवाने यावेळी मात्र ते खरं ठरलं असतं. त्याला तशी काहीच धाड भरली नव्हती. त्याला फक्त गाढ झोपेनंतर एक गुंगी चढली होती आणि त्याला भयंकर भूक लागली होती. हे जरा विचित्रच होतं.

या विचारांची त्याच्या मेंदूत वेगाने उलथापालथ होत होती. त्याला त्यामुळे उठावे की नाही यावर निर्णय घेता येत नव्हता. तेवढ्यात त्या घड्याळात पावणेसातचा ठोका पडला. त्याच वेळी पलंगाच्या मागे असलेला दरवाजा कोणीतरी हलकेच ठोटावला.

‘‘ग्रेगॉर ! एऽऽ ग्रेगऽऽ त्याच्या आईचा मृदू आवाज आला,

‘‘ पावणे सात वाजले. तुला लोकल पकडायची नाही का आज ?’’

तिला प्रतिसाद देताना स्वत:चा आवाज ऐकून ग्रेगॉर हादरला. त्याचाच आवाज होता तो. त्याबद्दल शंकाच नाही. पण त्या आवाजाच्या मागे खर्जामधे एक खरखर अखंड चालू होती. त्यामुळे त्याच्या घशातून बाहेर पडणारे शब्द पहिले काहीच क्षण स्पष्टपणे ऐकू येत होते. नंतर ते एकमेकांवर आपटून त्यांचा अर्थ उमजत नव्हता. ग्रेगॉरला खरेतर आईला नीट उत्तर द्यायचे होते पण या भानगडीमुळे तिला ते समजेल का नाही याची खात्री नसल्यामुळे त्याने अगदी थोडक्यात उत्तर दिले,

‘‘ आलोच मी…आई..उठतोय मी…’’

बहुदा लाकडी दरवाजाने त्याच्या स्वरातील खरखर शोषून घेतली असावी कारण बाहेर बहुतेक नीट ऐकू येत असावे. पण या संवादामुळे घरातील इतरांना मात्र ग्रेगॉर अजून उठलेला नाही याची तीव्रतेने जाणीव झाली. कारण असे कधीच घडले नव्हते. थोड्याच क्षणात दरवाजाच्या एका बाजूला त्याचे वडील दारावर मुठी आपटू लागले,

‘‘ ग्रेगॉर…ग्रेगॉर… काय फाजिलपणा चालवलाय ? दुसऱ्या बाजूला त्याची बहीण काळजीने विचारत होती,

‘‘ ग्रेगॉर तुला बरं नाही का ? काही पाहिजे का तुला ?’’ ग्रेगॉरने शब्दांमधे अंतर ठेवत, आवाज शक्य तितका तोच ठेवण्याचा प्रयत्न करीत उत्तर दिले,

‘‘ आलोच मी… तयार होतोय !.’’

ते ऐकून त्याच्या वडिलांनी नाष्ट्याचे टेबल गाठले. पण त्याची बहीण हळू आवाजात पुटपुटली, ‘‘ग्रेगॉर दरवाजा उघड बरं !’’ पण ते तो उघडणार नव्हता. नशीब टूरवर हॉटेलमधील खोल्यांमधून झोपताना त्याला दरवाजे आतून बंद करुन झोपण्याची सवय लागली होती. खरेतर त्याला शांतपणे उठून कपडे घालायचे होते व मुख्य म्हणजे न्याहारी करायची होती. त्यानंतर पुढे काय करायचे ते तो ठरविणार होता कारण पलंगावर असे पडून राहून, विचार करुन त्यातून काही निघणार नाही याची त्याला खात्री होती. कित्येकदा त्याचे उठल्यावर अंग आंबून जात असे व नंतर त्याचा मागमूसही रहात नसे. ‘‘तसेच काहीतरी असेल’’ तो मनात म्हणाला व झालेला भ्रम दूर होण्याची वाट पहात बसला.

पांघरुण बाजूला सारणं तसे सोप्प होते. जरा अंग आक्रसल्यावर ते आपोआपच बाजूला घसरुन पडले. पण पुढचे उठणे अवघड होते. तो जरा जास्तच रुंद बांध्याचा होता. शरीर सावरण्यासाठी त्याला भक्कम बाहूंची आवश्यकता होती पण येथे तर फक्त दाहीदिशांना वळवळ करणारे असंख्य काटकुळे केसाळ पाय त्याच्या दिमतीस होते. त्यातील एखादा पाय वाकविण्याचा तो प्रयत्न करे तेव्हा तो अगोदर आपोआप सरळ होई. शेवटी तो पाय पाहिजे तसा हलविण्यास लागला तरी इतर पाय त्याचा काहीच ताबा नसल्यासारखे वळवळ करीत. जणू काही त्यांना त्या एकाच पायाला त्रास दिलेला आवडत नसावा.
‘‘पण येथे बिछान्यावर पडून काय उपयोग ?’’ तो मनाशी म्हणाला. त्याला वाटले की त्याच्या शरीराचा खालचा भाग हलवून तो पलंगावरुन खाली उतरु शकेल पण तो भाग त्याने अजून पाहिला नव्हता आणि तो कसा असेल याविषयी त्याला कल्पना करता येईना. पण खालचा भाग हलविणे फारच अवघड होते. त्याने जोर लावला पण त्याचा अंदाज चुकला. तो पलंगाच्या काठावर आपटला आणि त्याच्या मस्तकात एक जिवघेणी कळ उठली. त्या दुखण्याने त्याला हे मात्र कळाले की त्याच्या शरीराचा खालचा भाग फारच नाजूक आहे.

मग त्याने शरीराचा वरील भाग बिछान्यावरुन खाली हलविण्याचा प्रयत्न केला. अर्थात ते करताना त्याने त्याचे डोके काठावर आपटणार नाही याची पूर्ण काळजी घेतली. हंऽऽऽ ते जरा सोपे वाटलं त्याला. पण त्याला धप्पकन खाली पडूनही चालणार नव्हते कारण तो डोक्यावर पडून बेशुद्ध झाला असता तर सगळीच पंचाईत झाली असती. त्यापेक्षा बिछान्यावरच पडलेलं काय वाईट ? तो मनाशी म्हणाला.

बरेच प्रयत्न केल्यावर तो परत पूर्वस्थितीवर आला. त्याच्या नजरेस परत ते विचित्रपणे हालचाल करणारे पाय पडले. त्यांच्यावर ताबा मिळविण्यासाठी त्याच्याकडे काही उपाय नव्हता ना या सगळ्या भ्रमावर त्याच्याकडे कुठले औषध होते. त्याने परत स्वत:ला बजावले की बिछान्यावर पडून राहण्याने काहीही होणार नाही. कसलाही धोका पत्करुन बिछान्यावरुन उठणेच शहाणपणाचे ठरेल. त्याचवेळी त्याने स्वत:ला हेही बजावले की परिस्थितीला थंड डोक्याने प्रतिसाद देणे हे हताश होऊन गोंधळ घालण्यापेक्षा बरं. हा सगळा विचार करताना त्याने आपली नजर मात्र खिडकीवरुन हटवली नव्हती पण दुर्दैवाने धुक्याने बाहेरचे काहीच दिसत नव्हते. घड्याळाचा ठोका पडल्यावर तो स्वत:शी पुटपुटला, ‘‘ सात वाजले…तरी एवढे धुके…’’ तो काही क्षण तसाव निश्चल पडून राहिला. त्याचा श्र्वासोच्छ्वास मंद चालला होता जणू काही सगळे परिस्थिती वास्तव मुळपदावर येण्याची वाट पहात होता.

तो एकदम ठामपणे म्हणाला, ‘‘ सव्वासातच्या आत कुठल्याही परिस्थितीत मला उठायलाच पाहिजे. कोणीतरी कार्यालयातून चौकशी करण्यासाठी येईल त्याच्या आधी उठायलाच हवे. कदाचित कोणीतरी आलेही असेल कारण ते लवकरच उघडते.’’ हा विचार मनात येताच त्याने आपल्या शरीराला एका लयीत झोके देण्यास सुरुवात केली. त्याले वाटले याने तो पलंगावरुन खाली पडेल. पडताना डोकं जर उचलून धरले तर कसली दु:खापतही होणार नव्हती. त्याची पाठ बऱ्यापैकी टणक होती. पाठीवर पडले तर काही विशेष लागणार नव्हते. पण त्याला काळजी वाटत होती ती पडल्यावर येणाऱ्या धप्पऽऽ आवाजाची. तो थांबविता येणे त्याला शक्यच नव्हते. आवाजाचे एक जाऊ देत, पण त्या आवाजाने त्या बंद दरवाजापलिकडे काय गोंधळ उडेल याचा विचार त्याला करवेना. पण त्याला आता तोही धोका पत्करण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते.

अंगाला हेलकावे देत तो पलंगावरुन जवळजवळ अर्धाआधिक खाली आला. आता त्याला तो खेळच वाटू लागला. कोणाची थोडीशी मदत मिळाली असती तर उठणे किती सोपे होते. दोन धडधाकट माणसे असती तर…पुरेसे होते. त्याला त्याचे वडील आणि मोलकरणीची आठवण झाली . त्यांनी नुसते त्याच्या पाठीखाली हात घालून त्याला उचलून जमिनीवर ठेवले असते तर तो स्वत:हून त्याच्या पायावर चालू लागला असता. काटकुळे असले तरी ते पाय होते आणि त्यांचा उपयोग त्यांना चांगलाच माहीत असणार. हंऽऽऽ… दरवाजे तर सगळे बंद होते. मदतीसाठी आरडाओरडा करावा का ? त्या कल्पनेनेच त्याला हसू फुटले.
त्याच्या शरीराचे हेलकावे आता तोल जाईल येथपर्यंत येऊन पोहोचले होते. पाचच मिनिटात काहीतरी निर्णय घ्यायला हवा होता कारण पाच मिनिटांनी सव्वासात वाजणार होते. …तेवढ्यात दरवाजावरील घंटा वाजली. ‘‘कार्यालयातीलच कोणीतरी असणार !’’ तो मनाशी म्हणाला. त्या विचारानेच त्यांचे अंग ताठरले. पण त्याचे पाय मात्र जास्तच वेगाने वळवळू लागले. क्षणभर सर्वत्र शांतता पसरली. ‘‘त्यांनी दरवाजा उघडला नाही म्हणजे मिळवली’’ त्याने आशा व्यक्त केली. अर्थात तसे करणे हे किती मूर्खपणाचे आहे हे लगेचच त्याला उमगले. तेवढ्यात पाय घासत चालणाऱ्या मोलकरणीने दरवाजा उघडला. त्याला पहिल्या काही शब्दांवरुनच कोण आलंय ते कळले –  हेडक्लार्क आला होता. ‘‘शीऽऽऽ काय घाणेरडे नशीब आहे आपले. या कंपनीत काम कराव लागतंय ! एकदा उशीर झाला नाही तर लगेच शंकाकुशंकांचे मोहोळ उठले देखील. सगळे कर्मचारी एक नंबरचे बदमाष असतात असे वाटते की काय यांना ? एक तास उशीर झालाय फक्त. अपराधीपणामुळे वेड लागून मला वेड लागायची वेळ आली आहे. इतकी की मला उठताही येत नाही… हा सगळा भ्रमच असणार… जर खरंच गरज होती तर, त्यांना एखाद्या शिपायाला पाठवायला काय हरकत होती ? हेडक्लार्कला येऊन ही भानगड किती महत्वाची आहे हे सिद्ध करायचे होते का ? या विचारांनी प्रक्षुब्ध होत त्याची धडपड वाढली आणि तो पलंगावरुन खाली पडला. धप्पऽऽऽ असा आवाज आला पण तो आवाज एवढा काही मोठा नव्हता. खाली अंथरलेल्या गालिचामुळे पडण्याचा आवाज दबला गेला. शिवाय त्याची पाठही आता लवचिक झाली होती. पण त्याने डोके वर उचलून न धरण्याचा निष्काळजीपणा केला होता आणि त्याची शिक्षा त्याला लगेचच मिळाली. डोक़्याला मार लागायचा तो लागलाच. त्याने आपले डोके पटकन वळविले व त्या गालिचावर घासले.

‘’ आत काहीतरी पडल्याचा आवाज झाला.’’ बाहेर हेडक्लार्क म्हणाला. त्याने मनोमन त्याला शाप दिला. ‘त्याच्यावरही असा प्रसंग येईल तेव्हा पाहू’’ पण त्याचा तो शाप शेजारच्या खोलीत त्या हेडक्लार्कच्या करकर करणाऱ्या चामड्याच्या बुटांच्या आवाजात दबला गेला. उजव्या हाताच्या खोलीतून त्याची बहीण दबक्या आवाजात त्याला बाहेर काय होतंय ते सांगत होती.
‘‘तुझे साहेब आले आहेत’’

‘‘ माहीत आहे मला’’ तो ओठातल्या ओठात पुटपुटला.

तेवड्यात डाव्याबाजूच्या खोलीतून त्याच्या वडिलांची हाक आली,
‘‘ग्रेगॉर, तुझे साहेब आले आहेत ! तू आज सकाळची लोकल का पकडली नाहीस असे विचारताएत. त्यांना काय उत्तर देऊ ते समजत नाही. शिवाय त्यांना तुझ्याशी बोलायचे आहे. दार उघड. मी त्यांना तुझी खोली अस्ताव्यस्त असेल याची कल्पना आधीच दिली आहे., त्याची काळजी करु नकोस !’’

‘‘ ग्रेगॉर, गुड मॉर्निंग !’’ हेडक्लार्क म्हणाला.

’‘त्याला बरं वाटत नाहीए !’’ त्याची आई त्या हेडक्लार्कला सांगत होती.

‘‘ त्याला निश्चितच बरं वाटत नसणार. नाहीतर सकाळची त्याची लोकल कधीच चुकली नाही. तो कामाशिवाय दुसऱ्या कशाचाच विचार करीत नाही. मी सांगते तुम्हाला, गेले आठ दिवस तो संध्याकाळीसुद्धा बाहेर गेलेला नाही. टेबलावर बसून काम करणे एवढेच करीत होता तो.  उरलेला वेळ तो आगगाडीची वेळापत्रके चाळण्यात घालवितो. अगदीच वेळ उरला तर तो लाकडी फ्रेमवर नक्षिकाम करतो. गेले तीन दिवस संध्याकाळी तो हेच करीत बसला होता. ती फ्रेम खूपच छान झाली आहे. आता तो दरवाजा उघडेल तेव्हा तुम्हाला ती दिसेलच. तुम्ही आलात ते बरेच झाले. नाहीतर त्याने काही हा दरवाजा उघडला नसता. तसा हट्टीच आहे तो ! असे म्हणू नये पण तो आजारीच असणार ….’’

‘‘आलोच मी !’’ त्याने प्रत्येक शब्दावर जोर देत सांगितले. उत्तर देताना तो थोडे देखील हलणार नाही याची त्याने काळजी घेतली होती. न जाणो हालचालीमुळे बाहेरच्यांना त्याचे बोलणे कदाचित ऐकू गेले नाही तर….

‘‘मलाही तसेच वाटते बाईसाहेब ! काही गंभीर प्रकार नसावा म्हणजे झालं ’’ हेडक्लार्क म्हणाला.

‘‘पण गंभीर नाही असे कसे म्हणू मी ? आमच्या धंद्यात थोड्याफार आजारपणाकडे आम्ही नेहमीच दुर्लक्ष करतो. म्हणजे कामाकडे लक्ष द्यावेच लागते ना !’’

‘‘येऊदेत का आता त्यांना आत ?’’ वडिलांनी अस्वस्थ होत, दरवाजा ठोठावत विचारले. परत एकदा विचारले.

‘‘ नको !’’ आतून उत्तर आले. डावीकडील खोलीत या उत्तराने तणावपूर्ण शांतता पसरली तर उजव्या खोलीत त्याची बहीण मुसमुसून रडू लागली. ही का नाही इतरांबरोबर ? बहुतेक नुकतीच उठली असेल आणि तिचे अजून आवरुन व्हायचे असेल. पण मग तिला एवढे रडायला काय झालं ? तो उठत नाही आणि त्या हेडक्लार्कला आतही घेत नाही म्हणून ? त्याची नोकरी जाईल या भितीने ? का आता कार्यालयातून घेतलेल्या कर्जफेडीचा परत तगादा चालू होईल या भितीने ? पण तिला या सगळ्याची एवढी काळजी करण्याचे कारण नव्हते. तो अजूनही घरात होता आणि ते सोडण्याचा त्याचा आजिबात विचार नव्हता. त्या क्षणी तरी तो गालिचावर पडला होता आणि तो ज्या परिस्थितीत होता ती पाहिल्यावर हेडक्लार्कला त्याने आत घ्यावे असे कोणीच म्हटले नसते. आणि एवढ्या किरकोळ करणासाठी त्याला तडकाफडकी नोकरीवरुन डच्चू देण्याचे तर काहीच कारण नव्हते. रडून त्याला त्रास देण्यापेक्षा ग्रेगॉरला थोडा वेळ एकटे सोडले असते तर फार बरे झाले असते. अर्थात हे ग्रेगॉरचे मत होते. पण आता पुढे काय होणार या अनिश्चितीचे सावट त्यांच्या मनावरुन जाणे शक्यच नव्हतं. त्यामुळे त्यांचे असे वागणेही अपेक्षित होते.

‘‘मि. ग्रेगॉर,’’ हेडक्लार्कचा आवाज थोडा चढलेला वाटला.

‘‘ काय झालंय तुला? काय चाललंय काय ? स्वत:ला कोंडून घेऊन आणि ‘‘हो’’ ‘‘नाही’’ अशी उत्तरे देऊन तू स्वत:च्या आईवडिलांना कसला घोर लावला आहेस याची कल्पना आहे का तुला ? शिवाय तू तुझ्या कामाकडेही दुर्लक्ष करतो आहेस. अर्थात हे तुझ्या आईवडिलांइतके महत्वाचे नाही. आम्हाला सगळ्यांना तुझ्याकडून ताबडतोब उत्तर हवंय. कमाल आहे ! कमाल आहे !. इतके दिवस मी तुला एक शांत सुस्वभावी, विश्र्वासार्ह माणूस समजत होतो पण आता अचानक तू ते सगळे धुळीस मिळविण्याचे ठरविलेले दिसते. तुला माहिती आहे का ? साहेबांनी तुझ्या नाहीसे होण्यावर एक शंकाही प्रदर्शित केली. तुझ्यावर सद्ध्या रोखपालाची जबाबदारी टाकण्यात आली त्याबद्दल बोलत होते ते. अर्थात मी ताबडतोब त्यांना तुझ्याबद्दल खात्री दिली. पण आता तुझा हटवादीपणा पाहिल्यावर तुझी बाजू घेण्याचे मला काही कारण उरले आहे असे बिलकूल वाटत नाही. आणि लक्षात ठेव, तुझ्या सारखे कंपनीला छपन्न सेल्समन मिळतील. हे सगळे मी तुला खाजगीत सांगण्याचे ठरविले होते पण तूच माझ्यावर हे सगळे सगळ्यांसमोर सांगण्याची वेळ आणली आहेस. त्यांनाही कळू देत तू किती बेजबाबदारपणे वागतो अहेस ते… गेल्या वर्षातील तुझी कामगिरी समाधानकारक नाही हेही त्यांना समजले पाहिजे. मान्य आहे सद्ध्या मंदी चालू आहे पण विक्री होतच नाही असे होऊच शकत नाही, किंबहुना अशी वेळ आलीच नाही पाहिजे’’.

‘‘ पण साहेब,….!’’ ग्रेगॉर आतून ओरडला. ‘‘मी आता कुठल्याही क्षणी दरवाजा उघडणार आहे. मला जरा चक्कर आल्यासारखे वाटत होते बस्स.. त्यामुळे मला उठायला उशीर झालाय. मी अजूनही माझ्या बिछान्यावरच आहे.. पण आता मला बरं वाटतय. काल रात्री मी एकदम ठीक होतो.. हे अचानक काय झालय ते मला कळत नाही. नाहीतर काल रात्रीच काही लक्षणे दिसली असती आणि मी कार्यालयात कळविले असते. कृपया माझ्या आईवडिलांना यात ओढू नका. तुम्ही माझ्यावर जे काही आरोप केलेत त्याला कसलाही आधार नाही हे तुम्हालाही चांगले माहीत आहे. कदाचित मी शेवटी पाठविलेल्या ऑर्डर्स तुम्ही अजून पाहिलेल्या दिसत नाहीत. मी अजूनही आठची गाडी पकडू शकतो. आपण आपला वेळ वाया घालवू नका. कार्यालयात परत जा ! मी लवकरच माझ्या कामाला लागेन. कृपया आपल्या मोठ्या साहेबांनाही हे सांगा आणि माझी बाजू मांडा…’’

इतका वेळ काय बडबड केली हेच ग्रेगॉरला कळले नव्हते. त्याने सवयीने आपले कपाट गाठले व त्याच्या आधाराने तो आता सरळ उभे राहण्याचा प्रयत्न करीत होता. त्याला खरेतर खोलीचा दरवाजाच उघडायचा होता आणि त्या हेडक्लार्कशी बोलायचे होते. त्याला दरवाजा उघडण्याचा आग्रह करणाऱ्यांवर त्याला पाहिल्यावर काय परिणाम होतोय, ते काय म्हणतात हे पाहण्याची व ऐकण्याची त्याला उत्सुकता लागली होती. जर ते घाबरले असते तर तो गप्प राहणार होता पण त्यांनी जर सगळे शांतपणे समजून घेतले असते तर मात्र तो आठची गाडी पकडण्याच्या तयारीला लागणार होता…त्या कपाटाच्या गुळगुळीत पृष्ठभागावरुन तो दोन तीन वेळा घसरला पण अखेरीस तो उभा राहिला. शरीराच्या खालच्या भागातील वेदनांकडे यावेळेस त्याने पूर्ण दुर्लक्ष केले. नंतर त्याने मागेच असलेल्या खुर्चीवर स्वत:चे शरीर झोकून दिले व आपल्या वळवळणाऱ्या काटकुळ्या पायांनी तिच्या कडांना पकडले. त्यामुळे एक झाले त्याचा त्याच्या शरीरावर ताबा आला. त्याने बोलणे थांबविले कारण बाहेर त्याला परत हेडक्लार्कचा आवाज ऐकू आला.

‘‘मि. सामसा, तुम्हाला तो काय म्हणतोय यातील एक शब्द तरी कळला का ? मला वाटतंय तो आपल्याला मूर्ख बनवतोय.’’
ते ऐकताच त्याची बिचारी आई रडू लागली.

‘‘ अहो त्याला आधीच बरं नाहीए…त्याला आणखी त्रास का देता ?’’ स्फुंदत स्फुंदत तिने हाक मारली, ‘‘ग्रीटऽऽऽ ग्रीटऽऽऽ!’’

‘‘ आले! आले ! ’’ त्याच्या बहिणीने दुसऱ्या खोलीतून उत्तर दिले…. ग्रेगॉरची खोली या दोन खोल्यांच्या मधे होती…

‘‘ताबडतोब जाऊन डॉक्टरला घेऊन ये. काहीतरी भयंकर झालंय… त्याचा आवाज ऐकलास का ?’’

‘‘मला तर तो मनूष्यप्राण्याचा आवाज वाटलाच नाही……’’ हेडक्लार्क म्हणाला…..

क्रमशः

मूळ लेखक : फ्रान्झ काफ्का.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | १ प्रतिक्रिया

नथ……….भाग-१

Untitled-1

नथ……

माधव गोविंद भानू (खाजगीवाले)…….
१९९२ साली जानेवारीत रशियन सरकारने अफगाणिस्थानच्या नजिब़उल्ला सरकारची मदत थांबिविली. त्याचा परिणाम लगेचच दिसून आला. मुख्य म्हणजे इंधनाचा पुरवठा थांबल्यावर सरकारी फौजेचा कणाच मोडला. त्या उलट पाकिस्तानच्या मदतीने तालिबानचा हैदोस जोरात चालू झाला. स्वत: नजिब़उल्लाने काबूलमधे राष्ट्र्संघाच्या कार्यालयात आसरा घेतला. त्याला असा विश्वास वाटत होता की खिलजी वंशाचे तालिबान त्यांच्यासारख्याच दुसऱ्या खिलजीच्या वाटे जाणार नाहीत पण तो अंदाज साफ चुकला. पाकिस्तानच्या पुरत्या कह्यात गेलेल्या तालिबानच्या टोळीप्रमुखाला नजिब़उल्लाला धडा शिकविण्याचा पाकिस्तानकडून स्पष्ट आदेश होता. मुल्ला अब्दुल रझाकने तो शब्दश: अमलात आणला व नजिबउल्ला अहमदझाईचे शब्द खरे ठरविले. त्याने म्हटले होते की ‘अफगाणी आपल्या चुकांतून कधीच शिकत नाहीत व ते सारख्या त्याच त्याच चुका करतात.’ मुल्ला रझाकने व आय् एस् आय् च्या एका अधिकाऱ्याने नजिब़उल्लाला ट्रकच्या मागे बांधून फरफटवत ठार मारले, त्याच्या प्रेताची विटंबना केली व ते शव राष्ट्रसंघाच्या कार्यालयाबाहेर उलटे टांगले. नजिब़उल्ला संपला आणि अफगाणीस्तानमधील शहाणपण संपले असे म्हणण्यास हरकत नाही.

याच काळात मी बाबरी मशिदीच्या भिंती उन्मादात फोडत होतो. व मित्रांमधे ते कसे योग्य आहे याबद्दल जोरजोरात वाद घालत होतो.

रशियाच्या फौजा मागे गेल्या आणि अफगाणिस्तानमधे टोळीयुद्धांचे पेव फुटले. कोण कोणाकडून लढतोय आणि कशासाठी लढतोय हे कळेनासे झाले. लाखो जनता बेघर झाली व सोन्यासारख्या देशाची तुलना सोमालियाशी हो़ऊ लागली. अहमदझाई गेले आणि करझाई आले व २००१ मधे अमेरिकेची वकिलात परत एकदा उघडली. ही वकिलात काबूलच्या प्रतिष्ठित समजल्या जाणाऱ्या वझीर अकबर खान विभागात मसूद रोडवर आहे.

ज्या ठिकाणी ही गोष्ट सुरु झाली ते ठिकाण हे आहे व काळ २०११. पण त्या अगोदर तुम्हाला मला या देशाविषयी एवढी माहिती का व कशी हे सांगावे लागेल. आमच्या मुलीने शिकण्यासाठी अमेरिकेची वाट धरली एवढ्यावरच हे थांबते तर ठीक. पण तिने शिक्षण झाल्यावर तेथेच नोकरी धरली आणि एका उमद्या अमेरिकन माणसाशी लग्न केल्यावर मात्र घरात माजायचा तो गोंधळ माजला. सौ व आमच्या पिताश्रींची मानसिक अवस्था जरा नाजुकच झाली. साहजिकच आहे आमच्या आख्या खानदानात असे वेडे धाडस कोणी केले नव्हते.

आमचे घराणे म्हणजे वेळासचे भानूंचे घराणे. आमच्या पिढ्यांनपिढ्या पेशव्यांच्या पदरी नोकरी करत होत्या तर काही जण त्याच्याही अगोदर नागपुरकर भोसल्यांच्या पदरी रुजू झाले होते. भानूंच्या ज्या अनेक शाखा भारतभर पांगल्या त्यातील आमची एक. एका शाखेत नाना फडणवीस निपजले तर आमच्या शाखेच्या एका पुर्वजाने बडोद्याला गायकवाड महारांजाकडे नोकरी पत्करली. ते त्यांच्या वैयक्तिक संपत्तीचे काम बघायचे त्यामुळे त्यांचे नाव झाले ‘खाजगीवाले’. काळानुसार झालेल्या बदलांमुळे खाजगीवालेही अनेक ठिकाणी उदरनिर्वाहासाठी बऱ्याच ठिकाणी पांगले. आमचे आजोबा पुण्याला स्थायिक झाले. आमच्या घराण्यात त्या काळात हिंदूमहासभेचे भयंकर प्रस्थ होते. कडवेपणाची किंचित वेडसर झाकही आमच्या घरातील सर्व कर्त्या पुरुषांमधे दिसायची. अर्थात मीही त्याला अपवाद नव्हतो. त्या वेडात आम्ही काय काय करायचो हे सांगायची ही जागा नाही.

यथावकाश आमच्या मंडळींचा व पिताश्रींचा विरोध मावळला व अमेरिकेची वारी झाल्यावर तर तो पारच मावळला. घराण्याची ‘अब्रू धूळीस मिळवली’ पासून जावयाच्या कोतुकापर्यंत प्रवास केव्हा झाला हे आमचे आम्हालाच कळले नाही. देवासच्या म्हणजे आमच्या मूळगावातील देवळाला भरगोस देणगी मिळाल्यावर तर आमच्यावर कडवट टिका करणाऱ्या गावच्या भटांच्या जिभेवर आमच्या जावयाचे कौतुक खेळू लागले. आमच्या नातवाने तर कमालच केली. अत्यंत बुद्धिमान व देखणा हा तरुण ‘ आर्य अँगस कँपबेल ’ एम. बी. ए. झाला व अमेरिकेच्या परराष्ट्रखात्यात भरती झाला. त्याच्या यशाची कमान सतत चढतीच राहिली आहे. पण त्याला भारतात स्थायिक व्हायचे आहे. त्याची कारणे अनेक आहेत. त्यातील प्रमुख कारण म्हणजे पठ्ठ्याने वेळासच्या पटवर्धनांच्या मुलिशी लग्न केले आहे. ते प्रकरणही खरे तर एका कादंबरीचाच विषय आहे..

२००९ साली आर्य अमेरिकेच्या अफगाणिस्थानमधील कॉन्स्युलेटमधे आर्थिक बाबी हाताळणारा आधिकारी म्हणून रुजू झाला आणि लवकरच त्याने आपले कुटुंब तेथे हलविले. तेथे असणाऱ्या अनेक बैठ्या इमारतींमधे एका इमारतीमधे राहण्याची सोय असल्यामुळे तसे काळजीचे कारण नव्हते पण अर्थात काळजी वाटतच होती हेही खरंच……

आर्य अँगस कँपबेल……..
२००९ साली मी माझ्या नवीन नोकरीच्या ठिकाणी म्हणजे काबूलमधे आमच्या वकिलातीत रुजू झालो आणि लगेचच कामाला लागलो. सगळेच नवीन व त्या राष्ट्राची नव्याने पायाभरणी करणे एवढे सोपे नव्हते. त्यात अफगाणिस्थानमधे असंख्य जमातीच्या टोळ्यांचा सुळसुळाट होता. देशाचे हित डोळ्यासमोर ठेऊन या सर्व टोळ्यांच्या प्रमुखांशी चर्चा करणे हे महा कर्मकठीण काम होते. त्यासाठी मला व माझ्या हाताखालील कर्मचाऱ्यांना विशेष प्रशिक्षण देण्यात आले होते त्यात अफगाणिस्थानचा इतिहास, त्यांच्या आपापसातील लढाया, त्यांची टोळीयुद्धे, त्यांचे रितीरिवाज, प्रत्येक टोळीचा स्वभाव, इत्यादींचा अभ्यास करावा लागला. सगळ्यात शेवटी प्रत्येकाला लष्करी प्रशिक्षण घ्यावे लागले ते वेगळेच. हे प्रशिक्षण लष्करी प्रशिक्षणाइतके खडतर नव्हते पण कमीत कमी बंदूक चालविणे व हातघाईच्या लढाईत काय करावे याचे निश्चित होते.

अफगाणिस्थानला येण्याअगोदर आम्ही दोघे भारतात जाऊन आलो. माझ्या आजोबांची व माझ्या पत्नीच्या म्हणजे मानसीच्या वडिलांची मुसलमानांबद्दलची व पठाणांबद्दल काय मते आहेत याची मला त्यांच्याबरोबर झडलेल्या गप्पांवरुन कल्पना आली होती. त्यांना अफगाणिस्थानबद्दल फारच कमी माहिती होती. अफगाणिस्थानमधे राहणाऱ्या सर्वांना ते पठाणच म्हणत. पठाणांविषयी त्यांना बरीच चुकीची माहिती होती. मूळात पठाण हा शब्दच अफगाणी नाही. अफगाणीस्थानमधील लोकांना हिंदुस्थानात पठाण म्हणत असत आणि तो शब्द आला पश्तूनवा या शब्दावरुन. आफ्रिदी जमाती याचा उच्चार पॅश्तूनवा असा करत असत. आम्ही इतिहासावर गप्पा मारताना दोन विषय मात्र नेहमीच चर्चिले जातात. एक म्हणजे महाभारतातील शकूनी व दुसरा म्हणजे पानिपतचे युद्ध. माझ्या अभ्यासक्रमात माझा या विषयावरील पूर्ण अभ्यास झाला होता पण मी त्यांच्याशी वाद घालायचा नाही असे ठरवूनच टाकले आहे. त्यांच्या या युद्धाबद्दलच्या भावना जरा जास्तच तीव्र होत्या. साहजिकच आहे त्या युद्धाचा आघात त्यांच्या घराण्यावर त्या काळात झाला असणार. दोघांचेही पूर्वज त्या युद्धात जखमी झाले होते किंवा धारातिर्थी पडले होते.

२०११ साली राजदूत कार्ल आयकेनबेरी यांच्या काळात आमच्या वकिलातीवर हल्ला झाला आणि मला रोज भारतात दूरध्वनी करायची ताकीद मिळाली. नंतर अमेरिकन सैन्य अफगाणिस्थानात आले….पुढचे सगळ्यांना माहितच आहे. त्यानंतर मात्र आमच्या कार्यालयात भरपूर लोक भरती करण्यात आले व कामही वाढले. माझ्या खात्यातही तीन नवीन माणसे भरती करण्यात आले. एकाचे नाव होते जॉन. तो होता न्युयॉर्कचा व दोन अफगाणी होते. एकाचे नाव होते इस्माईलखान बाम्झाई. दुसरा त्याचाच धाकटा भाऊ होता ज्याचे नाव होते वलिखान. हे दोघेही बाम्झाई जमातीचे होते. दोघेही उच्चशिक्षित व वागण्यात आदबशीर होते. सध्याचा क्रिकेटवीर …‘इम्रान खान‘ त्याला डोळ्यासमोर आणलेत तर काम भागेल. कामालाही बरे होते ते. हाताखालच्या अफगाणी माणसांशी कामाव्यतरिक्त संबंध वाढवायचे नाहीत हा आमच्या प्रशिक्षणाचाच एक भाग असल्यामुळे त्यांच्याशी कामापुरताच संबंध आम्ही ठेवला होता.

धर्मांतराबाबतही माझ्या सासऱ्यांचे व अजोबांचे विचार फारच जहाल होते. त्यांच्यातील कोणातरी पूर्वजाने म्हणे मरण पत्करले होते पण धर्म बदलला नव्हता. पण त्यांच्या हे लक्षात येत नव्हते की त्यावेळी मरण किंवा धर्मांतर हे दोनच पर्याय उपलब्ध होते. एक तिसराही असायचा, तो म्हणजे देश सोडणे. आपला धर्म का भूमी? हे निवडणे मरणाहूनही अवघड. आपली निष्ठा जमिनीशी का धर्माशी? मला पोसणारी जमीन पहिली का धर्म पहिला?
सामान्य माणसे देश सोडत नाहीत.
जी सोडतात ती असामान्य असेही म्हणता येत नाही.
देश सोडणे त्यांना शक्य असते एवढेच !
धर्मांतराकडे आम्ही एक सोय म्हणून बघतो. इतर किमत शून्य !

यांच्यातले नशिबवान कोण ते काळच ठरवतो. हिंदुस्थानातील ज्यांनी धर्म बदलला त्यांचे तसे छानच चालले आहे असे म्हणावे लागेल. मुख्य म्हणजे ते जिवंत राहिले व त्यांचा वंशही चालू राहिला. पण हे त्यांच्या पचनी पडणे अवघड आहे. सुदैवाने माझे व मानसीचे चांगले पटते कारण आमच्यातील सांस्कृतिक दरी आम्ही समर्थपणे सांभाळली आहे. त्या दरीत आम्ही उतरतच नाही. मानसीने सगळ्या गावाचा विरोध पत्करुन माझ्याशी लग्न केले तेव्हाच आमच्या एकमेकांवरील प्रेमाचा कस लागला होता. विरोधाला सामोरे जाऊन लग्न करण्यातील मजा काही औरच असते.

२०११च्या शेवटी कार्लची अमेरिकेला बदली झाली आणि त्याचा निरोप सभारंभ दणक्यात पार पडला.

त्यानंतर २०१२ च्या मार्चमधे आमच्या वकिलातीवर परत एकदा पाकिस्तानी तालिबानने हल्ला चढविला. आम्ही जवळजवळ तीन दिवस त्यांच्या वेढ्यात सापडलो होतो. नशिबाने बायको व मुले भारतात गेली होती त्यामुळे त्यांची काळजी नव्हती. तालिबानी इतका गोळीबार करत होते की खिडकीसमोर उभे राहण्याचीही सोय नव्हती. ते तीन दिवस आम्ही जमिनीवर टेबलाच्या आड बसून काढले. दुसऱ्या दिवशी रात्री मी व इस्माईल खान गप्पा मरत बसलो होतो. अशा वेळी माणसे जरा जास्तच हळवी होतात व मनात सतत आपल्या प्रियजनांच्या आठवणी गर्दी करतात. मन घरादाराच्या आठवणींनी खिन्न होते व मनावर सतत एक प्रकारचे दडपण असते. ते दूर करण्यासाठी मग माणसे एक्मेकांजवळ मने मोकळी करतात. त्या दिवसी असेच झाले. इस्माईल मला त्याच्या घरादाराबद्दल सांगत होता. त्यांचे गावाकडील घर किती मोठे आहे इ.इ.इ…. मीही माझ्या पाकिटातील मानसीचा फोटो काढला व तिच्याकडे बघत बसलो. वेळासच्या दिवाळीतील भेटीच्यावेळी काढलेल्या फोटोत कसली सुंदर दिसत होती ती ! डोक़्यावर पदर, नाकात नथ…व्वा…इस्माईलनेही तो फोटो पाहिला. माझ्याकडून घेतला व परत एकदा निरखून पाहिला. हे नाकात काय घातले आहे याबद्दल चौकशी केली व सुंदर या अर्थाची खूण करुन तो फोटो मला परत दिला…हा प्रसंग मी विसरुनही गेलो….
…… पुढे केव्हातरी इस्माईलच्या घरी जाईपर्यंत…………

क्रमश:
जयंत कुलकर्णी.

संपूर्ण काल्पनिक……
या लिखाणातली सर्व पात्रे आणि प्रसंग काल्पनिक आहेत. कुणाला इतर हयात वा मृत व्यक्तिशी साधर्म्य आढळल्यास तो केवळ योगायोग समजावा. सर्व हक्क लेखकाच्या स्वाधीन.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा