पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-५

image6

….त्या दरवाजाला कान देऊन उभे राहताना त्याच्या मनात असल्या वांझोट्या विचारांनी गर्दी केली. विचार करुन करुन अतिश्रमाने तो त्या दरवाजावर त्याचे डोके टेकीत असे पण ते करताना जर थोडा जरी आवाज झाला तर त्यांचे बोलणे एकदम थांबे व त्याच्या वडिलांचा पलिकडून लगेचच आवाज येई, ‘‘आता काय करतोय तो ? काय करीत असेल ?’’ मग त्यांचे बोलणे परत सुरु होई.

आर्थिक बाबींबद्दल त्याच्या आईला एकदा सांगितलेले कळत नसे त्यामुळे त्याचे वडील तिला तीच गोष्ट अनेक वेळा समजावून सांगत होते. त्यातून एक गोष्ट मात्र ग्रेगॉरला अनेक वेळ कळली ती म्हणजे त्यांच्या वाईट काळात एक छोटीशी गुंतवणूक दिवाळखोरीतून वाचली होती. नुसती वाचलीच नव्हती तर तिच्यात बऱ्यापैकी वाढही झाली होती कारण त्यातून मिळणाऱ्या व्याजाला कोणी हात लावला नव्हता. शिवाय ग्रेगॉर स्वत:साठी थोडे पैसे ठेऊन उरलेले पैसे घरखर्चासाठी द्यायचा, त्यातीलही बरेच पैसे वाचत होते. दरवाज्याआड ग्रेगोरला या दूरदृष्टीचे कौतुक वाटले. कौतुकाने त्याने मान हलविली. हे खरे होतं की त्या पैशातून त्याने काही रकमेची कर्जफेड केली असती आणि त्याला लवकर नोकरीही सोडता आली असती. पण त्याच्या वडिलांनी जे काय केले होते तेही ठीकच होते.

अर्थात या जमलेल्या पैशांवरील व्याजावर त्या कुटुंबाचा खर्च भागणे शक्यच नव्हते. आणि समजा मुद्दलच खर्च करायचे असे त्यांनी ठरविले असते तर फार तर एक दोन वर्षे ते पुरले असते. त्या पैशाला खरे तर हातच लावायला नको होता. अडीअडचणीला त्याचा उपयोग झाला असता. महिन्याच्या खर्चासाठी नियमीत पैसे कोणीतरी कमवायलाच पाहिजेत. पण त्याच्या वडिलांनी गेले पाच वर्षं कुठलेच काम केले नव्हते व आता म्हातारपणी त्यांच्याकडून तसली अपेक्षा करणेही चूक होते. गतआयुष्यातील खडतर कष्टांनंतर आलेल्या या पाच वर्षात त्यांनी चांगलाच आराम केला होता. त्यामुळे ते जरा आळशीही झाले होते. ग्रेगॉरच्या आईला दम्याचा त्रास होता त्यामुळे ती कशी काय नोकरी करु शकणार होती ? घरात चालताना, एवढेच काय खिडकीशेवारील सोफ्यावर लवंडलेली असतानाही तिला दम्याची उबळ यायची. ती काय काम करणार ? उरली त्याची सतरा वर्षांची लहान बहीण. आजपर्यंत तशी लाडात वाढलेली. नटण्यामुरडण्याचे वय तिचे. घरकामात मदत करायची आणि मस्तपैकी स्वप्नात रमायचे वय तिचे. ती काय घराला हातभार लावणार ? उरलाच वेळ तर छान व्यायलिन छेडायचे… तिला या निष्ठुर जगाची कल्पनाच नव्हती मुळी.. जेव्हा प्रथम त्याने पैशाच्या गरजेबद्दल त्यांची चर्चा ऐकली तेव्हा त्याने दरवाजा सोडून थंडगार काळ्या कुळकुळीत सोफ्यावर आपले अंग झोकून दिले. त्याची कानशिले शरमेने गरम झाली. गार सोफ्यावर त्याला जरा बरं वाटलं.

बहुतेक वेळा तो न झोपता त्या सोफ्याचे कातडे खरवडत पडून रहायचा.. नाहीतर फारच कंटाळा आल्यावर त्याने एक दिवस मोठ्या कष्टाने खुर्ची खिडकीशेजारी ढकलत नेली आणि खिडकीच्या काचेला टेकून बाहेर पहात उभा राहिला. त्याला आठवले त्याला पुर्वायुष्यात खिडकीत उभे राहून पाहिले की मुक्त वाटायचे. वाटायचे कोणी मागून पकडायला आले तर त्याला सुटण्यासाठी एखादा तरी मार्ग उपलब्ध आहे.. पण दुर्दैवाने जसे दिवस जात होते तशी त्याला त्याची दृष्टी दगा देत होती. खिडकीतून दिसणाऱ्या रस्त्यापलिकडील इस्पितळाची इमारत, जिच्याकडे पहायला त्याला आवडायचे ती आता त्याला अंधूकशी दिसायला लागली होती. तो त्या रस्त्यावर रहात होता हे जर त्याला माहीत नसते तर ती जागा त्याला एखाद्या वाळवंटासमान भासली असती.. कारण त्याच्या दृष्टीस आता आकाश आणि जमीन एकमेकात मिसळलेले दिसत होते..आणि ते सुद्धा अंधूक.. नशीब त्याच्या प्रसंगावधानी बहिणीने एकदा ती खुर्ची खिडकीशेजारी पाहिली आणि त्यानंतर तेव्हापासून खोली आवरुन झाल्यावर ती खुर्ची परत खिडकीशेजारी ठेऊन जात असे. एवढेच नव्हे तर खिडक्यांची आतील तावदाने व पडदेही उघडे ठेऊन जात असे.

त्याला जर तिच्याबरोबर बोलता आले असते तर त्याने तिच्या मदतीसाठी प्रथम तिचे आभार मानले असते. कदाचित त्याला तिची मदत, थोडीशी का होईना, मोकळपणाने घेता आली असती. आत्ता त्या मदतीने त्याचा मानसिक छळच होत होता. ती या कामाशी जुळवून घ्यायचा प्रयत्न करीत होती आणि त्यात तिला यशही मिळत होते आणि जसा काळ उलटत होता तसा ग्रेगॉरच्या विचारातही फरक पडला होता. ज्या प्रकारे ती खोलीत प्रवेश करीत असे त्यानेच ग्रेगॉरच्या ह्रदयात कालवाकालव होत असे. आल्याआल्या ती खिडकीशी धाव घेत असे व पडदे फराफरा बाजूल करीत असे. नेहमी त्याचा दरवाजा काळजीपूर्वक बंद करणारी ती यावेळी मात्र तो उघडा आहे का बंद याची काळजी करीत नसे. गुदमरल्यासारखी खिडकीशी उभी राहून ती दीर्घ श्र्वास घेत असे. मग कितीही थंडगार हवा असो. तिची ही गडबड त्याला दिवसातून दोनदा सहन करावी लागत असे. त्यावेळी मात्र तो त्या सोफ्याखाली स्वत:ला कोंबत असे. पण त्याला खात्री होती की जर त्याला होणाऱ्या त्रासाबद्दल तिला कळले असते तर तिने ती खिडकी उघडली नसती. पण….

ग्रेगॉरचे हे रुपांतर झाल्यावर एका महिन्याने एक प्रसंग घडला. खरे तर तिला आता त्याच्या दर्शनाने दचकण्याचे काही कारण नव्हते. त्या दिवशी ती नेहमीप्रमाणे न येता जरा लवकर त्याच्या खोलीत आली. तिला ग्रेगॉर नेहमीप्रमाणे स्तब्धपणे खिडकीत बाहेर पहात असताना दिसाला. त्याला तेथे पाहून ती आत आली नसती तर ग्रेगॉरला काही विशेष वाटले नसते. पण ती आली आणि सरळ नेहमीप्रमाणे खिडकीपाशी आली. तेथे त्याला पाहून ती किंचाळली आणि एका उडीत तिने दरवाजा गाठला. बाहेर पडताना अर्थातच ती दरवाजा बंद करण्यास विसरली नाही. तो सगळा प्रकार बघणाऱ्यास असेच वाटले असते की तो तिला चावण्यासाठी टपून बसला होता. त्याने लगेचच सोफ्याखाली नेहमीप्रमाणे दडी मारली. त्याने तिची वाट पाहिली पण ती मात्र थेट दुपारीच आली. तिची अवस्था जास्तच वाईट झालेली दिसत होती. यावरुन ग्रेगॉरला त्याचे नवीन रुप भयानक असले पाहिजे याची जाणीव झाली. परत त्याच्या खोलीत येण्यासाठी तिला मनाची किती तयारी करावी लागली असेल या कल्पनेने त्याच्या अंगावर शहारे आले. सोफ्याखालून बाहेर डोकावणारे त्याचे शरीर पाहून बिचारीचा थरकाप उडाला असणार. तिला त्याचे हिडीस शरीर दिसू नये म्हणून त्याने एक दिवस पलंगावरील चादर सोफ्याखाली नेली. चार तास कष्ट करुन त्याने ते काम केले पण आता तिने सोफ्याखाली वाकून पाहिले असते तरी त्याचे शरीर तिला दिसले नसते. तिला जर ती चादर अनावश्यक वाटली असती तर तिने ती काढली असती म्हणा. कारण त्या चादरीची त्याला तशी अडचणच होत होती. पण तिने ती चादर जेथे होती तेथेच सोडली. त्याने चादरीची कड हळुच उचलून तिच्याकडे पाहिले तेव्हा ग्रेगॉरला तिच्या डोळ्यात थोडीशी कृतज्ञता दिसल्याचा भास झाला.

पंधरा दिवस झाले पण त्याच्या आईवडीलांचे अजून त्याच्या खोलीत पाय ठेवण्याचे धाडस होत नव्हते. त्याच्या बहिणीच्या कौतुकाचे शब्द मात्र त्याच्या कानावर पडत होते. ग्रेगॉरसाठी ते जे करु शकत नव्हते ते ती करत होती ना ! नाहीतर इतर वेळी तिला ते बिनकामाचीच म्हणायचे. ओरडायचे. पण जेव्हा ती त्याची खोली आवरत असे तेव्हा त्याचे आईवडील दरवाजाबाहेर वाट पहात उभे रहायचे. बाहेर आल्याआल्या तिला त्यांना आत काय परिस्थिती आहे हे त्यांना सांगायला लागायचे. ग्रेगॉर जेवला का ? काय करतोय? त्याच्यात काही सुधारणा झाली आहे का ? अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे तिला द्यायला लागत. लवकरच त्याच्या आईने त्याला भेटण्याचा हट्ट धरला पण त्याच्या बहिणीने आणि वडिलांनी तिची समजूत काढली. ती काढताना त्यांनी जी कारणे दिली ती ग्रेगॉरने फार लक्षपूर्वक ऐकली आणि ग्रेगॉरला ती थोडीफर पटलीही. पण शेवटी तिच्या भावना अनावर झाल्यावर तिने खोलीत शिरण्याचा प्रयत्न केलाच. तिला जबरदस्तीने बाहेर ठेवावे लागल्यावर ती किंचाळली, ‘‘ मला आत जाऊद्या ! आत बिचारा ग्रेगॉर आहे. तुम्हाला माहिती आहे ना ? काय झालंय त्याला ?’’ क्षणभर तिला आत सोडायला हरकत नाही असे ग्रेगॉरला वाटले खरे पण लगेचच त्याने स्वत:ची समजूत घातली ‘पण रोज नको. आठवड्यातून एकदा ठीक आहे !’ त्याच्या आईला कदाचित त्याच्या बहिणीपेक्षा परिस्थितीची जाणीव लवकर झाली असती. त्याची बहीण तशी वयाने अजून अल्लडच होती. कदाचित त्या अल्लडपणामुळेच तिने जास्त विचार न करता ग्रेगॉरची जबाबदारी अंगावर घेतली असावी.

लवकरच ग्रेगॉरची आईला भेटण्याची इच्छा पूर्ण झाली. दिवसा ढवळ्या कोणाच्या नजरेस पडू नये म्हणून तो खिडकीत फार वेळ उभा रहात नसे पण त्या खोलीत उरलेल्या जागेत तो फार काळ सरपटूही शकत नसे. आणि नुसतं पडून तरी किती वेळ राहणार ? यावर त्याने लवकरच उत्तर शोधले. तो भिंतींवर आणि छतावर सरपटू लागला. त्यामुळे तो जेथे सरपटे तेथे त्याच्या ग्रंथीतून पाझरणाऱ्या द्रावाचे पट्टे तो उठवीत जात असे पण त्याला तसे फिरण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते. शिवाय छताला मध्यभागी तो मधेच उलटा लटकत असे व झोके घेत असे. तो खेळ तर त्याला फारच आवडे. जमिनीवर सोफ्याखाली गुदमरण्यापेक्षा ते केव्हाही चांगलेच होते. हलकासा झोका घेत तो मधेच खाली धप्पकन पडत असे. त्याला आता पूर्वी इतके लागतही नव्हते व त्याच्या शरीरावर आता त्याचा पूर्ण ताबा होता. त्याच्या बहिणीला ते पट्टे पाहिल्यावर तो काय करीत असावा याची कल्पना आली. तिने त्याला फर्निचर हालवून खालीच जास्त जागा करुन द्यायची मनाशी खुणगाठ बांधली. विशेषत: ते लिखाणाचे टेबल व ड्रॉवर असलेले कपाट यांनी फारच जागा अडवली होती. पण तिला एकटीला ते हलवणे शक्यच नव्हते. वडिलांना विचारायचा तर प्रश्नच नव्हता. मोलकरीण, स्वयंपाकीणबाई नोकरी सोडून गेली तेव्हाच जाणार होती पण तिने स्वयंपाकघराची कडी आतून लावण्याच्या बोलीवर तेथे राहण्याचे कबूल केले होते. त्यामुळे तिच्याकडे आता आईला विचारण्याशिवाय दुसरा मार्ग नव्हता. त्या दिवशी वडील बाहेर गेलेले पाहून तिने आईला या बाबतीत विचारलेच. तिनेही या कामाला उत्साहाने होकार दिला जो ग्रेगॉरच्या खोलीच्या दरवाजाबाहेर लगेचच मावळला. नसती गडबड नको म्हणून ग्रेगॉरची बहीण तिच्या आधी आत गेली. ग्रेगॉरने लगेचच अंगावरील चादर अंगावर ओढली. आता एखादी चादर सोफ्यावर पडली आहे असे कोणालाही वाटले असते. त्याने चादरीबाहेर डोकावून बघण्याचा मोह मात्र यावेळीस टाळला. आई आपल्या खोलीत आली यावरच खुष होता बिचारा. ‘‘ आई ये ना आत ! तो आता दिसत नाहीए’’ त्याची बहीण आईला हाताने आधार देत म्हणाली. फर्निचरच्या हलवाहलवीच्या आवाजाने ग्रेगॉरने ताडले की ते जूने कपाट हालवायचा प्रयत्न त्या दोघी करत असणार. अर्थात त्याची बहीणच जास्त शक्ती लावत होती आणि आई तिच्या काळजीने ‘‘जरा हळू ! जरा हळू !’’ असे सारखे तिला सांगत होती. त्यांना ते सरकविण्यास बराच वेळ लागला. पंधरा मिनिटे धडपड केल्यावर ग्रेगॉरची आई म्हणाली, ‘‘ हे हलविणे मुष्कील आहे ! ते आहे तेथेच राहू देत.’’ शिवाय ग्रेगॉरचे वडील कुठल्याही क्षणी घरी येण्याची शक्यता होती. मधे उभे राहून तिने एकदा खोलीवर नजर फिरवली. तिच्या मते ते मधेच राहिले तर ग्रेगॉरच्या हालचालींना फार अडथळा होईल असे तिला वाटत नव्हते. खरे तर ते कपाट व इतर गोष्टी हलविल्यावर ती खोली फारच ओकिबोकी वाटली असती. त्या विचारानेच तिचे मन उदास झाले. ती कुजबुजली.. त्या खोलीत आल्यापासून ती कुजबुजतच बोलत होती. कदाचित तिला वाटत होते की ती बोललेले त्याला तसेही समजणारच नव्हते तर मोठ्याने बोलण्याचा काय फायदा ? ‘हे हलवायला नको ! आपण हे सामान हलविले तर आपण त्याची आशा सोडली आहे असे वाटेल त्याला. मला वाटते त्याची खोली जशी होती तशीच सोडणे इष्ट. म्हणजे तो परत आल्यावर त्याला काही बदल जाणवणार नाही आणि जे काही घडले आहे त्याचा त्याला विसरही पडेल कदाचित !’’

आईचे हे शब्द ऐकल्यावर ग्रेगॉरला एक गोष्ट मात्र कळाली. गेले दोन महिने त्याचे कुठल्याही मनुष्यप्राण्याबरोबर प्रत्यक्ष संभाषण झाले नव्हते व त्याचे कौटुम्बिक आयुष्य फारच एकसूरी झाले होते. या दोन्ही गोष्टींमुळे त्याच्या मनाचा प्रचंड गोंधळ उडाला असणार. नाहीतर त्यालाही ती खोली फिरण्यासाठी मोकळी असावी असे का वाटले होते याचे दुसरे कुठलेही उत्तर त्याच्याकडे नव्हते. त्याला खरेच त्याच्या खोलीतून सगळे सामान हलवावेसे वाटत होते का ? त्या सामानाशी त्याच्या मनुष्य जिवनाच्या असंख्य आठवणी निगडीत होत्या. त्या त्याला तोडायच्या होत्या का ? त्याची स्मरणशक्ती त्याला दगा देत होती. पण त्याच्या आईच्या आवाजाने तो परत एकदा ताळ्यावर आला. खोलीतून काहीही हलवायचे नाही. सगळे आहे तसेच असूदेत. त्याचे मन ताळ्यावर राहण्यात त्या सामानाचा मोठा सहभाग होताच. हालचालींसाठी सामानाची अडचणच व्हायची हे खरे पण मन ताळ्यावर राहणे हे जास्त महत्वाचे होते.

पण दुर्दैवाने त्याच्या बहिणीचे मत एकदम विरुद्ध होते. ती आता काही कारण नसताना  ग्रेगॉरच्या बाबतीत सगळे निर्णय घेण्याचे अधिकार तिच्याकडेच आहेत असे समजे. आई वडिलांना यातील काही कळणार नाही अशा समजूतीपोटी तिची अशी समजूत झाली असावी. त्यामुळे आईच्या सल्ल्याविरुद्ध तिने कपाट व टेबल हलविण्याचे निश्चित केलेच होते, पण आता ती आख्खी खोली रिकामी करण्याचे ठरवू लागली. नशीब तो सोफा सोडून. ग्रेगॉरच्या या प्रकरणात तिचा आत्मविश्र्वास उगीचच वाढला होता. वयात येणारे जसे प्रत्येक बाबतीत आपल्याला समजते या समजूतीने ढवळाढवळ करतात तसे. अर्थात या वाढलेल्या आत्मविश्र्वासामुळे तिने ते सामान हलविण्याचे ठरविले नव्हते तर तिला प्रामाणिकपणे त्याला मोकळी जागा लागेल असे मनोमन वाटत होते आणि शिवाय तो त्या सामानाचा वापरही पूर्वीसारखा करीत नव्हता.

थोडक्यात तिच्या आईला तिचे मन या बाबतीत वळविणे शक्यच नव्हते. त्या खोलीत आल्यापासून तिला जरा बरेच वाटत नव्हते. तिने गुपचूपपणे आपल्या लेकीला शक्य होईल तेवढी मदत करण्यास सुरुवात केली. ‘‘जे काही चाललेले आहे ते फार काही विशेष नाही’’ असे त्याने आपल्या मनाला समजविण्याचा बराच प्रयत्न केला. पण त्या सरकवासरकवीचे आवाज, त्या दोघींची गडबड, बडबड या सर्वांचे त्याच्यावर चहुबाजूंनी आक्रमण होत होते व अधिक काळ तो सहन करु शकेल अशी त्याला खात्री नव्हती. त्या त्याची खोली रिकामी करीत होत्या. ज्या ज्या वस्तूंवर त्याचे प्रेम होते त्या सगळ्या त्या बाहेर नेत होत्या. त्याचे फ्रेम्स करण्याच्या हत्यारांचे कपाट त्यांनी अगोदरच शेजारच्या खोलीत हलविले होते व आता त्या जमिनीत रुतलेल्या टेबलाच्या मागे लागल्या होत्या.  लिहिण्याचे टेबल मात्र कुठल्याही परिस्थितीत वाचवायला हवे होते. त्यानंतर पाळी येणार होती त्याच्या अभ्यासाच्या डेस्कची, ज्यावर त्याने कॉलेजचा अभ्यास केला होता. त्या आधी शाळेत असताना त्यावरच त्याने अभ्यास केला होता. त्या दोघींचा उद्देश चांगला होता का वाईट यावर विचार करण्यासाठी त्याला वेळ नव्हता. खरे तर त्यांचे अस्तित्वच तो आता विसरला होता. त्या इतक्या दमल्या होत्या की त्यांचा आवाजही आता येत नव्हता.

डेस्क वाचविण्याच्या विचार मनात येताच तो सोफ्याखालून बाहेर पडला… त्या दोघीजणी शेजारच्या खोलीत दमून टेबलावर टेकल्या होत्या. बाहेर आल्यावर त्याने तीनचार वेळा त्याची दिशा बदलली कारण त्याला कळत नव्हते की कुठली वस्तू प्रथम वाचवायची. त्याची नजर समोरच्या मोकळ्या भिंतीवरील त्या फरमधे गुंडाळलेल्या स्त्रीच्या फ्रेमवर पडली. तो पटकन त्या फ्रेमवर चढला व त्याने ती फ्रेम झाकून टाकली. त्या फ्रेमच्या काचेवर तो चिकटला. त्या काचेवर त्याच्या पोटाची पकड चांगली बसत होती आणि त्याच्या पोटाला त्या गार काचेने बरेही वाटले. हे चित्र तरी आता वाचले असे त्याला वाटले. त्या दोघी केव्हाही येऊ शकतात या विचाराने त्यांच्यावर लक्ष ठेवण्यासाठी त्याने आपले डोके बैठकीच्या दरवाजाकडे वळविले.

पण त्या दोघी त्याच वेळी आत येत होत्या. त्याच्या बहिणीने आपला एक हात आईच्या कमरेभोवती तिला आधार देण्यासाठी लपेटला होता. ‘आता काय नेऊया आपण बाहेर ?’’ ती आईला विचारत होती. तेवढ्यात तिची नजर भिंतीवरील ग्रेगॉरच्या नजरेला भिडली. ती काहीच झाले नाही असे दाखवत आईच्या आणि ग्रेगॉरच्या मधे आली. पुढचा प्रसंग टाळण्यासाठी ती आईला म्हणाले, ‘‘आपण बैठकीच्या खोलीत जाऊ या का थोडा वेळ ?’’ तिचा उद्देश ग्रेगॉरच्या लगेचच लक्षात आला. आईला तेथे सोडून ती ग्रेगॉरला भिंतीवरुन खाली हुसकावणार होती. ‘‘हंऽऽ करु तर दे तिला तसा प्रयत्न..मग बघतो मी. नाही तिच्या तोंडावरच उडी मारली तर माझे नावा ग्रेगॉर नाही.’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. पण त्याच्या बहिणीच्या बोलण्याने तिच्या आईने एक पाऊल बाजूला टाकले आणि त्याच क्षणी तिच्या नजरेस त्या भिंतीवरील मोठा काळसर डाग पडला. तो ग्रेगॉर होता का नव्हता हे तिच्या मनात निश्चित होण्याआधीच ती मोठ्याने किंचाळली व त्या सोफ्यावर निपचीत पडली. ‘‘ग्रेगॉर !’’ त्याची बहीण त्याच्याकडे पहात मुठी आवळत ओरडली. त्याचे रुपांतर झाल्यानंतर तिने प्रथमच त्याला त्याच्या नावाने हाक मारली होता. ती आईला शुद्धीवर आणण्यासाठी कसलेसे औषध आणायला बाहेर धावली. ग्रेगॉरलाही तिला मदत करायची होती पण तो त्या चित्राच्या काचेला घट्ट चिकटला होता. त्याने जोर लावून त्या काचेपासून सुटका करुन घेतली व तो बहिणीमागे धावला. अर्थात त्याच्या वेगाने. त्याला ते औषध आईला कसे हुंगण्यास द्यायचे हे सांगायचे होते पण तो अचानक तिच्यामागे थांबला. ती बाटल्यांमधे कसलिशी बाटली शोधत होती. काही बाटल्या तिने उचलल्या व ती गर्रकन मागे वळली. त्याला तेथे पाहताच ती दचकली व तिच्या हातातून एक बाटली खाली पडली…. खळ्ळ्ळ्…. काचेचा एक तुकडा उडून ग्रेगॉरच्या गालाला चाटून गेला आणि त्यातील आग होणारे औषध त्याच्या अंगावर पडले. तेथे एक क्षणही न थांबता त्याच्या बहिणीने जमतील तितक्या बाटल्या हातात गोळ्या केल्या व ती आईकडे पळाली. जाताना तिने लाथाडून दरवाजा बंद केला. आता ग्रेगॉरची आणि त्याच्या आईची ताटातूट झाली, कदाचित ती त्याच्यामुळे मरायलाही टेकली असेल. बहीण घाबरेल म्हणून त्याला दरवाजाही उघडता येईना. ती आता आईबरोबर असणे महत्वाचे होते. आता थांबण्याशिवाय त्याच्या हातात काय होते …? अपराधीपणाची भावना, दु:ख व काळजी या भावनांनी त्याचा जीव कुरतडला. तो अस्वस्थपणे जमेल तेथे सरपटू लागला. भिंतीवर, टेबलावर, कपाटावर, जमिनीवर व शेवटी जेव्हा ती खोली त्याच्या भोवती गर्रकन फिरली तेव्हा त्या टेबलाच्या मध्यभागी निपचित पडला.

बराच वेळ ग्रेगॉर तसाच निपचित पडला होता. आजुबाजूलाही शांतता पसरली. एका दृष्टीने ठीकच झाले म्हणायचे. पण तेवढ्यात दरवाजावरील घंटी वाजली. मोलकरीण नेहमीप्रमाणे स्वयंपाकघरात आतून कडी लावून बसली होती त्यामुळे त्याच्या बहिणीला, ग्रेटालाच दरवाजा उघडावा लागला. त्याचे वडील बाहेरुन आले होते. आल्याआल्या मुलीच्या चेहऱ्यावरील भाव पाहून काहीतरी गडबड आहे हे त्यांनी ओळखले व विचारले,

‘‘ काय चाललय काय ? काय झालंय ?’’

तिने खालच्या आवाजात उत्तर दिले,

‘‘आईला चक्कर आली आहे आणि ग्रेगॉर खोलीतून सुटला आहे.’’

‘‘मला वाटलच ! मी तुम्हाला हेच सांगत होतो पण तुम्ही बायका ऐकतच नाही.’’

ग्रेटाच्या बोलण्याचा त्याच्या वडिलांनी फारच विपरीत अर्थ काढला होता. तिने फक्त काय झाले हे एका वाक्यात सांगितले होते पण त्याच्या वडिलांनी त्यावरुन ग्रेगॉरने गोंधळ घातला होता असा अर्थ काढला. त्याला आता असे काहीतरी करायला हवे होते की त्याचे वडील खुष होतील. त्यांचा राग कमी होईल. त्यांना समजावून सांगण्याची ही वेळ नाही हे ताडून त्याने आपल्या खोलीच्या दरवाजाकडे धाव घेतली. दरवाजाला टेकून त्याने आपले अंग मुडपून घेतले. त्याला वडिलांच्या हे लक्षात आणून द्यायचे होते की त्याला त्याच्या खोलीत जायचे आहे. व त्याला धक्के मारण्याची बिलकूल आवश्यकता नाही. दरवाजा उघडला की त्याच क्षणी तो खोलीत अदृष्य होईल. पण त्याच्या वडिलांकडे त्याच्या हालचालींतील बारकावे टिपण्याची क्षमता उरली नव्हती….

क्रमश:

मूळ लेखक : फ्रॅन्झ काफ्का
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Advertisements
Posted in प्रवर्ग नसलेले | १ प्रतिक्रिया

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-४

image5

….‘‘ आई ! आई !’’ ग्रेगॉरने तिला खालच्या आवाजात हाक मारली व तिच्याकडे तो डोके उचलून पाहू लागला. ग्रेगॉरने कॉफी पाहिल्यावर दोन मिटक्या मारल्या त्यामुळे तो हेडक्लार्क त्याच्या डोक्यातून गेला. ते पाहिल्यावर त्याच्या आईने अजून एक किंकाळी फोडली व ती त्याच्या वडिलांच्या गळ्यात जाऊन पडली. ग्रेगॉरकडे आता त्याच्या आईवडिलांसाठी वेळ नव्हता. हेडक्लार्कला कुठल्याही परिस्थितीत थांबवणे त्याला भाग होते आणि तो तर आता पायऱ्यांवर जाऊन पोहोचला होता. त्या कठड्यावर आधारासाठी त्याने हनुवटी टेकली होती आणि तो मागे शेवटची नजर टाकण्याच्या तयारीत होता. त्याला गाठण्यासाठी ग्रेगॉरने पुढे झडप घातली पण त्याचा इरादा ओळखून हेडक्लार्क पायऱ्यांवरुन ताडताड उड्या मारुन रस्त्यावर नाहिसा झाला. पायऱ्या उतरताना तो घशातून किंचाळला, त्याने कसलातरी विचित्र आवाज काढला जो त्या हॉलमधे घुमला.

हेडक्लार्कच्या गोंधळाने इतक्या वेळ शांत असलेले ग्रेगॉरचे वडील बिथरले. हेडक्लार्कला थांबविण्याऐवजी त्यांनी हेडक्लार्कने तेथेच खुर्चीवर टाकलेली काठी, कोट व हॅट हातात घेतली व डाव्या हाताने टेबलावर पडलेले वर्तमानपत्र उचलले. ग्रेगॉरच्या पुढ्यात ते पाय आपटत त्या वर्तमानपत्र व काठीने ग्रेगॉरला खोलीत ढकलण्याचा प्रयत्न करु लागले. बिचाऱ्या ग्रेगॉरने अत्यंत लिनतेने खाली मान झुकवून झुकवून त्यांना विनंती करण्याचा खूप प्रयत्न केला पण ती मान्य करण्यात आली नाही. किंबहुना ती विनंती समजलीच गेली नाही. त्याने मान झुकविली की त्याचे वडील त्याला आत हाकलत होते. थंडी मी म्हणत होती. वडिलांच्या मागे त्याच्या आईने धाडकन खिडकी उघडली आणि तिने त्यातून मान बाहेर काढून आपला चेहरा तळहातांनी झाकून घेतला. रस्त्यावरुन गोठलेल्या हवेचा एक झोत घरात घुसला. खिडकीचे पडदे उडाले, टेबलावरील वर्तमानपत्राची पाने फडफडली आणि जमिनीवर विस्कळीत होऊन पसरली. ग्रेगॉरच्या वडीलांनी दयामाया न दाखविता त्याला मागे हाकलण्यास सुरुवात केली, ‘‘ शूऽऽऽ शूक..’’ पण ग्रेगारला उलटे चालण्याची सवय नव्हती. त्याने प्रयत्न केला पण तो फारच हळू हळू मागे झाला. त्याला वळून पटकन खोलीत जाता आले असते पण त्याच्या थोड्याशाही हालचालींनी त्याच्या वडीलांनी खवळून हातातील काठी त्याच्या पाठीत किंवा डोक्यात घातली असती. पण मागे सरकायच्या प्रयत्नात त्याच्या लक्षात अजून एक गोष्ट आली ती म्हणजे मागे सरकताना तो कुठल्या दिशेने जातोय हे त्याच्या लक्षातच येत नव्हते. वळण्याशिवाय दुसरा मार्गच उरला नाही. वडिलांवरची नजर न काढता त्याने वळण्याचा प्रयत्न सुरु केला. बहुतेक त्यांना त्याचा उद्देश लक्षात आला असावा. त्याला मदत म्हणून त्यांनी दुरुनच त्याला काठीने खोलीचा दरवाजा दाखविला.. एकदा…दोनदा…तीनदा.. ‘‘त्यांनी तो फुत्कार थांबवला तर किती बरं होईल’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. त्या आवाजाने त्याचे डोके अगदी भणाणून उठले होते. त्या आवाजाच्या त्रासाने तो एकदा चुकीच्या दिशेने चालला होता. दुर्दैवाने तो पूर्ण वळाला तेव्हा त्याचे डोके दाराच्या फटीसमोर आले. त्यातून आत जाणे शक्यच नव्हते. त्यांच्या बिथरलेल्या मनस्थितीत त्याच्या वडिलांना दुसरे दार उघडावे हा विचार सुचणेही शक्यच नव्हते. त्याच्या मनात ग्रेगॉरला लवकरात लवकर आत हाकलणे एवढाच विचार प्रबळ होता. उभे राहून त्या फटीतून आत जाण्याची त्याची तयारी नव्हती. त्याचे वडील आता ग्रेगॉरला पुढे सरकण्याची घाई करीत होते. त्यांच्या आवाजाचा गोंगाट इतका वाढला होता की ग्रेगॉरला तो त्याच्या एकट्या वडीलांचा आवाज आहे यावर विश्र्वास बसेना. तो गोंगाट असह्य होऊन ग्रेगॉरने काय व्हायचे तो होऊ देत असा विचार करुन त्या फटीत आपले शरीर घुसवले. त्याबरोबर त्याच्या शरीराची एक बाजू वर उचलली गेली..त्याच्या बाजू जोरात घासल्या गेल्या आणि दरवाजावर व जमिनीवर हिरवट द्राव पसरला… या अशा परिस्थितीत ग्रेगॉरला पुढेही जाता येईना ना मागे. तो असहाय्यपणे त्याचे पाय केविलवाणे हलवित राहिला. तेवढ्यात त्याच्या वडीलांनी त्याला मागून एक जोरदार धक्का दिला. इतका जोरात की तो रक्तबंबाळ झाला व खोलीत आत दूरवर फेकला गेला. दरवाजा लावण्याचा आवाज झाला आणि अखेरीस काही क्षण तेथे शांतता पसरली.

ग्रेगॉर संध्याकाळपर्यंत ठार झोपला. त्याला झोप म्हणावे का एक प्रकारची गुंगी म्हणावी हे त्याला कळत नव्हते. भरपूर झोप झाल्यामुळे तो अजून थोड्यावेळाने उठलाच असता पण कोणीतरी हळूच दरवाजा लावला व बाहेर दबक्या पावलाने चालण्याचा आवाज झाल्यामुळे त्याला जाग आली. रस्त्यावरील दिव्यांचा उजेड खोलीतील छतावर अस्ताव्यस्त पडला होता पण खाली, जेथे तो पडला होता तेथे मात्र काळाकुट्ट अंधार होता. डोक्यावरील वळवळणाऱ्या स्पृषांचा त्याने वापर करुन पाहिला. त्याला त्यांच्या स्पर्षज्ञानाचे कौतुक वाटले. त्यांचा वापर करुन तो अडखळत दरवाजापर्यंत पोहोचला. त्याला बाहेर काय चालले आहे त्याचा कानोसा घ्यायचा होता. त्याच्या डाव्या अंगावर एक ठसठसणारा व्रण उठला होता त्यामुळे त्याच्या पायांच्या दोन रांगांवर त्याला लंगडत चालावे लागत होते. दुष्काळात तेरावा महिना म्हणून त्या सकाळच्या गडबडीत त्याचा एक पाय जायबंदी झाला होता. नशीब एकच पाय जायबंदी झाला होता. खरे तर सगळेच व्हायचे. तो पाय लोंबत मागे मागे खरडत येत होता.

तो दरवाजापर्यंत पोहोचला आणि त्याच्या लक्षात आले की त्याला बाहेर काय चालले आहे याचा कानोसा घ्यायचाच नव्हता. तो दरवाजापाशी खेचला गेला होता तो अन्नाच्या वासाने. तेथेच जमिनीवर एक भांडे होते ज्यात ताज्या दुधावर पावाचे तुकडे तरंग होते. ते पाहून त्याच्या चेहऱ्यावर आनंद पसरला. भुक लागलीच होती. आनंदाने त्याने त्या दुधात तोंड बुडविले पण लगेचच मागे घेतले. डाव्या अंगाला दु:खापत झाल्यामुळे त्याला ते दुध पिता येईना. त्याच्या लक्षात आले त्याच्या खाण्याच्या क्रियेत त्याला आता सगळ्या शरीराची गरज भासत होती. आणि त्याला दुध आवडायचे हे खरे असले (म्हणूनच त्याच्या बहिणीने ते तेथे ठेवले असणार) तरी आत्ता त्याला दुध नकोसे वाटले. त्याने तोंड वळवले आणि तो खोलीच्या मध्यभागी आला.

दरवाजाच्या फटीतून त्याला थंडीमुळे पेटलेली शेगडी दिसत होती. या वेळेला त्याचे वडील आईला वर्तमानपत्रातील बातम्या मोठ्याने वाचून दाखवायचे. पण आश्चर्य म्हणजे आज सगळीकडे शांतता होती अगदी बाहेर रस्त्यावरही स्मशान शांतता पसरली होती. कदाचित त्याच्या वडिलांनी तो वर्तमानपत्र वाचनाचा कार्यक्रम सोडून दिला असावा. त्याच्या बहिणीने त्याला तसे एकदा पत्रात लिहिलेही होते. ती शांतता, तो निवांतपणा पाहून त्याला वाटले, ‘‘या सुंदर घरात किती निवांत आयुष्य जगतोय आपण !’’ अंधारातून पाहताना तो हे सगळे त्याच्या कुटुंबियांना देऊ शकतोय म्हणून त्याच्या मनात स्वत:बद्दल अभिमान दाटून आला. विचारात हरवून जायला नको म्हणून त्याने त्या खोलीत इकडे तिकडे हालचाल करण्यास सुरुवात केली.

त्या संध्याकाळी कोणीतरी बाजूचे दार ऊघडून पटकन बंद केले. थोड्याच वेळाने दुसऱ्या बाजूच्या खोलीचा दरवाजाही उघडला आणि पटकन बंद झाला. कोणालातरी आत यायचे होते पण त्याचा धीर होत नव्हता. ग्रेगॉरने बैठकीच्या खोलीत जो दरवाजा उघडत असे त्यासमोरच थांबायचे ठरविले. जो कोणी तो दरवाजा उघडेल त्याला तो पटकन आत येण्याचे विनंती करणार होता. नाहीच जमले तर कोण आत येण्याचा प्रयत्न करतंय हे तरी त्याला कळले असते. पण दुर्दैवाने तो दरवाजा परत काही उघडला गेला नाही. त्याने बराच वेळ वाट पाहिली. रात्र झाली आणि बैठकीच्या खोलीतील शेकोटी विझली. म्हणजे ते ‘‘आत्तापर्यंत जागेच होते तर !’’ तो मनाशी म्हणाला. त्याला हलक्या पावलांनी चालण्याचा आवाज ऐकू आला. आता सकाळपर्यंत कोणी त्याच्या खोलीत येण्याची सुतराम शक्यता नव्हती. त्याला आता विचार करण्यास भरपूर वेळ व निवांतपणा मिळणार होता. आता पुढील आयुष्य कसे व्यतीत करायचे याबद्दल त्याला विचार करणे महत्वाचे वाटत होते. त्या अवाढव्य खोलीत जमिनीवर पोटावर पडलेल्या ग्रेगॉरच्या मनात अचानक कसलीतरी अनामिक भिती दाटून आली. काहीतरी वाईट घडणार आहे असे त्याला वाटू लागले. काय ते त्याला सांगता येत नव्हते. ज्या खोलीत त्याने गेली पाच वर्षे काढली होती त्या खोलीवर त्याने नजर फिरविली आणि कशाचीही लाज न बाळगता तो त्या सोफ्याखाली सरकला. गंमत म्हणजे त्याला तेथे एकदम शांत व सुरक्षित वाटले. आपले सगळे अंग सोफ्याखाली जात नाही हे लक्षात येताच त्याने अंग आक्रसले पण जेवढे आत गेलं त्यावर तो खुष झाला.

त्याने रात्रभर तेथेच मुक्कम ठोकला. रात्री तशी त्याला झोप आलीच नाही शिवाय भुकेने त्याला अधूनमधून जाग येत होती. रात्रभर विचार करुन त्याचा मेंदू फुटायला आला होता. सगळ्या बाजूने विचार करीत तो परत परत एकाच निष्कर्षाशी येऊन पोहोचत होता. ‘‘सध्यातरी त्याला गप्प रहायला हवे. गप्प राहून त्याच्या कुटुंबाला मदतच होईल.’’ त्याने निश्चय केला. त्याच्यामुळेच त्याच्या कुटुंबावर हा दारुण प्रसंग गुदरला होता.

अगदी पहाटे पहाटे, अजूनही अंधारच असताना ग्रेगॉरला त्याच्या निश्चयाची परिक्षा घेण्याची संधी मिळाली. त्याच्या बहिणीने बैठकीच्या खोलीतून त्याच्या खोलीत उघडणारा दरवाजा उघडला. तिचे आवरुन झालेले दिसत होते. तिला ग्रेगॉर प्रथम दिसला नाही. तिने एक नजर सोफ्याखालीही टाकली… ‘‘कुठेतरी असायलाच हवा तो.. असा नाहिसा होऊ शकत नाही एकदम ’’ ती पुटपुटली. तिने घाबरुन दरवाजा परत लावला . त्यानंतर तिच्या मनात काय विचार आला कोणास ठाऊक, ती दरवाजा उघडून चवड्यावर, पावलांचा बिलकूल आवाज न करता आत आली. जणू काही ती एखाद्या अनोळखी रुग्णाला भेटण्यास आली होती. ग्रेगॉरने सोफ्याच्या खालून त्याच्या काठापर्यंत आपले डोके बाहेर काढले. त्याने तिला पहात विचार केला, ‘‘तिने मी टाकलेले दुध पाहिले असेल का? मी भूक असताना ते टाकले आहे हे तिच्या लक्षात येईल का ? मला आवडणारे अन्न ती आणेल का ? समजा तिने दुसरे अन्न आणले नाही तर त्याने ठरविले की तिला सामोरे जाण्यापेक्षा भुकेने तडफडून मरणे बरे. त्याच वेळी एकदम पुढे होऊन तिच्या पाया पडून काहीतरी खायला मागावे अशीही एक इच्छा त्याच्या मनात उफाळून आली. तेवढ्यात तिची दृष्टी त्या दुधाच्या भांड्यावर पडली. त्यातील दुध तसेच होते फक्त आजुबाजुला काही थेंब सांडले होते. तिने ते पटकन उचलले अर्थात उचलताना तिने त्याला आपल्या हाताचा स्पर्ष होणार नाही याची काळजी घेतली. तेथेच पडलेला एक रुमाल घेऊन तिने ते भांडे उचलले. ती आता काय आणेल याबद्दल ग्रेगॉरच्या मनात अपार उत्सुकता दाटून आली. त्याने अनेक शक्यतांचा विचार केला. पण तिने पुढे काय केले हे पाहून तो अचंबित झाला. त्याचा त्याने विचारच केला नव्हता. तिच्या चांगुलपणाचा असा अपमान झालेला पाहून तो मनातल्या मनात खजील झाला. त्याला खाण्यासाठी काय आवडेल हे जाणून घेण्यासाठी तिने अनेक प्रकारचे अन्नपदार्थ एका जुन्या वर्तमानपत्रात पसरुन आणले होते. कुजत आलेला भाजीपाला, कालच्या रात्रीच्या जेवणात उरलेली चिकनची हाडे, घट्ट झालेला, थोडासा वाळलेला सॉस, थोड्या मनुका, बदाम, चीजचा एक तुकडा ज्याला दोन दिवसापूर्वी ग्रेगॉरने तोंडही लावले नसते, लोणी लावलेला, वाळलेला पाव असे अनेक पदार्थ त्याच्या नजरेस पडले. सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे तिने एका भांड्यात पाणी भरुन ठेवले. अर्थात ते फक्त त्याच्यासाठीच असणार. तिच्या समोर तो खाणार नाही हे उमजून ती शहाणी मुलगी पटकन बाहेर पडली. तिने दरवाजा हळूच लावून घेतला आणि ते त्याला समजावे म्हणून तिने त्यातील किल्लीही फिरवली. ती जाताच ग्रेगॉरच्या सगळ्या पायांची आपोआप, अचानक त्या अन्नाच्या दिशेला वाटचाल चालू झाली. त्याची डाव्या बाजूची जखम भरुन आली होती आणि त्याला कसलाही अशक्तपणा जाणवत नव्हता. त्याला त्याचे आश्चर्य वाटले. मागच्या महिन्यात त्याला चाकूने साधे कापले होते, ती जखम परवापर्यंत भरली नव्हती. माझ्या संवेदना कमी झाल्यात की काय त्याने स्वत:ला विचारले व तो अधाशासारखे ते चीज चाटू लागला. त्याचेही त्याला आश्चर्य वाटले. त्याला चीज एवढे आवडत नसे आणि आता त्याला ते कधी एकदा खातोय असे झाले होते. एकामागून एक असे त्याने ते सगळे अन्न फस्त केले. ताज्या अन्नाचे त्याला आता विशेष आकर्षण उरले नव्हते. त्याला त्या ताज्या अन्नाचा उग्र वासही सहन होत नव्हता. त्याने खातानाही त्याचे अन्न जरा बाजूला घेऊनच ओरपले. जेवण झाल्यावर तो तेथेच सुस्त पडून राहिला. तेवढ्यात त्याच्या बहिणीने कुलपातील किल्ली हळुहळु फिरविली. तिला बहुतेक त्याला मागे सरकण्यासाठी वेळ द्यायचा असावा.

त्या आवाजाने दचकून तो त्याच्या गुंगीतून उठला आणि घाईघाईने सोफ्याखाली गेला. त्या सोफ्याखाली जाताना आता त्याला बरीच धडपड करावी लागली. बहुतेक खाऊन खाऊन तो चांगलाच फुगला होता. सोफ्याखाली तो इतका कोंबला गेला होता की त्याला धड श्र्वासही घेता येत नव्हता. त्याच्या बहिणीला उष्टे साफ करताना पाहून त्याचा जीव गुदमरला. बुबुळे बाहेर येतात की काय अशी परिस्थिती झाली. तिने केरभरणे हातात घेऊन खरकटे काढले. त्याने स्पर्ष न केलेले अन्नही तिने काळजीपूर्वक त्यात भरले जणू आता त्याचा कोणालाही उपयोग नव्हता. कचऱ्याच्या बादलीत भरुन तिने त्यावर झाकण घातले व बाहेर नेले. तिची पाठ दिसते ना दिसते तोच ग्रेगॉर सोफ्याखालून तडफडत बाहेर आला आणि त्याने शरीर ताणून एक दीर्घ श्र्वास घेतला व सोडला.

त्याच्या बहिणीने त्याला याच प्रकारे जेवण देण्यास सुरुवात केली. सकाळी लवकर जेव्हा त्याचे आई-वडील व मोलकरीण झोपलेली असायची तेव्हा आणि नंतर त्यांचची वामकुक्षी चालू असायची तेव्हा. याचा अर्थ असा नाही की त्यांना त्याला जेवायला द्यायचे नव्हते. याचा अर्थ एवढाच की त्याच्या बहिणीला त्यांच्या आईवडिलांना जास्त काळजीत टाकायचे नव्हते. तिला कल्पना होती की ते बसलेल्या धक्क्यातूनच अजून बाहेर आलेले नव्हते.

ज्या डॉक्टरांना आणि कुलुपकिल्लीवाल्याला बोलाविण्याबद्दल चर्चा झाली होती त्यांना काय सांगण्यात आले होते हे ग्रेगॉरला समजले नाही. त्याचे बोलणे कोणालाच म्हणजे त्याच्या बहिणीलाही समजत नव्हते त्यामुळे त्याला त्यांना हे सांगता येईना की त्याला मात्र ते काय बोलताएत ते सगळे समजते. त्याची बहीण जेव्हा त्याव्या खोलीत येई तेव्हा तो तिचे पुटपुटणे ऐकून स्वत:चे समाधान करुन घेत असे. कधी कधी ती उसासेही सोडून प्रार्थना करीत असे. नंतर नंतर या परिस्थितीत रुळल्यावर, अर्थात पूर्णपणे रुळणे शक्यच नव्हते, जेव्हा तो जेवण फस्त करायचा तेव्हा तिचे एखादे वाक्य त्याच्या कानावर पडायचे. ‘‘आज त्याला जेवण आवडले बरं का !’’ जेव्हा तो खात नसे तेव्हा ती इतरांना मोठ्या दु:खी स्वरात सांगत असे, ‘‘आज सगळे तसेच होते !’’

 ग्रेगॉरला बाहेर काय चालले आहे हे प्रत्यक्ष कळणे शक्यच नव्हते पण त्याला बाजूच्या दोन्ही खोलीत चाललेले बोलणे मात्र ऐकू यायचे. आवाज झाल्यावर तो पटकन त्या दरवाजाला कान देऊन उभा रहात असे. पहिले काही दिवस त्यांचे बोलणे फक्त प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष त्याच्या संबंधितच असायचे. दोन दिवस ते आता पुढे काय करायचे यावर खल करताना त्याला ऐकू आले. जेवताना सुद्धा त्यांच्या बोलण्यात हाच विषय असायचा. घरात एकट्याला कोणी सोडत नव्हते आणि घर सोडून जाण्याचा विचारच ते करु शकत नव्हते. पहिल्याच दिवशी स्वयंपाक करणाऱ्या बाईने ग्रेगॉरच्या आईपुढे डोळ्यात पाणी आणून नोकरी सोडण्याची परवानगी मागितली. जणू काही नोकरीवरुन काढून ते तिच्यावर अगणित उपकारच करणार होते. कोणी न सांगता तिने या बाबतीत ती कुठेही बोलणार नाही असे वचनही त्याच्या आईला दिले.

आता ग्रेगॉरच्या बिचाऱ्या बहिणीवर स्वयंपाक करण्याची जबाबदारी येऊन पडली. अर्थात ते काम एवढे त्रासदायक नव्हते म्हणा कारण सगळ्यांचीच भूक पार मेली होती. ग्रेगॉरला ते एकमेकांना खाण्याचा आग्रह करताना सारखे ऐकू येत होते पण ज्याला ते जेवायला सांगत तो एकच उत्तर देई, ‘‘ नको माझे पोट भरले आहे’’ किंवा मला भूक नाही.’’ ते बिअरही पीत नव्हते. जेव्हा ग्रेगॉरच्या बहिणीने वडिलांना ‘‘मी जाऊन बिअर आणू का ?’’ किंवा ‘‘ मागवू का ?’’ असे विचारले तेव्हा त्यांनी कोरडेपणाने उत्तर दिले, ‘‘नको.’’ असे कधी झाले नव्हते. त्याविषयी पुढे काही चर्चाही झाली नाही. तेही विचित्रच.

पहिल्याच दिवशी ग्रेगॉरच्या वडिलांनी त्याच्या आईला आणि बहिणीला त्यांच्या आर्थिक परिस्थितीची कल्पना दिली. ग्रेगॉरच्या वडिलांचा धंदा पाच वर्षापूर्वीच बसला होता. त्यातून वाचलेल्या एका छोट्या तिजोरीतून ते सारखे कुठलातरी कागद काढण्यासाठी उठत होते, टेबलावर येत होते, व ग्रेगॉरच्या बहिणीला व आईला काहीतरी समजावून सांगत होते. त्या आवाज करणाऱ्या तिजोरीचा दरवाजाच्या आवाजाने ते सहज समजत होते. या बंदीवासात पडल्यानंतर ग्रेगॉरला प्रथमच काहीतरी चांगले ऐकू आले असावे. त्याचे असे मत होते की वडिलांच्या धंद्यातील कुठलीच गोष्ट आता शिल्लक नव्हती. म्हणजे वडिलांनी तरी त्याला तसे काही सांगितले नव्हते आणि तोही विचारण्याच्या फंदात पडला नव्हता. धंदा बंद पडल्यावर त्यावेळी अहोरात्र कष्ट करुन स्वत:च्या कुटुंबाला आर्थिक व मानसिक दु:स्थितीतून बाहेर आणायचे एवढे एकच ध्येय त्याच्यासमोर होते. त्यासाठीच त्याने साध्या कारकुनाची नोकरी सोडून फिरस्त्या विक्रेत्याची नोकरी पत्करली होती. अर्थात या मागे जास्त पैसे मिळवायचे एवढे एकच उद्दीष्ट होते. त्याचा परिणामही लगेच दिसून आला होता. चांगले दिवस होते ते. नंतर नंतर ग्रेगॉर इतके पैसे मिळवू लागला होता की तो स्वत:चा खर्च भागवून आख्ख्या कुटुंबाला पोसू लागला होता. त्या उत्पन्नाची त्यांना सवयच झाली होती. ग्रेगॉरला व घरातील इतरांनाही. ग्रेगॉर घरात पैसे देत होता आणि ते घेतलेही जात होते पण घरातील प्रेम थोडेसे का होईना कमी झाले होते हे नाकारण्यात अर्थ नव्हता. त्याला फक्त त्याच्या बहिणीबद्दल आपलेपणा व प्रेम वाटायचे. त्याच्या बहिणीला संगितात गती होती आणि तिला संगीत आवडायचेही खूप. ती चांगली व्हायोलीन वाजवायचीही . त्याने तिला एक व्हायोलीन आणून द्यायचे ठरविले होते. एवढेच नाही तर एका महागड्या पण उत्तम परंपरा असलेल्या संगीतवर्गात घालायचेही ठरविले होते. ते दोघे नेहमी त्याबद्दल गप्पा मारायचे पण एक पाहिलेले स्वप्न या पलिकडे त्याला अर्थ नसायचा आणि ते सत्यात उतरणार नाही याची त्या दोघांनाही कल्पना होती. जेव्हा केव्हा याचा उल्लेख ते जेवणाच्या टेबलावर करीत तेव्हा त्यांचे आईवडील लगेचच त्यांना जमिनीवर आणत असत. हे सगळे खरे असले तरी ग्रेगॉर तिला त्या वर्गात घालून ख्रिसमसची भेट देणार होता.….

क्रमश:

मुळ लेखक फ्रॅन्झ काफ्का.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

पिसूक….aka…Metamorfosis भाग – ३

image4

“ॲना ! ॲना !’’ त्याचे वडील हॉलमधून स्वयंपाकघरातील मोलकरणीला हाका मारीत सुटले होते. ‘‘आत्ताच्या आत्ता किल्लीवाल्याला घेऊन ये !’’ त्या बिचाऱ्या मुलींनी पुढचा दरवाजा उघडून बाहेर धूम ठोकली. दरवाजा लावण्याचाही आवाज आला नाही. म्हणजे त्यांनी तो उघडाच टाकला असणार…घरात कोणी मेल्यावर दरवाजा असा उघडा टाकतात… असे त्याच्या मनात क्षणभर चमकून गेले.

पण ग्रेगॉर आता शांत झाला होता. इतका शांत की त्याच्या तोंडातून येणारे शब्द समजत नव्हते. त्याला मात्र ते पहिल्यापेक्षाही स्पष्ट कळत होते. कदाचित त्याला ते आतूनच ऐकू येत असावेत किंवा त्याला त्याची सवयही झाली असावी. बाहेर असलेल्यांनी त्याच्या मदतीसाठी ज्या काही ठाम हालचाली केल्या त्याने त्याला जरा बरे वाटले. त्याला चक्क माणसात आल्याचा भास झाला. डॉक्टर आणि कुलूपकिल्लीवाल्यांकडून काहीतरी चांगले घडेल अशी त्याला आशा वाटली. आता न टाळता येणाऱ्या संभाषणासाठी आवाज स्वच्छ निघावा म्हणून त्याने स्वत:चा घसा हळूच खाकरुन जरा साफ केला. हो काय सांगावे, ते खाकरणेही माणसासारखे वाटले नाही तर ? पुढच्या खोलीत मात्र संपूर्ण शांतता पसरली होती. बहुतेक त्याचे आईवडील हेडक्लार्कबरोबर जेवणाच्या टेबलवर कुजबुजत बसले असावेत. किंवा काय सांगावे ते सगळे दरवाजाला कान लाऊन आत काय चालले आहे याचा कानोसाही घेत असतील..

 मग मात्र त्याने दरवाजाला असलेली किल्ली तोंडात धरुन ती फिरविण्याचा प्रयत्न चालू केला. त्याच्या तोंडात दात नव्हते पण त्याचा जबडा ताकदवान होता. त्याने जबड्यात किल्लीचे टोक धरुन ती फिरविण्यास सुरुवात केली. आत कुठे तरी ती जबड्यात बोचली असावी कारण त्याच्या जबड्यातून कसलातरी फिकट रंगाचा द्रव किल्लीवरुन पाझरत आला व जमिनीवर त्याचे थेंब पडले.

‘‘ ऐका… तो किल्ली फिरवतोय.’’ ते ऐकल्यावर ग्रेगॉरच्या जिवात जीव आला. त्याला वाटले आता जर त्यांनी एखाद्या शर्यतीमधे प्रोत्साहन देताना तशा ‘‘ग्रेगॉरऽऽ ग्रेगॉरऽ ग्रेगॉर’’ अशा आरोळ्या मारल्या तर किती बरे होईल. त्या विचारानेच त्याने पुढचा मागचा विचार न करता जबडा आवळला आणि किल्ली जोर लावून फिरवली. कुलूप निघताना जो आवाज येतो तो ऐकल्यावर तर त्याला दरवाजा उघडण्याची घाई झाली. ‘‘चला किल्लीवाला लागला नाही तर !’’ असे मनाशी म्हणून त्याने आपले डोके दरवाजाच्या मुठीवर टेकवले…आणि दरवाजा उघडला.

आत उघडणारा दरवाजा असल्यामुळे बाहेरच्यांना तो अजूनही दिसत नव्हता. दरवाजा ओलांडून त्याला दरवाजाची कड गाठायची होती आणि ती सुद्धा अत्यंत काळजीपूर्वक. कारण तो पाठीवर पडला असता तर सगळे संपलेच असते. तो अत्यंत काळजीपूर्वक पुढे सरकत असताना त्याच्या कानावर हेडक्लार्कचा आवाज पडला, ‘‘अरे बापरे !’’ एखाद्या फुग्यातून हवा सुटताना आवाज येतो तसा काहीतरी आवाज झाल्यासारखे वाटले त्याला. पुढच्याच क्षणी हेडक्लार्क त्याला दिसले. ते दरवाजाच्या सगळ्यात जवळ उभे होते. त्यांनी एक हात तोंडावर धरला होता आणि कोणी तरी ढकलत असल्यासारखे एक एक पाऊल मागे टाकत होते. त्याची आई…जिचे केस अस्ताव्यस्त उडत होते..तिने हात झाडले व त्याच्या वडिलांकडे असाह्यतेने पाहिले. तिने ग्रेगॉरच्या दिशेने दोन तीन पावले टाकली मात्र ती तेथेच कोसळली. तिच्या कपड्यांचीही तिला शुद्ध राहिली नव्हती. तिने कसेबसे स्वत:ला सावरुन तेथेच बसकण मारली. बसलेल्या धक्क्यामुळे तिची हनुवटी तिच्या छातीवर लोंबकळली. प्रयत्न करुनही तिला ती वर करता येईना. त्याच्या वडिलांच्या चेहऱ्यावर वर्णन करता येणार नाहीत असे हिंस्र भाव उमटले व नैसर्गिकपणे त्यांनी आपल्या हाताच्या मुठी आवळल्या. जणू काही त्यांना ग्रेगॉरला फटका मारुन परत खोलीत ढकलायचे होते. पण पुढच्याच क्षणी त्यांनाही असाह्यपणे आपली नजर दुसरीकडे वळवली. आपल्या हातांनी आपला चेहरा झाकून त्यांनी हुंदके देण्यास सुरवात केली. येणाऱ्या हुंदक्यांनी ते थरथरु लागले. त्यांची छाती धाप लागल्यासारखी वेगाने खालीवर होऊ लागली.

ग्रेगॉर एकदम बाहेर आला नाही. त्याने दरवाजाच्या बंद असलेल्या भागावर आपले वजन टाकले व तो उभा राहिला. त्यामुळे त्याचे अर्धेच शरीर दिसत होते. त्याने त्याचे डोके बाहेर काढल्यामुळे त्याच्या अर्ध्या शरीरावर इकडे तिकडे डोकाविणारे त्याचे डोके फारच विचित्र दिसत होते. हे सगळे होईपर्यंत चांगलेच फटफटले होते. खिडक्यांच्या तावदानांमधून रस्त्यापलीकडील मद्दड करड्या रंगाची इमारत आता स्पष्ट दिसू लागली. एका इस्पितळाची इमारत होती ती. खिडकीच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत दिसणाऱ्या त्या इमारतीच्या खिडक्या दिनक्रमासारख्या एका रांगेत पसरल्या होत्या ; पाऊस अजूनही पडत होता. थेंब मोठ्ठाले होते आणि थोड्या थोड्या वेळाने पडत होते. टेबलावर नाष्ट्यासाठी ताटे घेतली होती. ही सकाळची न्याहरी म्हणजे ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या आयुष्यातील सगळ्यात महत्वाची घटना होती. न्याहरी करत, वर्तमानपत्रे चाळत त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातील असंख्य तास त्या टेबलावर व्यतीत केले असतील. त्याच्या समोर असलेल्या भिंतीवर मिलिटरीच्या गणवेषातील रुबाबदार ग्रेगॉरचे छायाचित्र लटकत होते. बैठकीच्या खोलीकडे जाण्याचा दरवाजा उघडा होता. त्यातून पुढचा दरवाजा स्पष्ट दिसत होता आणि त्यातून खाली जाणाऱ्या पायऱ्याही.

‘‘ बरं ! मी आता ऑफिसला जाण्यासाठी कपडे करतो.’’ तो म्हणाला. त्याला काहीतरी म्हणायलाच पाहिजे होते कारण बोलण्याच्या परिस्थितीत फक्त तोच होता. ‘‘साहेब मी हटवादी नाही हे तुमच्या लक्षात आले असेल. मला कामाची आवड आहे..ओढ आहे. एवढा प्रवास करणे ही काही सोप्पी गोष्ट नाही..पण मी करतो तो ! कामाशिवाय मी जगूच शकत नाही. अरे ! पण साहेब तुम्ही क्ठे चालला आहात ? परत कार्यालयात का ? हो ना ? मग हे सगळे साहेबांच्या कानावर घालाल ना ? एखादा क्षण असा आयुष्यात येतो हो… त्या क्षणी तुम्हाला काहीच करावेसे वाटत नाही पण काहीच क्षणांनंतर तुम्ही परत जोमाने कामाला लागता. मी अत्यंत प्रामाणिकपणे आपल्या साहेबांचे व कंपनीचे काम करतोय याची तुम्हाला कल्पना आहे. शिवाय माझ्यावर माझ्या आईवडिलांची व बहिणीची जबाबदारी आहे. मान्य आहे मी अडचणीत आहे पण मी त्यावर मात करेन. ऑफिसमधे जाऊन कृपया माझ्या अडचणींमधे भर घालू नका. मी तुम्हाला विनंती करतो. माझीही बाजू मांडा. मला कल्पना आहे ज्यांना कोणाला कंपनीच्या खर्चाने प्रवास करायला मिळतो, त्यांचा ऑफिसमधे सगळ्यांनाच हेवा वाटतो. त्यांना वाटते आम्ही मस्त हिंडतो व पोतेभर पैसे जमवतो. अर्थात हा गैरसमज आहे त्यांचा. पण त्यांना कोण समजवणार ? पण साहेब तुम्हाला आपल्या कंपनीची आणि त्यात काम करणाऱ्यांची आपल्या मालकांपेक्षाही जास्त माहिती आहे, कल्पना आहे. आणि तुम्हाला कल्पना असेलच की जो सतत वर्षभर फिरतीवर असतो, आणि क्वचितच ऑफिसमधे दिसतो, त्याच्याबद्दल कंपनीत काय काय बोलले जाते ते ! आणि दुर्दैवाने त्याला बिचाऱ्याला या सगळ्याची कल्पनाही नसते. जेव्हा तो दमुन भागून फिरतीवरुन परत येतो तेव्हा त्याला त्या गावगप्पांचे परिणाम भोगावे लागतात आणि त्यांचा उगम शोधण्यासाठी बिचाऱ्याकडे वेळही नसतो कारण त्याची परत फिरतीवर जाण्याची वेळ झालेली असते. साहेबऽऽऽ साहेबऽऽऽ माझ्याशी न बोलता जाऊ नका. काहीतरी बोला…मी थोडाफार तरी बरोबर बोलतोय असे तरी म्हणा…’’

पण ग्रेगॉरचे पहिले काही शब्द कानावर पडेपर्यंत हेडक्लार्कने मागे सरकण्यास सुरुवात केली होती. ग्रेगॉरवरची नजर ढळू देता तो माणूस एकेका इंचाने मागे सरकत होता, जणू कुठल्या तरी अदृष्य शक्तीने त्याला त्या खोलीच्या बाहेर जाण्याची आज्ञा केली होती. ग्रेगॉर काही बोलणार तेवढ्यात हेडक्लार्क बैठकीच्या खोलीतून मुख्य दरवाजावर पोहोचले. तेथे घाईघाईने त्यांनी पायऱ्यांवरील कठडा पकडण्यासाठी आपले हात फैलावले. जणू काही ते एका पाशवी शक्तीच्या हातात स्वत:ला सोपवताएत.

ग्रेगॉरला एवढं समजत होते की त्याची नोकरी वाचवायची असेल तर कुठल्याही परिस्थितीत हेडक्लार्क या मनस्थितीत ऑफिसमधे पोहोचता कामा नये. अर्थात हे त्याच्या आईवडिलांना हे समजणे शक्यच नव्हते. या एवढ्या वर्षात त्यांनी ग्रेगॉर आता याच कंपनीत कायमचा राहणार हे गृहीत धरले होते. शिवाय घरच्या कटकटींनी ते इतके गांजून गेले होते की त्यांची पुढचा विचार करण्याची क्षमताच लोप पावली होती. पण ग्रेगॉरला पुढचा विचार करणे भाग होते. हेडक्लार्कला कसे तरी थांबवून, समजूत काढायला हवी होती. शेवटी त्याच्या कुटुंबाचे भवितव्य त्याच्यावर अवलंबून होते. त्याची बहीण आत्ता असती तर ! किती बरं झालं असतं. ती चलाख होती. तिने ग्रेगॉर बिछान्यावर असतानाच रडण्यास सुरुवात केली होती. आणि तिला रडताना पाहताना हेडक्लार्क निश्चितच विरघळला असता. ऑफिसमधे तो नेहमी मुलींचीच बाजू घेण्यासाठी प्रसिद्ध होता. तिने दरवाजा बंद करुन घेतला असता आणि त्याला बोलण्यास भाग पाडले असते. पण ती तेथे नव्हती आणि आता या परिस्थितीतून त्यालाच मार्ग काढावा लागणार होता. या विचाराने त्याच्या मनावर एवढा कब्जा केला की त्याला पूर्वीसारखे चालत येणार नाही हे तो साफ विसरला. त्याचे बोलणे इतरांना समजणार नाही हेही विसरला. त्याच तिरीमिरीत त्याने दरवाजा सोडला आणि तो भंजाळलेल्या हेडक्लार्कच्या दिशेने चालू लागला. हेडक्लार्कने अजूनही पायऱ्यांचा कठडा सोडला नव्हता. त्याच्या असंख्य पायांचा अंदाज न आल्यामुळे ग्रेगॉर जमिनीवर कोसळला. जमिनीवर पायावर पडल्यावर ग्रेगॉरला एका महत्वाच्या गोष्टीची जाणीव झाली ती म्हणजे त्याच्या पायात शक्ती आहे आणि तो पाहिजे त्या दिशेला त्या पायाने जाऊ शकत होता. हे पाहून त्याचा आत्मविश्र्वास वाढला. जमिनीवरची पायांची पकड त्याला सुखावून गेली आणि शिवाय त्याचे पाय त्याचे ऐकत होते ते वेगळेच. त्याला या भयंकर दिवास्वप्नातून बाहेर पडलोय अशी खात्री वाटू लागली. ज्या क्षणी तो पडत होता त्याच क्षणी त्याच्या जवळच बसलेली त्याची आई ताडकन उठली आणि हाताची बोटे पसरुन किंचाळू लागली, ‘‘त्याला पकडा,,,त्याला पकडा रे कोणीतरी !’’ तिने ग्रेगॉर नीट दिसेल म्हणून डोके पुढे झुकविले खरे पण कुठल्याशा भावनेने ती दूर राहण्याचा प्रयत्नही करीत होती. या सगळ्या गडबडीत बिचारीच्या मागे एक टेबल आहे हे तिच्या लक्षातच आले नाही. ती चुकुन त्यावर आदळली. त्याबरोबर त्यावर असलेली कॉफीची किटली लवंडली आणि त्यातून जमिनीवर वाफाळलेली कॉफी ओघळू लागली. कॉफीचा मस्त वास सगळीकडे पसरला.

‘‘ आई ! आई !’’ ग्रेगॉरने तिला खालच्या आवाजात हाक मारली व तिच्याकडे तो डोके उचलून पाहू लागला…..

क्रमश:

मुळ लेखक फ्रॅन्झ काफ्का.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.
चित्रे इन्टरनेटवरुन साभार. कॅनडा फिल्म्स.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-२

image2

पिसूक….
(पिसूक म्हणजे शापाने किंवा इतर कारणांनी दुसर्‍या प्राण्यात रुपांतर झालेला मनूष्य.)

….‘‘मला तर तो मनूष्यप्राण्याचा आवाज वाटलाच नाही……’’ हेडक्लार्क म्हणाला…..

“ॲना ! ॲना !’’ त्याचे वडील हॉलमधून स्वयंपाकघरातील मोलकरणीला हाका मारीत सुटले होते. ‘‘ आत्ताच्या आत्ता किल्लीवाल्याला घेऊन ये !’’ त्या बिचाऱ्या मुलींनी पुढचा दरवाजा उघडून बाहेर धूम ठोकली. दरवाजा लावण्याचाही आवाज आला नाही. म्हणजे त्यांनी तो उघडाच टाकला असणार…घरात कोणी मेल्यावर दरवाजा असा उघडा टाकतात असे त्याच्या मनात क्षणभर चमकून गेले.

पण ग्रेगॉर आता शांत झाला होता.इतका शांत की त्याच्या तोंडातून येणारे शब्द समजत नव्हते. त्याला मात्र ते पहिल्यापेक्षाही स्पष्ट कळत होते. कदाचित त्याला ते आतूनच ऐकू येत असावेत किंवा त्याला त्याची सवयही झाली असावी. बाहेर असलेल्यांनी त्याच्या मदतीसाठी ज्या काही ठाम हालचाली केल्या त्याने त्याला जरा बरे वाटले. त्याला चक्क माणसात आल्याचा भास झाला. डॉक्टर आणि कुलूपकिल्लीवाल्यांकडून काहीतरी चांगले घडेल अशी त्याला आशा वाटली. आता न टाळता येणाऱ्या संभाषणासाठी आवाज स्वच्छ निघावा म्हणून त्याने स्वत:चा घसा हळूच खाकरुन जरा साफ केला. हो काय सांगावे, ते खाकरणेही माणसासारखे ऐकू नाही आले तर ? पुढच्या खोलीत मात्र संपूर्ण शांतता पसरली होती. बहुतेक त्याचे आईवडील हेडक्लार्कबरोबर जेवणाच्या टेबलवर कुजबुजत बसले असावेत. किंवा काय सांगावे, ते सगळे दरवाजाला कान लाऊन आत काय चालले आहे याचा कानोसाही घेत असतील..तो विचार मनात येताच मात्र त्याने दरवाजाला असलेली किल्ली तोंडात धरुन ती फिरविण्याचा प्रयत्न चालू केला. त्याच्या तोंडात दात नव्हते पण त्याचा जबडा ताकदवान होता. त्याने जबड्यात किल्लीचे टोक धरुन ती फिरविण्यास सुरुवात केली. आत कुठे तरी ती जबड्यात बोचली असावी कारण त्याच्या जबड्यातून कसलातरी फिकट रंगाचा द्रव किल्लीवरुन पाझरत खाली येऊन, जमिनीवर त्याचे थेंब पडले.
‘‘ ऐका… तो किल्ली फिरवतोय.’’
ते ऐकल्यावर ग्रेगॉरच्या जिवात जीव आला. त्याला वाटले आता जर त्यांनी एखाद्या शर्यतीमधे देतात तसे ‘‘ग्रेगॉरऽऽग्रेगॉरऽ ग्रेगॉर’’ अशा आरोळ्या मारल्या तर किती बरे होईल. त्या विचारानेच त्याने पुढचा मागचा विचार न करता जबडा आवळला आणि किल्ली जोर लावून फिरवली. कुलूप निघताना जो आवाज येतो तो ऐकल्यावर तर त्याला दरवाजा उघडण्याची घाई झाली.

‘‘चला किल्लीवाला लागला नाही तर !’’

असे मनाशी म्हणून त्याने आपले डोके दरवाजाच्या मुठीवर टेकवले…आणि दरवाजा उघडला.

आत उघडणारा दरवाजा असल्यामुळे बाहेरच्यांना तो अजूनही दिसत नव्हता. दरवाजा ओलांडून त्याला दरवाजाची कड गाठायची होती आणि ती सुद्धा अत्यंत काळजीपूर्वक. कारण तो पाठीवर पडला असता तर सगळे संपलेच असते. तो अत्यंत काळजीपूर्वक पुढे सरकत असताना त्याच्या कानावर हेडक्लार्कचा आवाज पडला,

‘‘अरे बापरे !’’

एखाद्या फुग्यातून हवा सुटताना आवाज येतो तसा काहीतरी आवाज झाल्यासारखे वाटले त्याला. पुढच्याच क्षणी ते त्याला दिसले. ते दरवाजाच्या सगळ्यात जवळ उभे होते. त्यांनी एक हात तोंडावर धरला होता आणि कोणी तरी ढकलत असल्यासारखे एक एक पाऊल मागे टाकत होते. त्याची आई…जिचे केस अस्ताव्यस्त उडत होते..तिने हात झाडले व त्याच्या वडिलांकडे असाह्यतेने पाहिले. तिने ग्रेगॉरच्या दिशेने दोन तीन पावले टाकली मात्र ती तेथेच कोसळली. तिच्या कपड्यांचीही तिला शुद्ध राहिली नव्हती. तिने कसेबसे स्वत:ला सावरुन तेथेच बसकण मारली. बसलेल्या धक्क्यामुळे तिची मान तिच्या छातीवर टेकली. प्रयत्न करुनही तिला ती वर करता येईना. त्याच्या वडिलांच्या चेहऱ्यावर वर्णन करता येणार नाहीत असे हिंस्र भाव उमटले व नैसर्गिकपणे त्यांनी आपल्या हाताच्या मुठी आवळल्या. जणू काही त्यांना ग्रेगॉरला फटका मारुन परत खोलीत ढकलायचे होते. पण पुढच्याच क्षणी त्यांनाही असाह्यपणे आपली नजर दुसरीकडे वळवली. आपल्या हातांनी आपला चेहरा झाकून त्यांनी हुंदके देण्यास सुरवात केली. येणाऱ्या हुंदक्यांनी ते थरथरु लागले. त्यांची छाती धाप लागल्यासारखी वेगाने खालीवर होऊ लागली.

ग्रेगॉर एकदम बाहेर आला नाही. त्याने दरवाजाच्या बंद असलेल्या भागावर आपले वजन टाकले व तो उभा राहिला. त्यामुळे त्याचे अर्धेच शरीर दिसत होते. त्याने त्याचे डोके बाहेर काढल्यामुळे त्या अर्ध्या शरीरावर इकडे तिकडे डोकावणारे त्याचे डोके फारच विचित्र दिसत होते. हे सगळे होईपर्यंत चांगलेच फटफटले होते. खिडक्यांच्या तावदानांमधून रस्त्यापलीकडील मद्दड करड्या रंगाची इमारत आता स्पष्ट दिसू लागली. एका इस्पितळाची इमारत होती ती. खिडकीच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत दिसणाऱ्या त्या इमारतीच्या खिडक्या रटाळ दिनक्रमासारख्या एका रांगेत पसरल्या होत्या ; पाऊस अजूनही पडत होता. थेंब मोठ्ठाले होते आणि थोड्या थोड्या वेळाने पडत होते. टेबलावर नाष्ट्यासाठी ताटे घेतली होती. ही सकाळची न्याहारी म्हणजे ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या आयुष्यातेल सगळ्यात महत्वाची घटना होती. न्याहारी करत, वर्तमानपत्रे चाळत त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातील असंख्य तास त्या टेबलावर व्यतीत केले असतील. त्याच्या समोर असलेल्या भिंतीवर मिलिटरीच्या गणवेषातील रुबाबदार ग्रेगॉरचे छायाचित्र लटकत होते. बैठकीच्या खोलीकडे जाण्याचा दरवाजा उघडा होता. त्यातून पुढचा दरवाजा स्पष्ट दिसत होता आणि त्यातून खाली जाणाऱ्या पायऱ्याही.

‘‘बरं ! मी आता ऑफिसला जाण्यासाठी कपडे करतो.’’ तो म्हणाला.

त्याला काहीतरी बोलायलाच हवे होते कारण बोलण्याच्या परिस्थितीत फक्त तोच होता.
‘‘साहेब मी हटवादी नाही हे तुमच्या लक्षात आले असेल. मला कामाची आवड आहे..ओढ आहे. एवढा प्रवास करणे ही काही सोप्पी गोष्ट नाही..पण मी करतो तो ! कामाशिवाय मी जगूच शकत नाही. अरे ! पण साहेब तुम्ही कुठे चालला आहात ? परत कार्यालयात का ? हो ना ? मग हे सगळे साहेबांच्या कानावर घालाल ना ? एखादा क्षण असा आयुष्यात येतो हो… त्या क्षणी तुम्हाला काहीच करावेसे वाटत नाही पण काहीच क्षणांनंतर तुम्ही परत जोमाने कामाला लागता. मी अत्यंत प्रामाणिकपणे आपल्या साहेबांचे व कंपनीचे काम करतोय याची तुम्हाला कल्पना आहे. शिवाय माझ्यावर माझ्या आईवडिलांची व बहिणीची जबाबदारी आहे. मान्य आहे मी अडचणीत आहे पण मी त्यावर मात करेन. ऑफिसमधे जाऊन कृपया माझ्या अडचणींमधे भर घालू नका. मी तुम्हाला विनंती करतो. माझीही बाजू मांडा. मला कल्पना आहे ज्यांना कोणाला कंपनीच्या खर्चाने प्रवास करायला मिळतो, त्यांचा ऑफिसमधे सगळ्यांनाच हेवा वाटतो. त्यांना वाटते आम्ही मस्त हिंडतो व पोतेभर पैसे जमवतो. अर्थात हा गैरसमज आहे त्यांचा. पण त्यांना कोण समजवणार ? पण साहेब तुम्हाला आपल्या कंपनीची आणि त्यात काम करणाऱ्यांची आपल्या मालकांपेक्षाही जास्त माहिती आहे, कल्पना आहे. आणि तुम्हाला कल्पना असेलच की जो सतत वर्षभर फिरतीवर असतो, जो क्वचितच ऑफिसमधे दिसतो त्याच्याबद्दल कंपनीत काय काय बोलले जाते ते ! आणि दुर्दैवाने त्याला बिचाऱ्याला या सगळ्याची कल्पनाही नसते. जेव्हा तो दमुन भागून फिरतीवरुन परत येतो तेव्हा त्याला त्या गावगप्पांचे परिणाम भोगावे लागतात आणि त्यांचा उगम शोधण्यासाठी बिचाऱ्याकडे वेळही नसतो कारण त्याची परत फिरतीवर जाण्याची वेळ झालेली असते. साहेबऽऽऽ साहेबऽऽऽ माझ्याशी न बोलता जाऊ नका. काहीतरी बोला…मी थोडाफार तरी बरोबर बोलतोय असे तरी म्हणा…’’

पण ग्रेगॉरचे पहिले काही शब्द कानावर पडेपर्यंत हेडक्लार्कने मागे सरकण्यास सुरुवात केली होती. ग्रेगॉरवरची नजर ढळू देता तो माणूस एकेका इंचाने मागे सरकत होता, जणू कुठल्या तरी अदृष्य शक्तीने त्याला त्या खोलीच्या बाहेर जाण्याची आज्ञा केली आहे. ग्रेगॉर काही बोलणार तेवढ्यात हेडक्लार्क बैठकीच्या खोलीतून मुख्य दरवाजावर पोहोचले. तेथे घाईघाईने त्यांनी पायऱ्यांवरील कठडा पकडण्यासाठी आपले हात फैलावले. जणू काही एखादी पाशवी शक्ती त्यांना आता कडेवर घेणार आहे…

ग्रेगॉरला एवढं समजत होते की त्याची नोकरी वाचवायची असेल तर कुठल्याही परिस्थितीत हेडक्लार्क या मनस्थितीत ऑफिसमधे पोहोचता कामा नये. अर्थात हे त्याच्या आईवडिलांना हे समजणे शक्यच नव्हते. या एवढ्या वर्षात त्यांनी ग्रेगॉर आता याच कंपनीत कायमचा राहणार हे गृहीत धरले होते. शिवाय घरच्या कटकटींनी ते इतके गांजून गेले होते की त्यांची पुढचा विचार करण्याची क्षमताच लोप पावली होती. पण ग्रेगॉरला पुढचा विचार करणे भाग होते. हेडक्लार्कला कसे तरी थांबवून, समजूत काढायला हवी होती. शेवटी त्याच्या कुटुंबाचे भवितव्य त्याच्यावर अवलंबून होते. त्याची बहीण आत्ता असती तर ! किती बरं झालं असतं. ती चलाख होती. तिने ग्रेगॉर बिछान्यावर असतानाच रडण्यास सुरुवात केली होती. आणि तिला रडताना पाहताना हेडक्लार्क निश्चितच विरघळला असता. ऑफिसमधे तो नेहमी मुलींचीच बाजू घेण्यासाठी प्रसिद्ध होता म्हणा. तिने दरवाजा बंद करुन घेतला असता आणि त्याला बोलण्यास भाग पाडले असते. पण ती तेथे नव्हती आणि आता या परिस्थितीतून त्यालाच मार्ग काढावा लागणार होता. या विचाराने त्याच्या मनावर एवढा कब्जा केला की त्याला पूर्वीसारखे चालत येणार नाही हे तो साफ विसरला. त्याचे बोलणे इतरांना समजणार नाही हेही विसरला. त्याच तिरीमिरीत त्याने दरवाजा सोडला आणि तो भंजाळलेल्या हेडक्लार्कच्या दिशेने चालू लागला. हेडक्लार्कने अजूनही पायऱ्यांचा कठडा सोडला नव्हता. त्याच्या असंख्य पायांचा अंदाज न आल्यामुळे ग्रेगॉर जमिनीवर कोसळला. जमिनीवर पायावर पडल्यावर ग्रेगॉरला एका महत्वाच्या गोष्टीची जाणीव झाली ती म्हणजे त्याच्या पायात शक्ती आहे आणि तो पाहिजे त्या दिशेला त्या पायाने जाऊ शकत होता. हे पाहून त्याचा आत्मविश्र्वास वाढला. जमिनीवरची पायांची पकड त्याला सुखावून गेली आणि शिवाय त्याचे पाय त्याचे ऐकत होते ते वेगळेच. त्याला या भयंकर दिवास्वप्नातून बाहेर पडलोय अशी खात्री वाटू लागली. ज्या क्षणी तो पडत होता त्याच क्षणी त्याच्या जवळच बसलेली त्याची आई ताडकन उठली आणि हाताची बोटे पसरुन किंचाळू लागली,

‘‘त्याला पकडा,,,त्याला पकडा रे कोणीतरी !’’

तिने ग्रेगॉर नीट दिसेल म्हणून डोके पुढे झुकविले खरे पण कुठल्याशा भावनेने ती दूर राहण्याचा प्रयत्नही करीत होती. या सगळ्या गडबडीत बिचारीच्या मागे एक टेबल आहे हे तिच्या लक्षातच आले नाही. ती चुकुन त्यावर आदळली. त्याबरोबर त्यावर असलेली कॉफीची किटली लवंडली आणि त्यातून जमिनीवर वाफाळलेली कॉफी ओघळू लागली. कॉफीचा मस्त वास सगळीकडे पसरला.

‘‘ आई ! आई !’’

ग्रेगॉरने तिला खालच्या आवाजात हाक मारली व तिच्याकडे तो डोके उचलून पाहू लागला. ग्रेगॉरने कॉफी पाहिल्यावर दोन मिटक्या मारल्या त्यामुळे तो हेडक्लार्क त्याच्या डोक्यातून गेला. ते पाहिल्यावर त्याच्या आईने अजून एक किंकाळी फोडली व ती त्याच्या वडिलांच्या गळ्यात जाऊन पडली. ग्रेगॉरकडे आता त्याच्या आईवडिलांसाठी वेळ नव्हता. हेडक्लार्कला कुठल्याही परिस्थितीत थांबवणे त्याला भाग होते आणि तो तर आता पायऱ्यांवर जाऊन पोहोचला होता. त्या कठड्यावर आधारासाठी त्याने हनुवटी टेकली होती आणि तो मागे शेवटची नजर टाकण्याच्या तयारीत होता. त्याला गाठण्यासाठी ग्रेगॉरने पुढे झडप घातली पण त्याचा इरादा ओळखून हेडक्लार्क पायऱ्यांवरुन ताडताड उड्या मारुन रस्त्यावर नाहिसा झाला. पायऱ्या उतरताना तो घशातून किंचाळला, त्याने कसलातरी विचित्र आवाज काढला जो त्या हॉलमधे घुमला.

हेडक्लार्कच्या गोंधळाने इतक्या वेळ शांत असलेले ग्रेगॉरचे वडील बिथरले. हेडक्लार्कला थांबविण्याऐवजी त्यांनी हेडक्लार्कने तेथेच खुर्चीवर टाकलेली काठी, कोट व हॅट हातात घेतली व डाव्या हाताने टेबलावर पडलेले वर्तमानपत्र उचलले. ग्रेगॉरच्या पुढ्यात ते पाय आपटत, त्या वर्तमानपत्र व काठीने ग्रेगॉरला खोलीत ढकलण्याचा प्रयत्न करु लागले. बिचाऱ्या ग्रेगॉरने अत्यंत लिनतेने खाली मान झुकवून झुकवून त्यांना विनंती करण्याचा खूप प्रयत्न केला पण ती मान्य करण्यात आली नाही. किंबहुना ती विनंती समजलीच गेली नाही. त्याने मान झुकविली की त्याचे वडील त्याला आत हाकलत होते. थंडी मी म्हणत होती. वडीलांच्या मागे त्याच्या आईने धाडकन खिडकी उघडली आणि तिने त्यातून मान बाहेर काढून आपला चेहरा तळहातांनी झाकून घेतला. रस्त्यावरुन गोठालेल्या हवेचा एक झोत घरात घुसला. खिडकीचे पडदे उडाले, टेबलावरील वर्तमानपत्राची पाने फडफडली आणि जमिनीवर विस्कळीत होऊन पसरली. ग्रेगॉरच्या वडीलांनी दयामाया न दाखविता त्याला मागे हाकलण्यास सुरुवात केली, ‘‘ शूऽऽऽ शूक..’’ पण ग्रेगारला उलटे चालण्याची सवय नव्हती. त्याने प्रयत्न केला पण तो फारच हळू मागे झाला. त्याला वळून पटकन खोलीत जाता आले असते पण त्याच्या थोड्याशाही हालचालींनी त्याच्या वडिलांनी खवळून हातातील काठी त्याच्या पाठीत किंवा डोक्यात घातली असती. पण मागे सरकायच्या प्रयत्नात त्याच्या लक्षात एक गोष्ट आली ती म्हणजे मागे सरकताना तो कुठल्या दिशेने जातोय हे त्याच्या लक्षातच येत नव्हते. वळण्याशिवाय दुसरा मार्गच उरला नाही. वडीलांवरची नजर न ढळवता त्याने वळण्याचा प्रयत्न सुरु केला. बहुतेक त्यांना त्याचा उद्देश लक्षात आला असावा. त्याला मदत म्हणून त्यांनी दुरुनच त्याला काठीने खोलीचा दरवाजा दाखविला.. एकदा…दोनदा…तीनदा.. ‘‘त्यांनी तो फुत्कार थांबवला तर किती बरं होईल’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. त्या आवाजाने त्याचे डोके अगदी भणाणून उठले होते. त्या आवाजाच्या त्रासाने तो एकदा चुकीच्या दिशेनेही चालला होता. दुर्दैवाने तो पूर्ण वळाला तेव्हा त्याचे डोके दाराच्या फटीसमोर आले. त्यातून आत जाणे शक्यच नव्हते. त्यांच्या बिथरलेल्या मनस्थितीत त्याच्या वडिलांना दुसरे दार उघडावे हा विचार सुचणेही शक्यच नव्हते. त्याच्या मनात ग्रेगॉरला लवकरात लवकर आत हाकलणे एवढाच विचार प्रबळ होता. उभे राहून त्या फटीतून आत जाण्याची त्याची तयारी नव्हती. त्याचे वडील आता ग्रेगॉरला पुढे सरकण्याची घाई करीत होते. त्यांच्या आवाजाचा गोंगाट इतका वाढला होता की ग्रेगॉरला तो त्याच्या एकट्या वडीलांचा आवाज आहे यावर विश्र्वास बसेना. तो गोंगाट असह्य होऊन ग्रेगॉरने काय व्हायचे तो होऊदेत या भावनेने त्या फटीत आपले शरीर घुसवले. त्याबरोबर त्याच्या शरीराची एक बाजू वर उचलली गेली..त्याच्या बाजू जोरात घासल्या गेल्या आणि दरवाजावर व जमिनीवर हिरवट द्राव पसरला… या अशा परिस्थितीत ग्रेगॉरला पुढेही जाता येईना ना मागे. तो असहाय्यपणे त्याचे पाय केविलवाणे हलवित राहिला. तेवढ्या त्याच्या वडीलांनी त्याला मागून एक जोरदार धक्का दिला. इतका जोरात की तो रक्तबंबाळ झाला व खोलीत आत दूरवर फेकला गेला. दरवाजा लावण्याचा आवाज झाला आणि अखेरीस काही क्षण तेथे शांतता पसरली….


ग्रेगॉर संध्याकाळपर्यंत ठार झोपला.

त्याला झोप म्हणावे का एक प्रकारची गुंगी म्हणावी हे त्याला कळत नव्हते. भरपूर झोप झाल्यामुळे तो अजून थोड्यावेळाने उठलाच असता पण कोणीतरी हळूच दरवाजा लावला व बाहेर दबक्या पावलाने कोणीतरी चालत असल्याचा आवाज झाल्यामुळे त्याला जाग आली. रस्त्यावरील दिव्यांचा उजेड खोलीतील छतावर अस्ताव्यस्त पडला होता पण खाली, जेथे तो पडला होता तेथे मात्र अंधार होता. डोक्यावरील वळवळणाऱ्या स्पृषांचा त्याने वापर करुन पाहिला. त्याला त्यांच्या स्पर्षज्ञानाचे कौतुक वाटले. त्यांचा वापर करुन तो अडखळत दरवाजापर्यंत पोहोचला. त्याला बाहेर काय चालले आहे त्याचा कानोसा घ्यायचा होता. त्याच्या डाव्या अंगावर उठलेल्या एका वेदनादायक व्रणामुळे त्याला पायांच्या दोन रांगांवर लंगडत चालावे लागत होते. दुष्काळात तेरावा महिना म्हणून त्या सकाळच्या गडबडीत एक पाय जायबंदी झाला होता. नशीब एकच पाय जायबंदी झाला होता. खरे तर सगळेच व्हायचे. तो पाय लोंबत मागे मागे खरडत येत होता.

तो दरवाजापर्यंत पोहोचला आणि त्याच्या लक्षात आले की त्याला बाहेर काय चालले आहे याचा कानोसा घ्यायचाच नव्हता. तो दरवाजापाशी खेचला गेला होता तो अन्नाच्या वासाने. तेथेच जमिनीवर एक भांडे होते ज्यात ताज्या दुधावर पावाचे तुकडे तरंग होते. ते पाहून त्याच्या चेहऱ्यावर आनंद पसरला. भुक लागलीच होती. आनंदाने त्याने त्या दुधात तोंड बुडविले पण लगेचच मागे घेतले. डाव्या अंगाला दु:खापत झाल्यामुळे त्याला ते दुध पिता येईना. त्याच्या लक्षात आले त्याच्या खाण्याच्या क्रियेत त्याला आता सगळ्या शरीराची गरज भासत होती. आणि त्याला दुध आवडायचे हे खरे असले ( म्हणूनच त्याच्या बहिणीने ते तेथे ठेवले असणार) तरी आत्ता त्याला दुध नकोसे वाटले. त्याने तोंड वळवले आणि तो खोलीच्या मध्यभागी आला.

दरवाजाच्या फटीतून त्याला थंडीमुळे पेटलेली शेगडी दिसत होती. या वेळेला त्याचे वडील आईला वर्तमानपत्रातील बातम्या मोठ्याने वाचून दाखवायचे. पण आश्चर्य म्हणजे आज सगळीकडे शांतता होती अगदी बाहेर रस्त्यावरही स्मशान शांतता पसरली होती. कदाचित त्याच्या वडिलांनी तो वर्तमानपत्र वाचनाचा कार्यक्रम सोडून दिला असावा. त्याच्या बहिणीने त्याला तसे एकदा पत्रात लिहिलेही होते. ती शांतता, तो निवांतपण पाहून त्याला वाटले, ‘‘ या सुंदर घरात किती निवांत आयुष्य जगतोय आपण !’’ अंधारात पाहताना तो हे सगळे त्याच्या कुटुंबियांना देऊ शकतोय म्हणून त्याच्या मनात स्वत:बद्दल अभिमान दाटून आला. विचारात हरवून जायला नको म्हणून त्याने त्या खोलीत इकडे तिकडे हालचाल करण्यास सुरुवात केली.

त्या संध्याकाळी कोणीतरी बाजूचे दार ओघडून पटकन बंद केले. थोड्याच वेळाने दुसऱ्या बाजूच्या दरवाजाही उघडला आणि पटकन बंद झाला. कोणालातरी आत यायचे होते पण त्याचा धीर होत नव्हता. ग्रेगॉरने बैठकीच्या खोलीत जो दरवाजा उघडत असे त्यासमोरच थांबायचे ठरविले. जो कोणी तो दरवाजा उघडेल त्याला तो पटकन आत येण्याचे विनंती करणार होता. नाहीच जमले तर कोण आत येण्याचा प्रयत्न करतय हे तरी त्याला कळले असते. पण दुर्दैवाने तो दरवाजा परत काही उघडला गेला नाही. त्याने बराच वेळ वाटा पाहिली. रात्र झाली आणि बैठकीच्या खोलीतील शेकोटी विझली. म्हणजे ते ‘‘आत्तापर्यंत जागेच होते तर !’’ तो मनाशी म्हणाला कारण त्याला हलक्या पावलांनी चालण्याचा आवाज ऐकू आला. आता सकाळपर्यंत कोणी त्याच्या खोलीत येण्याची सुतराम शक्यता नव्हती. त्याला आता विचार करण्यास भरपूर वेळ व निवांतपणा मिळणार होता. आता पुढील आयुष्य कसे व्यतीत करायचे याबद्दल त्याला विचार करणे महत्वाचे वाटत होते.

त्या अवाढव्य खोलीत जमिनीवर पोटावर पडलेल्या ग्रेगॉरच्या मनात अचानक कसलीतरी अनामिक भिती दाटून आली. काहीतरी वाईट घडणार आहे असे त्याला वाटू लागले. काय ते त्याला सांगता येत नव्हते. ज्या खोलीत त्याने गेली पाच वर्षे काढली होती त्या खोलीवर त्याने नजर फिरविली आणि कशाचीही लाज न बाळगता तो त्या सोफ्या खाली सरकला. गंमत म्हणजे त्याला तेथे एकदम शांत व सुरक्षित वाटले. आपले सगळे अंग सोफ्याखाली जात नाही हे लक्षात येताच त्याने अंग आक्रसले पण जेवढे आत गेलं त्यावर तो खुष झाला.

त्याने रात्रभर तेथेच मुक्कम ठोकला. रात्री तशी त्याला झोप आलीच नाही शिवाय भुकेने त्याला अधूनमधून जाग येत होती. रात्रभर विचार करुन त्याचा मेंदू फुटायला आला होता. सगळ्या बाजूने विचार करीत तो परत परत एकाच निष्कर्षाशी येऊन पोहोचत होता.
‘‘सध्यातरी त्याला गप्प रहायला हवे. गप्प राहून त्याच्या कुटुंबाला मदतच होईल.’’ त्याने निश्चय केला. त्याच्यामुळेच त्याच्या कुटुंबावर हा दारुण प्रसंग गुदरला होता.

अगदी पहाटे पहाटे, अजूनही अंधारच असताना ग्रेगॉरला त्याच्या निश्चयाची परिक्षा घेण्याची संधी मिळाली. त्याच्या बहिणीने बैठकीच्या खोलीतून त्याच्या खोलीत उघडणारा दरवाजा उघडला. तिचे आवरुन झालेले दिसत होते. तिला ग्रेगॉर प्रथम दिसला नाही. तिने एक नजर सोफ्याखालीही टाकली… कुठेतरी असायलाच हवा तो..

“असा नाहिसा होऊ शकत नाही एकदम ’’ ती पुटपुटली….
क्रमशः
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-१

mtmznzy3njyzndc3mzc3mdm0

पिसूक….
(पिसूक म्हणजे शापाने किंवा इतर कारणांनी दुसर्‍या प्राण्यात रुपांतर झालेला मनूष्य.)

पहाटे पडलेल्या चित्रविचित्र स्वप्नांमुळे ग्रेगॉर दचकला व गाढ झोपेतून उठला. त्याने हात ताणायचा प्रयत्न केला आणि तो उडालाच. त्याचे ह्रदय धडधडू लागले. त्याचे चक्क एका मोठ्या किड्यात रुपांतर झाले होते. त्याच्या चिलखतासारख्या पाठीवर तो असाह्यपणे त्याचे काटकुळे हातपाय अधांतरी हलवीत तो बिछान्यावर पहुडला होता. त्याने त्याची मान जरा उचलली. घुमट्यासारख्या गुबगुबीत पोटाच्या वळ्या त्याच्या नजरेस पडल्या. त्या गुळगुळीत पोटावर त्याचे पांघरुण टिकणे शक्यच नव्हते. ते खाली खाली घसरत चालले होते. थोड्याच वेळात ते पलंगावरुन खाली पडेल असे त्याला वाटले. त्याने ते सावरुन घेण्याचा प्रयत्न केला पण त्याचे ते असंख्य काटकुळे हातपाय नुसतेच हवेत अधांतरी हवेत हलत राहिले.

काय झाले आहे मला ? तो स्वत:शी पुटपुटला. हे स्वप्न तर नाही ? पण ते स्वप्न नव्हते. कारण  त्या खोलीच्या भिंतीत कोंडलेली त्याची खोली त्याच्या चांगलीच ओळखीची होती. साधारणत: ज्या आकाराची खोली असते त्यापेक्षाही थोडी लहान अशी ती खोली. कोपऱ्यातील छोट्या टेबलावर कापडाचे काही तुकडे अस्ताव्यस्त पडले होते. टेबलावर एक चांदीची चौकट होती ज्यात ग्रेगॉरने एका मासिकातून कापलेला एका स्त्रीचा फोटो होता. सरळ बसलेल्या त्या स्त्रीच्या खांद्यावर फरची शाल होती व तिचा एक हात त्या गुबगुबीत शालीच्या आड नाहीसा झाला होता. त्याने नजर खिडकीबाहेर भरुन आलेल्या आभाळाकडे टाकली. पागोळ्यातून गळणाऱ्या थेंबाचा एकसुरी आवाजाने तो थोडासा उदास झाला. हा सगळा बावळटपणा बाजूला सारुन झोपूया का अजून थोडा वेळ ? त्याने विचार केला. पण ते शक्य नव्हते कारण त्याला उजव्या कुशीवर झोपायची सवय होती आणि आत्ताच्या परिस्थितीत तो कुशीवर वळू शकत नव्हता. त्याने परत एकदा कुशीवर वळण्यासाठी जोरदार प्रयत्न केला पण तो परत पूर्वस्थितीवर आला. त्याने आपले केविलवाणे पाय दिसू नयेत म्हणून डोळे बंद केले आणि परत शंभरएक वेळा तरी प्रयत्न केला. शेवटी उजव्या बाजूला एक चमक उठल्यावर त्याने तो प्रयत्न सोडून दिला.
‘ शीऽऽ कसला व्यवसाय पत्करलाय मी ! दिवसरात्र प्रवास ! काम कमी आणि प्रवास जास्त. कार्यालयात बसून काम करणे केव्हाही मस्त. शिवाय प्रवासात तिकिटाची काळजी, जेवणाची आबाळ, आणि मुख्य म्हणजे असंख्य होणाऱ्या ओळखी. नुसत्याच ओळखी. त्यातील एकही खरा मित्र होऊ शकत नाही.’’ याचा त्याला सगळ्यात तिटकारा वाटता असे.
त्याच्या पोटावर थोडीशी खाज सुटली. तो कसाबसा पाठीवर जोर देऊन थोडा वर सरकला. उशीवर त्याचे डोके जरा वर झाले. त्याने जेथे खाज सुटली होती तेथे नजर टाकली. तेथे त्याला असंख्य पांढरे ठिपके दिसले. ते कसले आहेत हे न उमजून त्याने त्याला पाय लावला आणि विजेच्या वेगाने परत मागे घेतला. तेथे पाय लागताच त्याच्या शरीरातून एक कळ उठली व मस्तकाला भिडली.

तो परत खाली घसरला व त्याच्या मूळ जागेवर आला. ‘‘ हे पहाटे उठणे वगैरे म्हणजे शुद्ध बावळटपणा आहे.’’ तो मनाशी म्हणाला.

‘‘ माणसाला कशी भरपूर झोप पाहिजे. बाकीचे विक्रेते एखाद्या बेईमान वेश्येसारखे उंडरतात. मी जेव्हा पहाटे ऑर्डर लिहित असतो तेव्हा हे सकाळचा नाष्टा हाणत असतात. मी जर असे केले तर साहेब मला जागेवरच नोकरीवरुन हाकलेल. अर्थात तसे झाले तर बरेच होईल म्हणा. कदाचित त्यातच माझा उज्वल भविष्यकाल दडलेला असेल. समजा तसे नाही झाले तरीही त्याची कटकट तरी संपेल. आईबाबांमुळे माझे हात बांधलेले आहेत, नाहीतर मी केव्हाच त्याच्या तोंडावर राजिनामा फेकून मारला असता. त्याच्या समोर मला त्याच्याबद्दल काय वाटते हे त्याच्या तोंडावर स्पष्ट सांगितले असते. ते ऐकून तो त्याच्या खुर्चीवरुन उडाला असता. साल्याची बसायची पद्धत तरी कशी उद्दाम आहे. याचे टेबल उंचावर मांडले आहे आणि याला कारकुनांकडे खाली पहात बोलण्याची भारी हौस. बिचाऱ्यांना त्याच्याजवळ जावेच लागते कारण साल्याला ऐकूही येत नाही धड. बाबंचे पैसे परत करण्यासाठी अजून सहासात वर्षे तरी येथे नोकरी करावी लागणार. एकदा पैसे साठले की मी त्याला फाडून खाणार हे निश्चित. त्यावेळी मात्र मी स्वत:वर कसलाही ताबा ठेवण्याचा प्रयत्न करणार नाही. पण आता उठावे हे बरे ! पाचची लोकल आहे ना ! ’’

त्याने कपाटवर ठेवलेल्या गजराच्या घड्याळावर एक नजर टाकली. ‘‘ अरे बापरे ! ’’ तो किंचाळला. साडेसहा वाजले होते आणि काटे संथपणे पुढेच जात होते. मोठा काटा तर  जवळजवळ तीनवर आला होता. गजर वाजला नाही की काय ? पण घड्याळात सहाचा लावलेला गजर स्पष्ट दिसत होता. बहुतेक करुन तो वाजला असणार. गजराचे जाऊ देत. पण त्या गोंगाटात कशी काय झोप लागली? त्याला गजर ऐकू येणार नाही एवढी गाढ झोप तर निश्चितच लागली नव्हती. पण आता काय करायचे हा खरा प्रश्र्न होता. पुढची गाडी सातला होती. ती पकडण्यासाठी त्याला जिवघेणी कसरत करावी लागणार होती आणि त्याने अजून बॅगही भरली नव्हती. तसा त्याला कामावर जाण्याचा उत्साह राहिला नव्हता हेही खरं होतं. सहेबाची कटकट टाळण्यासाठी जरी त्याने सातची गाडी काहीतरी करुन पकडली असती तरी व्हायचा तो गोंधळ झालाच असता. तो नेहमी ज्याच्याबरोबर कंपनीत जात असे त्याने तो सहाच्या गाडीवर फिरकला नव्हता हे आत्तापर्यंत साहेबाच्या कानावर घातलेच असणार. तो कारकून म्हणजे साहेबाचा एक नंबरचा चमचा आणि मूर्ख होता. ‘‘आजारी होतो अशी थाप मारली तर ?’’ तो मनाशी म्हणाला. पण त्याच्यावर कोणाचाही विश्र्वास बसला नसता कारण गेल्या पाच वर्षात तो एकदाही आजारी पडला नव्हता. आणि साहेब विम्याचा डॉक्टर घेऊन घरी अवतीर्ण झाला असता ते वेगळेच. या डॉक्टरांचा जगातील प्रत्येक आजारी माणूस हा ढोंगी असतो या तत्वावर ठाम विश्र्वास असतो. दुर्दैवाने यावेळी मात्र ते खरं ठरलं असतं. त्याला तशी काहीच धाड भरली नव्हती. त्याला फक्त गाढ झोपेनंतर एक गुंगी चढली होती आणि त्याला भयंकर भूक लागली होती. हे जरा विचित्रच होतं.

या विचारांची त्याच्या मेंदूत वेगाने उलथापालथ होत होती. त्याला त्यामुळे उठावे की नाही यावर निर्णय घेता येत नव्हता. तेवढ्यात त्या घड्याळात पावणेसातचा ठोका पडला. त्याच वेळी पलंगाच्या मागे असलेला दरवाजा कोणीतरी हलकेच ठोटावला.

‘‘ग्रेगॉर ! एऽऽ ग्रेगऽऽ त्याच्या आईचा मृदू आवाज आला,

‘‘ पावणे सात वाजले. तुला लोकल पकडायची नाही का आज ?’’

तिला प्रतिसाद देताना स्वत:चा आवाज ऐकून ग्रेगॉर हादरला. त्याचाच आवाज होता तो. त्याबद्दल शंकाच नाही. पण त्या आवाजाच्या मागे खर्जामधे एक खरखर अखंड चालू होती. त्यामुळे त्याच्या घशातून बाहेर पडणारे शब्द पहिले काहीच क्षण स्पष्टपणे ऐकू येत होते. नंतर ते एकमेकांवर आपटून त्यांचा अर्थ उमजत नव्हता. ग्रेगॉरला खरेतर आईला नीट उत्तर द्यायचे होते पण या भानगडीमुळे तिला ते समजेल का नाही याची खात्री नसल्यामुळे त्याने अगदी थोडक्यात उत्तर दिले,

‘‘ आलोच मी…आई..उठतोय मी…’’

बहुदा लाकडी दरवाजाने त्याच्या स्वरातील खरखर शोषून घेतली असावी कारण बाहेर बहुतेक नीट ऐकू येत असावे. पण या संवादामुळे घरातील इतरांना मात्र ग्रेगॉर अजून उठलेला नाही याची तीव्रतेने जाणीव झाली. कारण असे कधीच घडले नव्हते. थोड्याच क्षणात दरवाजाच्या एका बाजूला त्याचे वडील दारावर मुठी आपटू लागले,

‘‘ ग्रेगॉर…ग्रेगॉर… काय फाजिलपणा चालवलाय ? दुसऱ्या बाजूला त्याची बहीण काळजीने विचारत होती,

‘‘ ग्रेगॉर तुला बरं नाही का ? काही पाहिजे का तुला ?’’ ग्रेगॉरने शब्दांमधे अंतर ठेवत, आवाज शक्य तितका तोच ठेवण्याचा प्रयत्न करीत उत्तर दिले,

‘‘ आलोच मी… तयार होतोय !.’’

ते ऐकून त्याच्या वडिलांनी नाष्ट्याचे टेबल गाठले. पण त्याची बहीण हळू आवाजात पुटपुटली, ‘‘ग्रेगॉर दरवाजा उघड बरं !’’ पण ते तो उघडणार नव्हता. नशीब टूरवर हॉटेलमधील खोल्यांमधून झोपताना त्याला दरवाजे आतून बंद करुन झोपण्याची सवय लागली होती. खरेतर त्याला शांतपणे उठून कपडे घालायचे होते व मुख्य म्हणजे न्याहारी करायची होती. त्यानंतर पुढे काय करायचे ते तो ठरविणार होता कारण पलंगावर असे पडून राहून, विचार करुन त्यातून काही निघणार नाही याची त्याला खात्री होती. कित्येकदा त्याचे उठल्यावर अंग आंबून जात असे व नंतर त्याचा मागमूसही रहात नसे. ‘‘तसेच काहीतरी असेल’’ तो मनात म्हणाला व झालेला भ्रम दूर होण्याची वाट पहात बसला.

पांघरुण बाजूला सारणं तसे सोप्प होते. जरा अंग आक्रसल्यावर ते आपोआपच बाजूला घसरुन पडले. पण पुढचे उठणे अवघड होते. तो जरा जास्तच रुंद बांध्याचा होता. शरीर सावरण्यासाठी त्याला भक्कम बाहूंची आवश्यकता होती पण येथे तर फक्त दाहीदिशांना वळवळ करणारे असंख्य काटकुळे केसाळ पाय त्याच्या दिमतीस होते. त्यातील एखादा पाय वाकविण्याचा तो प्रयत्न करे तेव्हा तो अगोदर आपोआप सरळ होई. शेवटी तो पाय पाहिजे तसा हलविण्यास लागला तरी इतर पाय त्याचा काहीच ताबा नसल्यासारखे वळवळ करीत. जणू काही त्यांना त्या एकाच पायाला त्रास दिलेला आवडत नसावा.
‘‘पण येथे बिछान्यावर पडून काय उपयोग ?’’ तो मनाशी म्हणाला. त्याला वाटले की त्याच्या शरीराचा खालचा भाग हलवून तो पलंगावरुन खाली उतरु शकेल पण तो भाग त्याने अजून पाहिला नव्हता आणि तो कसा असेल याविषयी त्याला कल्पना करता येईना. पण खालचा भाग हलविणे फारच अवघड होते. त्याने जोर लावला पण त्याचा अंदाज चुकला. तो पलंगाच्या काठावर आपटला आणि त्याच्या मस्तकात एक जिवघेणी कळ उठली. त्या दुखण्याने त्याला हे मात्र कळाले की त्याच्या शरीराचा खालचा भाग फारच नाजूक आहे.

मग त्याने शरीराचा वरील भाग बिछान्यावरुन खाली हलविण्याचा प्रयत्न केला. अर्थात ते करताना त्याने त्याचे डोके काठावर आपटणार नाही याची पूर्ण काळजी घेतली. हंऽऽऽ ते जरा सोपे वाटलं त्याला. पण त्याला धप्पकन खाली पडूनही चालणार नव्हते कारण तो डोक्यावर पडून बेशुद्ध झाला असता तर सगळीच पंचाईत झाली असती. त्यापेक्षा बिछान्यावरच पडलेलं काय वाईट ? तो मनाशी म्हणाला.

बरेच प्रयत्न केल्यावर तो परत पूर्वस्थितीवर आला. त्याच्या नजरेस परत ते विचित्रपणे हालचाल करणारे पाय पडले. त्यांच्यावर ताबा मिळविण्यासाठी त्याच्याकडे काही उपाय नव्हता ना या सगळ्या भ्रमावर त्याच्याकडे कुठले औषध होते. त्याने परत स्वत:ला बजावले की बिछान्यावर पडून राहण्याने काहीही होणार नाही. कसलाही धोका पत्करुन बिछान्यावरुन उठणेच शहाणपणाचे ठरेल. त्याचवेळी त्याने स्वत:ला हेही बजावले की परिस्थितीला थंड डोक्याने प्रतिसाद देणे हे हताश होऊन गोंधळ घालण्यापेक्षा बरं. हा सगळा विचार करताना त्याने आपली नजर मात्र खिडकीवरुन हटवली नव्हती पण दुर्दैवाने धुक्याने बाहेरचे काहीच दिसत नव्हते. घड्याळाचा ठोका पडल्यावर तो स्वत:शी पुटपुटला, ‘‘ सात वाजले…तरी एवढे धुके…’’ तो काही क्षण तसाव निश्चल पडून राहिला. त्याचा श्र्वासोच्छ्वास मंद चालला होता जणू काही सगळे परिस्थिती वास्तव मुळपदावर येण्याची वाट पहात होता.

तो एकदम ठामपणे म्हणाला, ‘‘ सव्वासातच्या आत कुठल्याही परिस्थितीत मला उठायलाच पाहिजे. कोणीतरी कार्यालयातून चौकशी करण्यासाठी येईल त्याच्या आधी उठायलाच हवे. कदाचित कोणीतरी आलेही असेल कारण ते लवकरच उघडते.’’ हा विचार मनात येताच त्याने आपल्या शरीराला एका लयीत झोके देण्यास सुरुवात केली. त्याले वाटले याने तो पलंगावरुन खाली पडेल. पडताना डोकं जर उचलून धरले तर कसली दु:खापतही होणार नव्हती. त्याची पाठ बऱ्यापैकी टणक होती. पाठीवर पडले तर काही विशेष लागणार नव्हते. पण त्याला काळजी वाटत होती ती पडल्यावर येणाऱ्या धप्पऽऽ आवाजाची. तो थांबविता येणे त्याला शक्यच नव्हते. आवाजाचे एक जाऊ देत, पण त्या आवाजाने त्या बंद दरवाजापलिकडे काय गोंधळ उडेल याचा विचार त्याला करवेना. पण त्याला आता तोही धोका पत्करण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते.

अंगाला हेलकावे देत तो पलंगावरुन जवळजवळ अर्धाआधिक खाली आला. आता त्याला तो खेळच वाटू लागला. कोणाची थोडीशी मदत मिळाली असती तर उठणे किती सोपे होते. दोन धडधाकट माणसे असती तर…पुरेसे होते. त्याला त्याचे वडील आणि मोलकरणीची आठवण झाली . त्यांनी नुसते त्याच्या पाठीखाली हात घालून त्याला उचलून जमिनीवर ठेवले असते तर तो स्वत:हून त्याच्या पायावर चालू लागला असता. काटकुळे असले तरी ते पाय होते आणि त्यांचा उपयोग त्यांना चांगलाच माहीत असणार. हंऽऽऽ… दरवाजे तर सगळे बंद होते. मदतीसाठी आरडाओरडा करावा का ? त्या कल्पनेनेच त्याला हसू फुटले.
त्याच्या शरीराचे हेलकावे आता तोल जाईल येथपर्यंत येऊन पोहोचले होते. पाचच मिनिटात काहीतरी निर्णय घ्यायला हवा होता कारण पाच मिनिटांनी सव्वासात वाजणार होते. …तेवढ्यात दरवाजावरील घंटा वाजली. ‘‘कार्यालयातीलच कोणीतरी असणार !’’ तो मनाशी म्हणाला. त्या विचारानेच त्यांचे अंग ताठरले. पण त्याचे पाय मात्र जास्तच वेगाने वळवळू लागले. क्षणभर सर्वत्र शांतता पसरली. ‘‘त्यांनी दरवाजा उघडला नाही म्हणजे मिळवली’’ त्याने आशा व्यक्त केली. अर्थात तसे करणे हे किती मूर्खपणाचे आहे हे लगेचच त्याला उमगले. तेवढ्यात पाय घासत चालणाऱ्या मोलकरणीने दरवाजा उघडला. त्याला पहिल्या काही शब्दांवरुनच कोण आलंय ते कळले –  हेडक्लार्क आला होता. ‘‘शीऽऽऽ काय घाणेरडे नशीब आहे आपले. या कंपनीत काम कराव लागतंय ! एकदा उशीर झाला नाही तर लगेच शंकाकुशंकांचे मोहोळ उठले देखील. सगळे कर्मचारी एक नंबरचे बदमाष असतात असे वाटते की काय यांना ? एक तास उशीर झालाय फक्त. अपराधीपणामुळे वेड लागून मला वेड लागायची वेळ आली आहे. इतकी की मला उठताही येत नाही… हा सगळा भ्रमच असणार… जर खरंच गरज होती तर, त्यांना एखाद्या शिपायाला पाठवायला काय हरकत होती ? हेडक्लार्कला येऊन ही भानगड किती महत्वाची आहे हे सिद्ध करायचे होते का ? या विचारांनी प्रक्षुब्ध होत त्याची धडपड वाढली आणि तो पलंगावरुन खाली पडला. धप्पऽऽऽ असा आवाज आला पण तो आवाज एवढा काही मोठा नव्हता. खाली अंथरलेल्या गालिचामुळे पडण्याचा आवाज दबला गेला. शिवाय त्याची पाठही आता लवचिक झाली होती. पण त्याने डोके वर उचलून न धरण्याचा निष्काळजीपणा केला होता आणि त्याची शिक्षा त्याला लगेचच मिळाली. डोक़्याला मार लागायचा तो लागलाच. त्याने आपले डोके पटकन वळविले व त्या गालिचावर घासले.

‘’ आत काहीतरी पडल्याचा आवाज झाला.’’ बाहेर हेडक्लार्क म्हणाला. त्याने मनोमन त्याला शाप दिला. ‘त्याच्यावरही असा प्रसंग येईल तेव्हा पाहू’’ पण त्याचा तो शाप शेजारच्या खोलीत त्या हेडक्लार्कच्या करकर करणाऱ्या चामड्याच्या बुटांच्या आवाजात दबला गेला. उजव्या हाताच्या खोलीतून त्याची बहीण दबक्या आवाजात त्याला बाहेर काय होतंय ते सांगत होती.
‘‘तुझे साहेब आले आहेत’’

‘‘ माहीत आहे मला’’ तो ओठातल्या ओठात पुटपुटला.

तेवड्यात डाव्याबाजूच्या खोलीतून त्याच्या वडिलांची हाक आली,
‘‘ग्रेगॉर, तुझे साहेब आले आहेत ! तू आज सकाळची लोकल का पकडली नाहीस असे विचारताएत. त्यांना काय उत्तर देऊ ते समजत नाही. शिवाय त्यांना तुझ्याशी बोलायचे आहे. दार उघड. मी त्यांना तुझी खोली अस्ताव्यस्त असेल याची कल्पना आधीच दिली आहे., त्याची काळजी करु नकोस !’’

‘‘ ग्रेगॉर, गुड मॉर्निंग !’’ हेडक्लार्क म्हणाला.

’‘त्याला बरं वाटत नाहीए !’’ त्याची आई त्या हेडक्लार्कला सांगत होती.

‘‘ त्याला निश्चितच बरं वाटत नसणार. नाहीतर सकाळची त्याची लोकल कधीच चुकली नाही. तो कामाशिवाय दुसऱ्या कशाचाच विचार करीत नाही. मी सांगते तुम्हाला, गेले आठ दिवस तो संध्याकाळीसुद्धा बाहेर गेलेला नाही. टेबलावर बसून काम करणे एवढेच करीत होता तो.  उरलेला वेळ तो आगगाडीची वेळापत्रके चाळण्यात घालवितो. अगदीच वेळ उरला तर तो लाकडी फ्रेमवर नक्षिकाम करतो. गेले तीन दिवस संध्याकाळी तो हेच करीत बसला होता. ती फ्रेम खूपच छान झाली आहे. आता तो दरवाजा उघडेल तेव्हा तुम्हाला ती दिसेलच. तुम्ही आलात ते बरेच झाले. नाहीतर त्याने काही हा दरवाजा उघडला नसता. तसा हट्टीच आहे तो ! असे म्हणू नये पण तो आजारीच असणार ….’’

‘‘आलोच मी !’’ त्याने प्रत्येक शब्दावर जोर देत सांगितले. उत्तर देताना तो थोडे देखील हलणार नाही याची त्याने काळजी घेतली होती. न जाणो हालचालीमुळे बाहेरच्यांना त्याचे बोलणे कदाचित ऐकू गेले नाही तर….

‘‘मलाही तसेच वाटते बाईसाहेब ! काही गंभीर प्रकार नसावा म्हणजे झालं ’’ हेडक्लार्क म्हणाला.

‘‘पण गंभीर नाही असे कसे म्हणू मी ? आमच्या धंद्यात थोड्याफार आजारपणाकडे आम्ही नेहमीच दुर्लक्ष करतो. म्हणजे कामाकडे लक्ष द्यावेच लागते ना !’’

‘‘येऊदेत का आता त्यांना आत ?’’ वडिलांनी अस्वस्थ होत, दरवाजा ठोठावत विचारले. परत एकदा विचारले.

‘‘ नको !’’ आतून उत्तर आले. डावीकडील खोलीत या उत्तराने तणावपूर्ण शांतता पसरली तर उजव्या खोलीत त्याची बहीण मुसमुसून रडू लागली. ही का नाही इतरांबरोबर ? बहुतेक नुकतीच उठली असेल आणि तिचे अजून आवरुन व्हायचे असेल. पण मग तिला एवढे रडायला काय झालं ? तो उठत नाही आणि त्या हेडक्लार्कला आतही घेत नाही म्हणून ? त्याची नोकरी जाईल या भितीने ? का आता कार्यालयातून घेतलेल्या कर्जफेडीचा परत तगादा चालू होईल या भितीने ? पण तिला या सगळ्याची एवढी काळजी करण्याचे कारण नव्हते. तो अजूनही घरात होता आणि ते सोडण्याचा त्याचा आजिबात विचार नव्हता. त्या क्षणी तरी तो गालिचावर पडला होता आणि तो ज्या परिस्थितीत होता ती पाहिल्यावर हेडक्लार्कला त्याने आत घ्यावे असे कोणीच म्हटले नसते. आणि एवढ्या किरकोळ करणासाठी त्याला तडकाफडकी नोकरीवरुन डच्चू देण्याचे तर काहीच कारण नव्हते. रडून त्याला त्रास देण्यापेक्षा ग्रेगॉरला थोडा वेळ एकटे सोडले असते तर फार बरे झाले असते. अर्थात हे ग्रेगॉरचे मत होते. पण आता पुढे काय होणार या अनिश्चितीचे सावट त्यांच्या मनावरुन जाणे शक्यच नव्हतं. त्यामुळे त्यांचे असे वागणेही अपेक्षित होते.

‘‘मि. ग्रेगॉर,’’ हेडक्लार्कचा आवाज थोडा चढलेला वाटला.

‘‘ काय झालंय तुला? काय चाललंय काय ? स्वत:ला कोंडून घेऊन आणि ‘‘हो’’ ‘‘नाही’’ अशी उत्तरे देऊन तू स्वत:च्या आईवडिलांना कसला घोर लावला आहेस याची कल्पना आहे का तुला ? शिवाय तू तुझ्या कामाकडेही दुर्लक्ष करतो आहेस. अर्थात हे तुझ्या आईवडिलांइतके महत्वाचे नाही. आम्हाला सगळ्यांना तुझ्याकडून ताबडतोब उत्तर हवंय. कमाल आहे ! कमाल आहे !. इतके दिवस मी तुला एक शांत सुस्वभावी, विश्र्वासार्ह माणूस समजत होतो पण आता अचानक तू ते सगळे धुळीस मिळविण्याचे ठरविलेले दिसते. तुला माहिती आहे का ? साहेबांनी तुझ्या नाहीसे होण्यावर एक शंकाही प्रदर्शित केली. तुझ्यावर सद्ध्या रोखपालाची जबाबदारी टाकण्यात आली त्याबद्दल बोलत होते ते. अर्थात मी ताबडतोब त्यांना तुझ्याबद्दल खात्री दिली. पण आता तुझा हटवादीपणा पाहिल्यावर तुझी बाजू घेण्याचे मला काही कारण उरले आहे असे बिलकूल वाटत नाही. आणि लक्षात ठेव, तुझ्या सारखे कंपनीला छपन्न सेल्समन मिळतील. हे सगळे मी तुला खाजगीत सांगण्याचे ठरविले होते पण तूच माझ्यावर हे सगळे सगळ्यांसमोर सांगण्याची वेळ आणली आहेस. त्यांनाही कळू देत तू किती बेजबाबदारपणे वागतो अहेस ते… गेल्या वर्षातील तुझी कामगिरी समाधानकारक नाही हेही त्यांना समजले पाहिजे. मान्य आहे सद्ध्या मंदी चालू आहे पण विक्री होतच नाही असे होऊच शकत नाही, किंबहुना अशी वेळ आलीच नाही पाहिजे’’.

‘‘ पण साहेब,….!’’ ग्रेगॉर आतून ओरडला. ‘‘मी आता कुठल्याही क्षणी दरवाजा उघडणार आहे. मला जरा चक्कर आल्यासारखे वाटत होते बस्स.. त्यामुळे मला उठायला उशीर झालाय. मी अजूनही माझ्या बिछान्यावरच आहे.. पण आता मला बरं वाटतय. काल रात्री मी एकदम ठीक होतो.. हे अचानक काय झालय ते मला कळत नाही. नाहीतर काल रात्रीच काही लक्षणे दिसली असती आणि मी कार्यालयात कळविले असते. कृपया माझ्या आईवडिलांना यात ओढू नका. तुम्ही माझ्यावर जे काही आरोप केलेत त्याला कसलाही आधार नाही हे तुम्हालाही चांगले माहीत आहे. कदाचित मी शेवटी पाठविलेल्या ऑर्डर्स तुम्ही अजून पाहिलेल्या दिसत नाहीत. मी अजूनही आठची गाडी पकडू शकतो. आपण आपला वेळ वाया घालवू नका. कार्यालयात परत जा ! मी लवकरच माझ्या कामाला लागेन. कृपया आपल्या मोठ्या साहेबांनाही हे सांगा आणि माझी बाजू मांडा…’’

इतका वेळ काय बडबड केली हेच ग्रेगॉरला कळले नव्हते. त्याने सवयीने आपले कपाट गाठले व त्याच्या आधाराने तो आता सरळ उभे राहण्याचा प्रयत्न करीत होता. त्याला खरेतर खोलीचा दरवाजाच उघडायचा होता आणि त्या हेडक्लार्कशी बोलायचे होते. त्याला दरवाजा उघडण्याचा आग्रह करणाऱ्यांवर त्याला पाहिल्यावर काय परिणाम होतोय, ते काय म्हणतात हे पाहण्याची व ऐकण्याची त्याला उत्सुकता लागली होती. जर ते घाबरले असते तर तो गप्प राहणार होता पण त्यांनी जर सगळे शांतपणे समजून घेतले असते तर मात्र तो आठची गाडी पकडण्याच्या तयारीला लागणार होता…त्या कपाटाच्या गुळगुळीत पृष्ठभागावरुन तो दोन तीन वेळा घसरला पण अखेरीस तो उभा राहिला. शरीराच्या खालच्या भागातील वेदनांकडे यावेळेस त्याने पूर्ण दुर्लक्ष केले. नंतर त्याने मागेच असलेल्या खुर्चीवर स्वत:चे शरीर झोकून दिले व आपल्या वळवळणाऱ्या काटकुळ्या पायांनी तिच्या कडांना पकडले. त्यामुळे एक झाले त्याचा त्याच्या शरीरावर ताबा आला. त्याने बोलणे थांबविले कारण बाहेर त्याला परत हेडक्लार्कचा आवाज ऐकू आला.

‘‘मि. सामसा, तुम्हाला तो काय म्हणतोय यातील एक शब्द तरी कळला का ? मला वाटतंय तो आपल्याला मूर्ख बनवतोय.’’
ते ऐकताच त्याची बिचारी आई रडू लागली.

‘‘ अहो त्याला आधीच बरं नाहीए…त्याला आणखी त्रास का देता ?’’ स्फुंदत स्फुंदत तिने हाक मारली, ‘‘ग्रीटऽऽऽ ग्रीटऽऽऽ!’’

‘‘ आले! आले ! ’’ त्याच्या बहिणीने दुसऱ्या खोलीतून उत्तर दिले…. ग्रेगॉरची खोली या दोन खोल्यांच्या मधे होती…

‘‘ताबडतोब जाऊन डॉक्टरला घेऊन ये. काहीतरी भयंकर झालंय… त्याचा आवाज ऐकलास का ?’’

‘‘मला तर तो मनूष्यप्राण्याचा आवाज वाटलाच नाही……’’ हेडक्लार्क म्हणाला…..

क्रमशः

मूळ लेखक : फ्रान्झ काफ्का.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | १ प्रतिक्रिया

नथ……….भाग-१

Untitled-1

नथ……

माधव गोविंद भानू (खाजगीवाले)…….
१९९२ साली जानेवारीत रशियन सरकारने अफगाणिस्थानच्या नजिब़उल्ला सरकारची मदत थांबिविली. त्याचा परिणाम लगेचच दिसून आला. मुख्य म्हणजे इंधनाचा पुरवठा थांबल्यावर सरकारी फौजेचा कणाच मोडला. त्या उलट पाकिस्तानच्या मदतीने तालिबानचा हैदोस जोरात चालू झाला. स्वत: नजिब़उल्लाने काबूलमधे राष्ट्र्संघाच्या कार्यालयात आसरा घेतला. त्याला असा विश्वास वाटत होता की खिलजी वंशाचे तालिबान त्यांच्यासारख्याच दुसऱ्या खिलजीच्या वाटे जाणार नाहीत पण तो अंदाज साफ चुकला. पाकिस्तानच्या पुरत्या कह्यात गेलेल्या तालिबानच्या टोळीप्रमुखाला नजिब़उल्लाला धडा शिकविण्याचा पाकिस्तानकडून स्पष्ट आदेश होता. मुल्ला अब्दुल रझाकने तो शब्दश: अमलात आणला व नजिबउल्ला अहमदझाईचे शब्द खरे ठरविले. त्याने म्हटले होते की ‘अफगाणी आपल्या चुकांतून कधीच शिकत नाहीत व ते सारख्या त्याच त्याच चुका करतात.’ मुल्ला रझाकने व आय् एस् आय् च्या एका अधिकाऱ्याने नजिब़उल्लाला ट्रकच्या मागे बांधून फरफटवत ठार मारले, त्याच्या प्रेताची विटंबना केली व ते शव राष्ट्रसंघाच्या कार्यालयाबाहेर उलटे टांगले. नजिब़उल्ला संपला आणि अफगाणीस्तानमधील शहाणपण संपले असे म्हणण्यास हरकत नाही.

याच काळात मी बाबरी मशिदीच्या भिंती उन्मादात फोडत होतो. व मित्रांमधे ते कसे योग्य आहे याबद्दल जोरजोरात वाद घालत होतो.

रशियाच्या फौजा मागे गेल्या आणि अफगाणिस्तानमधे टोळीयुद्धांचे पेव फुटले. कोण कोणाकडून लढतोय आणि कशासाठी लढतोय हे कळेनासे झाले. लाखो जनता बेघर झाली व सोन्यासारख्या देशाची तुलना सोमालियाशी हो़ऊ लागली. अहमदझाई गेले आणि करझाई आले व २००१ मधे अमेरिकेची वकिलात परत एकदा उघडली. ही वकिलात काबूलच्या प्रतिष्ठित समजल्या जाणाऱ्या वझीर अकबर खान विभागात मसूद रोडवर आहे.

ज्या ठिकाणी ही गोष्ट सुरु झाली ते ठिकाण हे आहे व काळ २०११. पण त्या अगोदर तुम्हाला मला या देशाविषयी एवढी माहिती का व कशी हे सांगावे लागेल. आमच्या मुलीने शिकण्यासाठी अमेरिकेची वाट धरली एवढ्यावरच हे थांबते तर ठीक. पण तिने शिक्षण झाल्यावर तेथेच नोकरी धरली आणि एका उमद्या अमेरिकन माणसाशी लग्न केल्यावर मात्र घरात माजायचा तो गोंधळ माजला. सौ व आमच्या पिताश्रींची मानसिक अवस्था जरा नाजुकच झाली. साहजिकच आहे आमच्या आख्या खानदानात असे वेडे धाडस कोणी केले नव्हते.

आमचे घराणे म्हणजे वेळासचे भानूंचे घराणे. आमच्या पिढ्यांनपिढ्या पेशव्यांच्या पदरी नोकरी करत होत्या तर काही जण त्याच्याही अगोदर नागपुरकर भोसल्यांच्या पदरी रुजू झाले होते. भानूंच्या ज्या अनेक शाखा भारतभर पांगल्या त्यातील आमची एक. एका शाखेत नाना फडणवीस निपजले तर आमच्या शाखेच्या एका पुर्वजाने बडोद्याला गायकवाड महारांजाकडे नोकरी पत्करली. ते त्यांच्या वैयक्तिक संपत्तीचे काम बघायचे त्यामुळे त्यांचे नाव झाले ‘खाजगीवाले’. काळानुसार झालेल्या बदलांमुळे खाजगीवालेही अनेक ठिकाणी उदरनिर्वाहासाठी बऱ्याच ठिकाणी पांगले. आमचे आजोबा पुण्याला स्थायिक झाले. आमच्या घराण्यात त्या काळात हिंदूमहासभेचे भयंकर प्रस्थ होते. कडवेपणाची किंचित वेडसर झाकही आमच्या घरातील सर्व कर्त्या पुरुषांमधे दिसायची. अर्थात मीही त्याला अपवाद नव्हतो. त्या वेडात आम्ही काय काय करायचो हे सांगायची ही जागा नाही.

यथावकाश आमच्या मंडळींचा व पिताश्रींचा विरोध मावळला व अमेरिकेची वारी झाल्यावर तर तो पारच मावळला. घराण्याची ‘अब्रू धूळीस मिळवली’ पासून जावयाच्या कोतुकापर्यंत प्रवास केव्हा झाला हे आमचे आम्हालाच कळले नाही. देवासच्या म्हणजे आमच्या मूळगावातील देवळाला भरगोस देणगी मिळाल्यावर तर आमच्यावर कडवट टिका करणाऱ्या गावच्या भटांच्या जिभेवर आमच्या जावयाचे कौतुक खेळू लागले. आमच्या नातवाने तर कमालच केली. अत्यंत बुद्धिमान व देखणा हा तरुण ‘ आर्य अँगस कँपबेल ’ एम. बी. ए. झाला व अमेरिकेच्या परराष्ट्रखात्यात भरती झाला. त्याच्या यशाची कमान सतत चढतीच राहिली आहे. पण त्याला भारतात स्थायिक व्हायचे आहे. त्याची कारणे अनेक आहेत. त्यातील प्रमुख कारण म्हणजे पठ्ठ्याने वेळासच्या पटवर्धनांच्या मुलिशी लग्न केले आहे. ते प्रकरणही खरे तर एका कादंबरीचाच विषय आहे..

२००९ साली आर्य अमेरिकेच्या अफगाणिस्थानमधील कॉन्स्युलेटमधे आर्थिक बाबी हाताळणारा आधिकारी म्हणून रुजू झाला आणि लवकरच त्याने आपले कुटुंब तेथे हलविले. तेथे असणाऱ्या अनेक बैठ्या इमारतींमधे एका इमारतीमधे राहण्याची सोय असल्यामुळे तसे काळजीचे कारण नव्हते पण अर्थात काळजी वाटतच होती हेही खरंच……

आर्य अँगस कँपबेल……..
२००९ साली मी माझ्या नवीन नोकरीच्या ठिकाणी म्हणजे काबूलमधे आमच्या वकिलातीत रुजू झालो आणि लगेचच कामाला लागलो. सगळेच नवीन व त्या राष्ट्राची नव्याने पायाभरणी करणे एवढे सोपे नव्हते. त्यात अफगाणिस्थानमधे असंख्य जमातीच्या टोळ्यांचा सुळसुळाट होता. देशाचे हित डोळ्यासमोर ठेऊन या सर्व टोळ्यांच्या प्रमुखांशी चर्चा करणे हे महा कर्मकठीण काम होते. त्यासाठी मला व माझ्या हाताखालील कर्मचाऱ्यांना विशेष प्रशिक्षण देण्यात आले होते त्यात अफगाणिस्थानचा इतिहास, त्यांच्या आपापसातील लढाया, त्यांची टोळीयुद्धे, त्यांचे रितीरिवाज, प्रत्येक टोळीचा स्वभाव, इत्यादींचा अभ्यास करावा लागला. सगळ्यात शेवटी प्रत्येकाला लष्करी प्रशिक्षण घ्यावे लागले ते वेगळेच. हे प्रशिक्षण लष्करी प्रशिक्षणाइतके खडतर नव्हते पण कमीत कमी बंदूक चालविणे व हातघाईच्या लढाईत काय करावे याचे निश्चित होते.

अफगाणिस्थानला येण्याअगोदर आम्ही दोघे भारतात जाऊन आलो. माझ्या आजोबांची व माझ्या पत्नीच्या म्हणजे मानसीच्या वडिलांची मुसलमानांबद्दलची व पठाणांबद्दल काय मते आहेत याची मला त्यांच्याबरोबर झडलेल्या गप्पांवरुन कल्पना आली होती. त्यांना अफगाणिस्थानबद्दल फारच कमी माहिती होती. अफगाणिस्थानमधे राहणाऱ्या सर्वांना ते पठाणच म्हणत. पठाणांविषयी त्यांना बरीच चुकीची माहिती होती. मूळात पठाण हा शब्दच अफगाणी नाही. अफगाणीस्थानमधील लोकांना हिंदुस्थानात पठाण म्हणत असत आणि तो शब्द आला पश्तूनवा या शब्दावरुन. आफ्रिदी जमाती याचा उच्चार पॅश्तूनवा असा करत असत. आम्ही इतिहासावर गप्पा मारताना दोन विषय मात्र नेहमीच चर्चिले जातात. एक म्हणजे महाभारतातील शकूनी व दुसरा म्हणजे पानिपतचे युद्ध. माझ्या अभ्यासक्रमात माझा या विषयावरील पूर्ण अभ्यास झाला होता पण मी त्यांच्याशी वाद घालायचा नाही असे ठरवूनच टाकले आहे. त्यांच्या या युद्धाबद्दलच्या भावना जरा जास्तच तीव्र होत्या. साहजिकच आहे त्या युद्धाचा आघात त्यांच्या घराण्यावर त्या काळात झाला असणार. दोघांचेही पूर्वज त्या युद्धात जखमी झाले होते किंवा धारातिर्थी पडले होते.

२०११ साली राजदूत कार्ल आयकेनबेरी यांच्या काळात आमच्या वकिलातीवर हल्ला झाला आणि मला रोज भारतात दूरध्वनी करायची ताकीद मिळाली. नंतर अमेरिकन सैन्य अफगाणिस्थानात आले….पुढचे सगळ्यांना माहितच आहे. त्यानंतर मात्र आमच्या कार्यालयात भरपूर लोक भरती करण्यात आले व कामही वाढले. माझ्या खात्यातही तीन नवीन माणसे भरती करण्यात आले. एकाचे नाव होते जॉन. तो होता न्युयॉर्कचा व दोन अफगाणी होते. एकाचे नाव होते इस्माईलखान बाम्झाई. दुसरा त्याचाच धाकटा भाऊ होता ज्याचे नाव होते वलिखान. हे दोघेही बाम्झाई जमातीचे होते. दोघेही उच्चशिक्षित व वागण्यात आदबशीर होते. सध्याचा क्रिकेटवीर …‘इम्रान खान‘ त्याला डोळ्यासमोर आणलेत तर काम भागेल. कामालाही बरे होते ते. हाताखालच्या अफगाणी माणसांशी कामाव्यतरिक्त संबंध वाढवायचे नाहीत हा आमच्या प्रशिक्षणाचाच एक भाग असल्यामुळे त्यांच्याशी कामापुरताच संबंध आम्ही ठेवला होता.

धर्मांतराबाबतही माझ्या सासऱ्यांचे व अजोबांचे विचार फारच जहाल होते. त्यांच्यातील कोणातरी पूर्वजाने म्हणे मरण पत्करले होते पण धर्म बदलला नव्हता. पण त्यांच्या हे लक्षात येत नव्हते की त्यावेळी मरण किंवा धर्मांतर हे दोनच पर्याय उपलब्ध होते. एक तिसराही असायचा, तो म्हणजे देश सोडणे. आपला धर्म का भूमी? हे निवडणे मरणाहूनही अवघड. आपली निष्ठा जमिनीशी का धर्माशी? मला पोसणारी जमीन पहिली का धर्म पहिला?
सामान्य माणसे देश सोडत नाहीत.
जी सोडतात ती असामान्य असेही म्हणता येत नाही.
देश सोडणे त्यांना शक्य असते एवढेच !
धर्मांतराकडे आम्ही एक सोय म्हणून बघतो. इतर किमत शून्य !

यांच्यातले नशिबवान कोण ते काळच ठरवतो. हिंदुस्थानातील ज्यांनी धर्म बदलला त्यांचे तसे छानच चालले आहे असे म्हणावे लागेल. मुख्य म्हणजे ते जिवंत राहिले व त्यांचा वंशही चालू राहिला. पण हे त्यांच्या पचनी पडणे अवघड आहे. सुदैवाने माझे व मानसीचे चांगले पटते कारण आमच्यातील सांस्कृतिक दरी आम्ही समर्थपणे सांभाळली आहे. त्या दरीत आम्ही उतरतच नाही. मानसीने सगळ्या गावाचा विरोध पत्करुन माझ्याशी लग्न केले तेव्हाच आमच्या एकमेकांवरील प्रेमाचा कस लागला होता. विरोधाला सामोरे जाऊन लग्न करण्यातील मजा काही औरच असते.

२०११च्या शेवटी कार्लची अमेरिकेला बदली झाली आणि त्याचा निरोप सभारंभ दणक्यात पार पडला.

त्यानंतर २०१२ च्या मार्चमधे आमच्या वकिलातीवर परत एकदा पाकिस्तानी तालिबानने हल्ला चढविला. आम्ही जवळजवळ तीन दिवस त्यांच्या वेढ्यात सापडलो होतो. नशिबाने बायको व मुले भारतात गेली होती त्यामुळे त्यांची काळजी नव्हती. तालिबानी इतका गोळीबार करत होते की खिडकीसमोर उभे राहण्याचीही सोय नव्हती. ते तीन दिवस आम्ही जमिनीवर टेबलाच्या आड बसून काढले. दुसऱ्या दिवशी रात्री मी व इस्माईल खान गप्पा मरत बसलो होतो. अशा वेळी माणसे जरा जास्तच हळवी होतात व मनात सतत आपल्या प्रियजनांच्या आठवणी गर्दी करतात. मन घरादाराच्या आठवणींनी खिन्न होते व मनावर सतत एक प्रकारचे दडपण असते. ते दूर करण्यासाठी मग माणसे एक्मेकांजवळ मने मोकळी करतात. त्या दिवसी असेच झाले. इस्माईल मला त्याच्या घरादाराबद्दल सांगत होता. त्यांचे गावाकडील घर किती मोठे आहे इ.इ.इ…. मीही माझ्या पाकिटातील मानसीचा फोटो काढला व तिच्याकडे बघत बसलो. वेळासच्या दिवाळीतील भेटीच्यावेळी काढलेल्या फोटोत कसली सुंदर दिसत होती ती ! डोक़्यावर पदर, नाकात नथ…व्वा…इस्माईलनेही तो फोटो पाहिला. माझ्याकडून घेतला व परत एकदा निरखून पाहिला. हे नाकात काय घातले आहे याबद्दल चौकशी केली व सुंदर या अर्थाची खूण करुन तो फोटो मला परत दिला…हा प्रसंग मी विसरुनही गेलो….
…… पुढे केव्हातरी इस्माईलच्या घरी जाईपर्यंत…………

क्रमश:
जयंत कुलकर्णी.

संपूर्ण काल्पनिक……
या लिखाणातली सर्व पात्रे आणि प्रसंग काल्पनिक आहेत. कुणाला इतर हयात वा मृत व्यक्तिशी साधर्म्य आढळल्यास तो केवळ योगायोग समजावा. सर्व हक्क लेखकाच्या स्वाधीन.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

एक लघुकथा…..अमान

माझ्या बापाचे नाव ‘नासिर’

माझे नाव बुलू. हे माझे लाडके नाव. खरे नाव माझे मलाच माहीत नाही.

आमच्या वस्तीचे नाव पुरा. नर्मदेच्या किनाऱ्यावर या वस्तीच्या आसपास आमच्या जमिनी होत्या. वस्तीवर दहा एक घरे असतील. एकूण लोकसंख्या असेल शंभर !

आब्बाचा मी खूप लाडका होतो. माझा भाऊ ‘अमान’ हा माझा लाडका होता. शेतात दिवसभर उंडारायचे आणि गिळायला घरी अम्माच्या मागे भुणभुण लावायची एवढेच काम आम्ही करीत असू. एकदा एका घोड्याला आम्ही विहीरीत पाडले पण कोणी आम्हाला रागावले नाही. आब्बाने तर माझ्या पाठीत लाडाने गुद्दा घातला. आमचे तसे चांगले चालले होते पण कसे त्याची आम्हाला कल्पना असायची कारण नव्हते. सगळे सातआठ महिने शेतावर काम करीत व उरलेले महिने बाहेर काम शोधत फिरत. आमच्या वस्तीचा प्रमुख होता ‘बुखूतखान’ याला सगळे आदराने ‘जमादार’ म्हणत.

हे सगळे बदलले दोन वर्षापूर्वी. दरवर्षी आब्बा मला छोट्या तट्टूवर बसवून त्यांच्याबरोबर हिंडायला न्यायचा. तट्टूचा लगाम असायचा माझ्या चाचाकडे. त्याचे नाव ‘फिरंगी’. मी एकदा आब्बाला विचारले,

‘ आब्बा ! चाचाजानचे नाव फिरंगी कोणी ठेवले ?’

‘ बुलू एकदा फिरंग्यांनी आपल्या जुन्या वस्तीवर हल्ला चढवला तेव्हा हा तुझा चाचा त्याच्या अम्माच्या पोटात होता. त्या धावपळीत तो या उघड्या जगात आला तेव्हापासून त्याला ‘फिरंग्या‘ हे नाव पडले ! पण तू मात्र त्याला फिरंग्या म्हणू नकोस. नाहीतर थप्पड खाशील. तो तुझा उस्ताद आहे माहिती आहे ना?’

‘हो अब्बा !’

त्या सफरीत आम्ही चंपानेरपाशी नर्मदा पार केली. गेली दोन् वर्षे मी या सफरीवर येत होतो. पहिल्या वर्षी मी तट्टूवर बसून सगळ्यांच्या मागे उस सोलत आरामात जात असे. पुढे काय चालले आहे याची मला कल्पनाही नसायची. पुढच्याच वर्षी पुढे काय चालले असते त्याची मला झलक दाखविण्यात आली. मला अजूनही ते सगळे स्पष्ट आठवते. एका जाजमावर आब्बा, फिरंगी व अजून दोघे जण गपछप करीत होते. त्या दोघांच्या मागे जमादार व अजून दोघे बसले होते. गप्पांना अगदी जोर चढला होता. तेवढ्यात जमादार मोठ्यांने हसत ओरडला, ‘चलो पान लाओ’. हा इशारा, ज्याला आमच्या भाषेत झिरनी म्हणतात, मिळाल्यावर, त्याच क्षणी त्या दोन उतारुंच्या मानेभोवती रुमाल पडले व आवळले गेले. एकाने त्याचे डोके खाली दाबले. थोड्याच वेळात त्या माणसांचे तडफड करणारे पाय शांत झाले. एवढे झाल्यावर मला लगेचच तेथून हलविण्यात आले. त्या रात्री मी आब्बाला बरेच फालतूचे प्रश्र्न विचारले आणि त्याने त्या सगळ्यांची सविस्तर उत्तरेही दिली.

‘माणसे ठार मारणे वाईट नाही का ?’

‘माणसाने मारले म्हणून थोडेच कोणी मरतो ? त्याला तर भवानी घेऊन जाते’ माझ्या बापाने उत्तर दिले होते.

त्यानंतर गेल्या दोन वर्षात मात्र मी माझ्या आब्बाला, बुखुतखान व फिरंगीचाचाला रुमाल फेकताना अगदी जवळून पाहिले होते. एका वेळी तर मी आब्बाला मदतही केली होती. आज माझ्या इम्तहानचा दिवस होता. पार पडली तर मला रुमाल मिळणार होता. त्या सफरीत आम्ही १४००० रुपये लुटले व जवळजवळ दिडशे माणसांचे मुडदे पाडले. (त्या वेळी रात्री रोज आमच्या तळावर मांजर येत असे. हा आम्ही शुभशकून समजतो) माझा उस्ताद माझ्या कामगिरीवर खुष होता. संध्याकाळी अंधार पडल्यावर भवानीला गुळाचा नैवद्य दाखविण्यात आला व फिरंगीसमोर मला उभे करण्यात आले. त्याने त्याच्या हातातील रुमालाची गाठ सोडविली व त्यातील रुपायाचे नाणे माझ्या हातात दिले व प्रार्थना म्हटली. शेवटी माझ्या हातात एक रुमाल दिला व मला ‘ बरतोत’ म्हणून जाहीर केले.

या वर्षी अमानला तट्टूवर बसवून फिरवण्याची जबाबदारी माझ्यावर टाकण्यात आली. मी त्याला सगळ्यांच्या मागे बरेच अंतर सोडून चालवत होतो. त्याची चेष्टामस्करी करत होतो. मधेच ते तट्टू पळवत होतो. अचानक काय झाले ते कळले नाही पण ते तट्टू उधळले व पळून गेले. ते सरळ पुढे आमची माणसे जेथे थांबली होती तेथे जाऊन थांबले. तेथे अमानने जे पाहिले ते व्हायला नको होते. तेथे अब्बा मुडद्यांचे पाय गुढघ्यात तोडत होता व फिरंगी एका मुडद्याच्या गळ्याभोवतालचा रुमाल सोडवत होता. गुडघ्यात पाय तोडून ते उलटे मुडपण्यात येत म्हणजे पुरायला कमी जागा लागत असे. पुढे जे घडले ते भयानक होते. अमान ते बघून थरथरु लागला व एक सारखा किंचाळू लागला. त्याला कोणी हात लावला की तो अधिकच तारस्वरात किंचाळू लागे. आब्बा तर त्याला नजरेसमोरही नको होता. त्याला शेवटी फेफरे भरले. त्याच्या तोंडातून फेस येऊ लागला. सगळ्यांनी त्याला धरण्याचा बराच प्रयत्न केला पण त्याच्या अंगात बारा रेड्यांची शक्ती संचारली होती. तो हात हिसाडून पळून जाई व परत धाडकन जमिनीवर पडे…. शेवटी संध्याकाळी अमानला सडकून ताप भरला व त्यातच त्याचा अंत झाला.

तळावर आता स्मशान शांतता पसरली. आब्बाने घरी परत जायची तयारी चालविली. तो सारखा अम्माची आठवण काढत होता. असे यापूर्वी कधी झाले नव्हते. सगळ्यांनी त्याची समजूत काढण्याचा प्रयत्न केला पण शेवटी त्याचीही वाचा बसली. अब्बाला मी तर त्याच्या नजरेसमोरही नको होतो…शेवटी तो परत गेल्यावर फिरंगीने मला जवळ घेतले. मी कावराबावरा हो़ऊन केविलवाण्या नजरेने त्याच्याकडे बघू लागलो…

‘बुलू तू हा धंदा सोड.’

‘पण आब्बाला काय झाले ?

‘अमान त्याचा रक्ताचा मुलगा होता…तू तर रस्त्यावरुन उचलून आणलेला पोर आहेस्….एका मुडद्याचा !.’

मी निपचित पडलेल्या अमानकडे एक नजर टाकली. मी आमची ठगांची टोळी सोडली व तडक तसाच मुंबई इलाख्याला निघून गेलो…..

जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

उंबरठ्यातील खिळे.

उंबरठ्यातील खिळे.

आई जाऊन आज १२ दिवस झाले होते.

आमच्या घरासाठी कष्ट उपसत बिचारीच्या हाडाची काडे झाली. वडिलांच्या तुटपुंज्या पगारावर संसाराचे गाडे ओढताना तिची होणारी दमछाक आम्ही आमच्या डोळ्यांनी पहात होतो. जमेल तसा तिला हातभारही लावत होतो. मी स्वत: पहाटे उठून वर्तमानपत्रे टाकायला जायचो तर धाकटा दुधाचा रतीब घालायला जायचा. दिवस भर शाळा कॉलेज करून शिकून आम्ही दोघेही आता स्थिरस्थावर झालो आणि आईच्या मागची विवंचना संपली. पण सुखाचे दिवस फार काळ बघायचे तिच्या नशिबात नसावे.

आई गेल्यावर घरातील वर्दळ वाढली. उद्या तेरावा झाला की मग मात्र घर खायला उठेल . आता राहिलो आम्ही तिघेच मी, बाबा आणि धाकटा. दु:ख जरा हलके झाल्यावर आलेल्यांच्यात आता माफक हास्यविनोदही चालू झाले. माणसाचे मन कसे घडविले आहे परमेश्वराने ! परवापरवा पर्यंत सारखे डोळ्यातील पाणी पुसणारी माझी मावशीही आता सावरून घर कामाला लागली होती. आईची साडी नेसून घरात वावरत असताना मीही एकदोनदा फसलो होतो. मग परत एकदा रडारड. पण असे एकदोन प्रसंग वगळता घर आता सावरले होते असे म्हणायला हरकत नव्हती.

आईच्या अगणित आठवणी सगळ्यांच्या मनात दाटून आल्या होत्या आणि परत परत उगाळल्या जात होत्या. बाबांचे मात्र मला आश्चर्य वाटत होते. शांतपणे ते घरात हवे नको ते पहात होते. त्यांच्या पाणी आटलेल्या डोळ्यात मागे कुठेतरी अश्रूंना बांध घातलेला मला स्पष्ट जाणवत होता. घर लहान, पाहुण्यांची गर्दी, मिळेल त्या जागी पडायचे अशा अवस्थेत बाबांच्या हुंदक्यांचे आवाज एकू येणे शक्यच नव्हते. पण त्यांच्या आणि आईच्या प्रेमाचा मी कळायला लागल्यापासून साक्षीदार होतो. त्यांनी घरासाठी किती खस्ता खाल्या, दोन दोन नोकर्‍या केल्या आणि आईबरोबर हा संसार आनंदाने केला. कष्ट भरपूर होते पण आनंदही अपरंपार होता.

जे वेळेला येऊ शकले नव्हते ते येत होते आणि आल्या आल्या त्या दिव्याच्या पुढ्यात जाऊन पाया पडत होते. थोडे टेकत होते. वयस्कर अनुभवी होते ते चहा टाकायला सांगून गप्पात परत रंगून जात होते. जेवताना आईच्या हातच्या स्वयंपाकाची चव तीव्रतेने आठवत होती आणि डोळ्यात पाणी जमा होत होते. रात्री अंथरूणावर पडल्यावर मात्र स्वप्ने पडावीत तसे प्रसंग डोळ्यासमोरून सरकत होते.

आईने शिवलेला पहिला सदरा, थंडी वाजू नये म्हणून विणलेला तोकडा स्वेटर, अभ्यास केला नाही म्हणून दिलेला मार, मारून झाल्यावर तिचेच रडणे हे सगळे आठवून मन खिन्न झाले. धाकट्याची तीच परिस्थिती असणार हे त्याच्या चुळबुळींवरून कळत होते. नेहमी घोरणारे बाबा आज मात्र बिलकूल घोरत नव्हते.

“सदा, गरीबी फार वाईट. तू आता मोठ्ठा झालास. आपल्या घरातील भांडणांचे मूळ कमी पडणारा पैसाच आहे हे आता तुला कळायला पाहिजे. यातून बाहेर पड बाळा. त्यासाठी कितीही कष्ट पडले तरी कर. पैसा आला की बघ सगळे सुरळीत होईल”. आईने तेव्हा बजावलेले वाक्य मला आठवले. तेवढ्यात दरवाजात कसलातरी धडपडायचा आवाज झाला. पटकन उठून बघितले तर उंबर्‍याला अडखळून माझा काका धपडला होता. दिल्लीवरून तो तेराव्याला आला असणार. हा माझ्या आईचा अजून एक लाडका दीर. पण त्याचे लग्न झाल्यावर त्याच्याकडून आईने एक पैही घ्यायची नाकारली होती. तुझ्या संसारासाठी साठव असे म्हणाली होती त्याला. पुढे जाऊन मी त्याची पडलेली बॅग आणि त्यातील सामान गोळा करायला लागलो. मला जवळ घेऊन तो म्हणाला “सदा राहूदे… राहूदे…” मी खाली बसलो आणि ती बॅग भरू लागलो. उंबरठ्यावर पसरलेले सामान गोळा करताच झिजलेला उंबरठा माझ्या नजरेस पडला. मधेच झिजून त्याला एक प्रकारचा गुळगुळीतपणा आला होता. मी त्याच्यावरून मायेने हात फिरवला आणि रांगोळीची रिकामी जागा…तिच्याकडे बघवेना मला.. उंबरठ्यावर मोठमोठे कुर्‍हाडी खिळे ठोकलेले होते. जवळ जवळ १० एक तरी असतील. काय हालायची बिशात होती त्याची ! थोड्यावेळ गप्पा मारून झाल्यावर घरात समसूम झाली. उद्या तेरावा. लवकर ऊठून बाबांनी सांगितलेली बरीच कामे करायची होती. झोप तर येतच नव्हती, तसाच तळमळत अंथरूणावर पडलो झाले.

सगळे धार्मिक विधी झाल्यावर प्रसादाची जेवणे झाली आणि चार नंतर सगळे एक एक करून जायला निघाले संध्याकाळपर्यंत घर पार रिकामे झाले आणि आमचे तिघांचेही चेहरे कावरे बावरे झाले. उन्हे कलली आणि मावशीला न्यायला तिच्या घरचे आले आणि मग मात्र आम्हाला पुढे काय वाढून ठेवले आहे याची कल्पना येऊ लागली. घरात स्त्री नसली तर घराचे हॉटेल कसे होते हे आम्हाला पहिल्या तासातच कळाले. काय बोलावे हे न कळाल्यामुळे आम्ही तिघांनाही एकमेकांची तोंडे चुकवत त्या घरात वेगवेगळ्या जागा घेतल्या. थोड्यावेळाने एकामेकांच्या जवळ जाऊन परत दूर जात होतो. काही सुचत नव्हते. अंधार पडल्यावर मात्र आता एकामेकांचे भकास चेहरे दिसणार नाहीत या कल्पनेने जरा सुटकेचा निश्वास टाकून मी अंथरूणावर अंग टाकले.

सकाळपासूनच्या दगदगीमुळे व काही दिवस झोप न झाल्यामुळे पटकन झोप लागली.. जाग आली ती कोणी तरी काहीतरी ठोकत असल्याच्या आवाजाने. आता कोण ठोकते आहे ? घड्याळात बघितले तर काही फार वाजले नव्हते रात्रीचे ८. उठून बघितले तर बाबा उंबरठ्यावर काहीतरी करत होते. मला वाटले वर्दळीमुळे उंबरठा हलला असेल करत असतील दुरूस्ती. मदतीला गेलो. त्यांनी हत्यारांच्या पेटीतून एक मोठ्ठा कुर्‍हाडी खिळा काढला आणि तो खिळा त्या उंबरठ्यावर मधोमध ठेवून वर हातोड्याचा घाव घातला. खिळा थोडासाच आत गेला. जूने सागवान ते ! लाकडात गाठ आलेली असणार मी मनात म्हटले.
“बाबा काय झाले आहे याला ? हा हालत तर नाही. उद्या खिळे ठोकले तर नाही का चालणार ?”
“नाही रे बाबा ! तुला नाही कळायचे ते. आजच करायला पाहिजे !”
“ का बरे ?”
“तेराव्या दिवशी उंबरठ्यात खिळे ठ्कल्यावर अतृप्त आत्मे घरात येत नाहीत. हे सगळे खिळे, नाल, याचसाठी ठोकलेले आहेत”
माझ्या डोक्यात आत्ता प्रकाश पडला. तो खिळा पूर्णपणे आत गेल्यावर त्याचे फक्त ते चपटे झालेले चौकोनी डोके वर राहीले आणि बाबा म्हणाले “चल झोप आता”.

बाबा त्यांच्या खोलीत गेले आणि मी माझ्या अंथरूणावर. झोपेचे आता खोबरेच झाले होते. परत सगळ्या आठवणी जागा झाल्या आणि डोळ्यातून येणारे अश्रू थांबेचनात. मनात नाही नाही ते विचार येऊ लागले. डोळे मिटले तर तो चपटा खिळा माझ्याकडे बघून दात विचकतोय असाही भास व्हायला लागला. कपाळावर घाम जमा झाला आणि शरमेने मान खाली गेली. त्याच तिरमिरीत मी उठलो. हत्यारांची पेटी काढली आणि तसाच उंबरठ्यावर धावलो. खिळे काढायचा अंबूर काढला आणि त्वेषाने त्या खिळ्याशी झटापट करायला लागलो. पण बाबांनी आई घरात येऊच नये अशी मजबूत व्यवस्था केली होती. त्याच तिरीमिरीत परसात गेलो आणि ती छोटी पहार घऊन आलो आणि त्या उंबरठ्याखाली सारली व उचलली…. त्या आवाजाने बाबा व धाकटा उठले आणि बाहेर आले.
“अरे काय करतोस काय तू ?”
“मी हे खिळे काढतोय बाबा”
“अरे नको काढूस”
“का? का नको काढू ? ज्या बाईने आपल्यासाठी आयुष्यभर खस्ता काढल्या, आमची नेहमीच काळजी केली त्या बाईचा आत्मा आत येऊन आम्हाला त्रास देईल असे वाटते की काय तुम्हाला ? हा खिळा येथे राहिला तर बाबा मी सांगतो मी या घरात राहणार नाही आणि आपल्याला कधीही शांतता लाभणार नाही”
माझ्या डोळ्यात संताप उतरला होता, आणि मी शरमेने आणि रागाने थरथर कापत होतो. रडत रडत मी बाबांना मिठी मारली. माझ्या डोक्यावर थोपटत त्यांनी मला शांत केले.
“चला आपण तो खिळाच काय, उंबरठाच काढून टाकू”
———————————————————————
“आमच्या घराण्यात त्या दिवसापासून कोणाच्याही घराला उंबरठा बसवायची परंपरा नाही………”

मी डोळे पुसत माझ्या नवीन वाड्याच्या वास्तूशांतीसाठी आलेल्या माझ्या मित्रांना सांगितले.

जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

अफगाणिस्थान……..

अफगाणिस्थान……..

ब्रिटिशांचे यशस्वी माघार घेतलेले सैन्य…..एकांडा डॉ. ब्रायडॉन.

1280px-Remnants_of_an_army2

जलालाबादच्या ब्रिटिश तळावर राकट चेहऱ्याच्या कर्नल डेनीने सगळ्यात उंच इमारतीवरुन आपली दुर्बिण समोरच्या वैराण प्रदेशावर रोखली व तो प्रदेश काळजीपुर्वक न्याहाळला. दुरवर दिसत असलेल्या डोंगरापर्यंत त्याला काहीच हालचाल दिसली नाही. त्याने एक सुस्कारा सोडला. त्या डोंगराच्या पलिकडे कोठे तरी काबूलवरुन माघार घेणारे ब्रिटिश सैन्य होते. कोठे होते ते ? आलेल्या खबरीनुसार त्या सैन्याने ६ जानेवारी १८४२ रोजी काबूल सोडले होते व अजूनही त्यांचा पत्ता नव्हता.
अनुभवी कर्नल डेनीच्या मनात पाल चुकचुकली. त्याच्या मागे उभ्या असलेल्या अधिकाऱ्यांकडे वळून तो म्हणाला,

‘मला काय होणार याची पूर्ण कल्पना आहे. त्या सैन्यातील फक्त एकच माणूस येथे जिवंत पोहोचणार आहे याची मला खात्री आहे आणि तो सुद्धा त्या सैन्याच्या कत्तलीची हकिकत सांगण्यासाठी !’

दुसऱ्या दिवशी कर्नल डेनीचे सैनिक शहराभोवती संरक्षणासाठी खंदक खोदत होते. त्या इमारतीवर काही सैनिक अजूनही टेहळणी करत होते. तेवढ्यात एका सैनिकाला दुरवर एक घोडेस्वार रखडत येताना दिसला. घोडदळाच्या सैनिकांची एक पलटण त्याच्या दौडत त्या एकांड्या घोडेस्वाराकडे गेली. ते बघून कर्नल डेनी म्हणाला, ‘ मी म्हणालो नव्हतो ? निरोप घेऊन एक माणूस जिवंत परत आला आहे !’

त्या सैनिकांनी त्या रक्तबंबाळ घोडेस्वारापाशी पोहोचल्या पोहोचल्या त्याला पहिला प्रश्न केला, ‘बाकीचे सैन्य कुठे आहे ?’
त्या घोडेस्वाराच्या जखमातून रक्तस्त्राव होत होता. त्याच्या मस्तकाचा एक टवका उडालेला दिसत होता. मोठ्या कष्टाने त्याने पुटपुटत उत्तर दिले,

‘ सैन्य ? मीच ते सैन्य आहे ! डॉ. विल्यम ब्रायडॉन !

त्या सैनिकांनी त्याला जखमी डॉक्टरला काळजीपूर्वक आत नेले. ब्रिटिशांच्या १६००० माणसातील हा एकमेव वाचलेला सैनिक होता. त्याची कहाणी ऐकणाऱ्या सैनिकांना व त्यालाही त्यावेळी कल्पना नव्हती की काही सैनिक व ब्रिटिशांची कुटुंबे अफगाणी सैन्याने पकडली आहेत.

ब्रायडॉनचा जन्म सैनिकी परंपरा असलेल्या एका स्कॉटिश घराण्यात १८११ साली झाला होता. डॉक्टर झाल्यावर त्याने भारतातील जवळजवळ सत्ताधिश झालेल्या ईस्ट इंडिया कंपनीच्या फौजेत चाकरी पत्करली. साल होते १८३५. चारवर्षे भारतात काढल्यावर त्याला अफगाणी बंडाचा बिमोड करण्यासाठी अफगाणीस्थानला सैन्याबरोबर सर्जन म्हणून जावे लागले. ब्रिटिशांनी रशियाच्या अफगाणिस्थानमधील हस्तक्षेपास उत्तर देण्यासाठी हे सैन्य काबूलवर पाठविले होते. त्या बंडात दारुण पराभव झाल्यावर ब्रिटिश सेना व जनता काबूलवरुन पळत सुटली त्यात डॉक्टर ब्रायडॉनही होता. अफगाण टोळ्यांनी त्यांना एका रात्रीचीही उसंत दिली नव्हती. त्या वैराण प्रदेशात त्यांनी एक एक ब्रिटिश सैनिकाला टिपण्याचा सपाटा लावला होता. त्या माघारीच्या पाचव्या दिवशी ब्रायडॉनला एका अफगाण सैनिकाने घोड्यावरुन खाली खेचले व त्याच्यावर त्याच्या तलवारीने वार केला. नशिबाने त्याने टोपीच्या आत ठेवलेल्या एका मासिकाने त्याला वाचविले. त्याला जमिनीवर फेकून त्याचा घोडा उधळला पण तेवढ्यात एका मरणोन्मुख भारतीय सैनिकाने त्याला त्याचा घोडा देऊ केला.

‘मी मरणार आहे ! माझा घोडा घेऊन येथून पळून जा !’

ब्रायडॉनने त्या सैनिकाला त्याच्या खोगिरावर बसते केले पण त्याची प्राणज्योत केव्हाच मालवली होती. त्याला एक सलाम ठोकून त्या गोळ्यांच्या वर्षावातून ब्रायडॉनने आपला घोडा फेकला. दुसऱ्या दिवशी अफगाण टोळ्यांनी परत त्यांना घेरले. आता त्यांच्याकडे २१६ अधिकारी आणि काही सैनिक उरले होते. त्या लढाईत फक्त वीस अधिकारी वाचले. उरलेल्या पंचवीस मैलात त्यातील फक्त सहाजण उरले. त्यांनी आता सपाट प्रदेशात प्रवेश केला. तेवढ्यात त्यांना काही शेतकरी त्यांच्याकडे येताना दिसले. त्यांच्या हातातील पावाच्या लाद्या बघून त्यांना हायसे वाटते ना वाटते तोच त्यांनी त्यांच्यावर हल्ला चढविला. सहापैकी तीन पळून गेले. एकजण तेथेच ठार झाला. ब्रायडॉन व ले. स्टियर घोडे कमकुवत असल्यामुळे मागे राहिले व त्यामुळे वाचले असे म्हणायला हवे. स्टियरचा घोडा कोसळल्यावर त्याने शेवटच्या झुंजीसाठी एका उंचवट्याची वाट धरली व ब्रायडॉनला जलालाबादला सावध करण्याची ओरडून सूचना केली. काही क्षणांनंतर दमछाक झालेल्या ब्रायडॉनला वीसएक अफगाणी टोळीवाल्यांनी गाठले. ते पायी चालले होते. त्यांनी ब्रायडॉनवर दगडफेक केली. ब्रायडॉनने घोड्याचा लगाम दातात धरला व डावीकडे, उजवीकडे तलवार चालवत त्याने त्या गर्दीतून मार्ग काढला. तेवढ्यात एका अफगाण्याने त्याच्यावर बंदुक झाडली. त्या गोळीने त्याच्या तलवारीची छकले उडविली. त्याच्या हातात आता फक्त तिची मुठ उरली. पुढेच त्याला काही घोडेस्वार दिसले. त्याला प्रथम वाटले की ते वाचलेले भारतीय सैनिक आहेत पण त्याच्या दुर्दैवाने ते अफगाणी निघाले. त्याला पाहिल्यावर त्यातील एकजण त्याच्या मागे लागला. त्याने त्याच्या बाकदार तलवारीने ब्रायडॉनवर एक जोरदार वार केला. ब्रायडॉनने तो मोठ्या शर्थीने त्याच्या  तलवारीच्या म्यानाने अडविला पण तो घाव त्याच्या डोक्यावर उतरलाच. त्या अफगाणी घोडेस्वाराने मोठ्या त्वेषाने त्याच्यावर चाल केली पण ब्रायडॉनने हाती आलेली तलवारीची मुठ त्याला फेकून मारली. त्या अफगाणानेही ब्रायडॉनवर अजून एक वार केला जो त्याने मोठ्या शिताफीने चुकविला. पण तोही त्याच्या खांद्यावर उतरला. ब्रायडॉन ती तुटकी मुठ उचलायला वाकला ते बघून तो अफगाणी पळून गेला. बहुतेक त्याला ब्रायडॉन त्याचे पिस्तूल काढतोय की काय अशी शंका आली असावी.

डोक्यात पडलेले दोन वार, हातावरील तीन जखमा, त्यातून भयंकर रक्तस्त्राव होतोय, मरायला टेकलेले घोडे अशा अवस्थेत डॉ. ब्रायडॉन जलालाबादला पोहोचला खरा पण थोड्याच दिवसात जलालाबादवरही हल्ला झाला……

ब्रिटिशांची अशी अवस्था कोणी केली ?

कशी केली ?

त्यावेळचे राजकारण काय होते…?

याची सविस्तर कहाणी आपण आता बघणार आहोत पुढच्या भागापासून……….
क्रमश:
जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | 2 प्रतिक्रिया

देरसू……….देरसू उझाला.

1
निशाचर
1902 साली माझ्यावर एका अनवट प्रांताचे नकाशे तयार करण्याची जबाबदारी सोपविण्यात आली. हा प्रदेश अत्यंत दुर्दम्य आणि मानवी वस्ती नसल्यामुळे याचे कुठल्याही प्रकारचे नकाशे उपलब्ध नव्हते हे सांगायला नकोच. या प्रदेशाच्या पश्चिमेला आमुर व युसुरी या दोन अवखळ वाहणाऱ्या नद्या आहेत तर पूर्वेला जपानचा समुद्र आहे. व्लाडिओस्टॉकच्या उत्तरेला असलेल्या या प्रदेशाचा इंग्लिश नकाशांमधे ‘ मॅरीटाईम प्रॉव्हीन्स ’ असा उल्लेख आढळतो पण खुद्द या प्रदेशात त्याला युसुरिया म्हणूनच ओळखले जाते, ते युसुरी नदीमुळे. या नद्यांच्या खोऱ्यांचा व त्या खोऱ्यातील पाणलोट क्षेत्रांचा प्राथमिक अभ्यास करणे याबरोबर सिहोटे-अलिन पर्वतरांगांचा अभ्यास करणेही या जबाबदारीत अंतर्भूत होते. या प्रदेशातील वन्यप्राण्यांचा, वनस्पतींचा व स्थानिक मानव समूहांचा अभ्यास करणे हेही माझ्या आदेशात नमूद केले होते. थोडक्यात या भागाचा पूर्ण अभ्यास करण्याचा मला आदेश होता. यासाठी माझ्याबरोबर सायबेरियन रायफल्सची एक तुकडी व सामान वाहतूकीसाठी खेचरांची व घोड्यांची एक तुकडीही देण्यात आली.
अत्यंत डोंगराळ, उंच उंच डोंगर व जंगले असलेला हा प्रदेश आम्ही या कामासाठी तुडवत होतो. या घनदाट जंगलातून वाट काढणे अत्यंत अवघड होते. सायबेरियाच्या जगप्रसिद्ध टाईगा जंगलाचा हा एक भाग आहे एवढे सांगितले म्हणजे हे जंगल कसे आहे याची कल्पना येऊ शकेल. वादळाने व बर्फाच्या वजनाने पडलेल्या महाकाय झाडांमुळे या जंगलातून मार्ग काढणे अधिकच कष्टप्रद होत होते.
अशाच एका संध्याकाळी या जंगलात सूर्य अस्ताला जात असताना अंधार पडण्याआधी आम्ही मुक्काम करायचे ठरवले. आमच्या घोड्यांसाठी व सैनिकांसाठी पाणी शोधणे हे अत्यंत महत्वाचे होते कारण आमच्याकडील पाण्याचा साठा संपत आला होता. मुक्कामाची जागा शोधत असतानाच जंगल अधिक दाट होऊ लागले व उतारही तीव्र झाला. घोडेही घसरु लागल्यावर त्यांच्या पाठीवरील सामान त्यांच्या डोक्यावरुन खाली उड्या मारु लागले. त्यांच्या बांधलेल्या दोऱ्यांनी त्या सामानाने कशीबशी त्यांची जागा धरुन ठेवली होती. त्या डोंगराच्या सोंडेला वळसा घालून शेवटी आम्ही एकदम एका घळीत उतरलो.
ही जागा खरोखरच भयाण होती. अस्ताव्यस्त पसरलेल्या मोठमोठ्या शिळा, उखडून पडलेल्या झाडांचे अवाढव्य बुंधे, त्यावर पसरलेले दाट मातकट हिरव्या रंगाचे शेवाळे…. एखाद्या भयपटाची आठवण होईल असेच चित्र होते ते ! एवढा भयप्रद नजारा कुठल्याही चित्रपटात कल्पना करुनही घालता आला नसता.
जंगले, झाडे व निसर्ग खरे तर मनाला किती आनंद देऊन जातात पण त्यावेळी मात्र ते निसर्गचित्र बघून माझ्याच नाही तर पलटणीतील सर्वांच्याच मनात पाल चुकचुकली हे मात्र खरे. अभद्रच वाटत होते ते सगळे बघून. मी असला अनुभव जंगलातच काय इतर अनेक ठिकाणी घेतला आहे. काही ठिकाणी आपल्याला अमंगल शक्तींचा वास असल्याचे जाणवते, आपले मन बेचैन होते हे सगळ्यांनीच अनुभवले असेल.
या असल्या ठिकाणी रात्र घालविण्याचे माझ्या मनातही येणे शक्य नव्हते. पण काय करणार, अंधारुन आले होते व तेवढ्यात मला पाण्याचा आवाज ऐकू आल्यावर आम्ही तेथेच मुक्काम ठोकायचा निर्णय घेतला. पाण्याच्या दिशेने उतरताना जरा सपाट जागा दिसल्यावर मी थांबण्याचा हुकुम दिला.
माझ्या माणसांनी घोडे थांबवले व मुक्कामाची तयारी चालू केली. त्यांच्या कुदळींचा व हास्यविनोदांच्या आवाजाने त्या जंगलाच्या निरव शांततेचा भंग झाला व ते उदास वातावरण जरा दूर झाले. सैनिकांनी घोड्यावरील सामान उतरवले व घोड्यांनीही सुटकेचा निश्वास टाकला. बिचारे घोडे! त्या खडतर मार्गावर सगळ्यात जास्त हाल झाले असतील तर त्यांचेच. या असल्या जागेवर त्यांना चरायलाही जागा मिळेल तर शप्पत. त्यांची चरण्याची सोय उद्या कुठेतरी केलीच पाहिजे असे मनात ठरवून मीही माझे सामान उतरावयाला लागलो.
जंगलात अंधार तसा लवकरच पडतो. झाडांच्या फांद्यातून दिसणार्या आकाशांच्या निळ्या तुकड्यांचा रंग आता हळूहळू बदलायला लागला होता पण जमिनीवर मात्र सावल्या खुपच गडद झाल्या व येणाऱ्या रात्रीची सुचना देत होत्या. मधे पेटवलेल्या शेकोटीच्या नाचणारऱ्या ज्वाळांच्या प्रकाशात झाडाचे ओंडके व त्या शिळा हलत आहेत असा भास होत होता. त्यामागे असलेल्या गडद अंधारात प्रकाश हरवून जात होता व प्रकाशाची मर्यादा लक्षात येत होती. होणाऱ्या आवाजाने अस्वस्थ होत एका जंगली खार एक कर्णकर्कश चिरकली. तिचे डोळे एकदाच लुकलुकले व ती त्या अंधारात नाहिशी झाली.
थोडासा गोंधळ झाला खरा पण लवकरच आमची पलटण स्थिरस्थावर झाली व जरा शांतता पसरली. चहाचा व जेवायचा कार्यक्रम झाल्यावर प्रत्येकजण आपापल्या वाटणीचे काम करण्यात गुंतून गेला प्रत्येकाला काहीतरी काम दिलेले होतेच. एक जण त्याची रायफल साफ करत होता तर एक जण त्याचे खोगीर दुरुस्त करत होता. काही जण झोपण्याची तयारी करत होते तर काही जण फाटलेल्या कपड्यांना टाके घालत होते. हळूहळू एकएक जण अंथरुणावर पाय पसरु लागले. उबेसाठी त्यांनी त्यांची अंथरुणे जवळजवळ घातली. सगळ्यांनीच आपले लांब कोट चढविले व कानावर टोप्या ओढून घेतल्या. दिवसभरातील श्रमाने थोड्याच वेळात सगळे मुडद्यांसारखे ठार झोपले. चरायला न मिळाल्यामुळे मोकळे सोडलेले घोडेही आमच्या जवळ येऊन उबेला पेंगत होते. मी व ऑलेन्टीएव्ह मात्र अजून जागेच होतो. मी दिवसभराच्या रस्त्याचे वर्णन माझ्या रोजनिशीमधे लिहित होतो तर तो त्याच्या बुटाची दुरुस्ती करत होता. काय झाले होते त्याच्या बुटाला कोण जाणे ! दहा वाजता मी अंथरुणावर पडलो व मळके पांघरुण ओढले. ज्या फरच्या झाडाखाली आम्ही मुक्काम टाकला होता त्याच्या फांद्या त्या पिवळ्या प्रकाशात हलत होत्या. त्या फांद्या हलल्यावर आकाशातीला एखादी चांदणी दिसे व परत अदृष्य होई. माझेही डोळे आता मिटण्याचा हट्ट करु लागले होते. पडल्या पडल्या आम्ही गप्पा मारु लागलो.
अचानक घोड्यांनी कान टवकारले व माना उंचावल्या. दुसर्याच क्षणी तेही शांत झाले. त्याकडे दुर्लक्ष करत आम्ही बोलत होतो. माझ्या एका प्रश्नाला उत्तर आले नाही म्हणून मी कूस बदलून त्याच्याकडे बघितले तर ऑलेन्टीएव्ह डोळ्यावर हात धरून अंधारात डोळे फाडून बघायचा प्रयत्न करत होता.
‘काय झाले रे ? मी विचारले.
‘वरुन काहीतरी येतंय’ तो म्हणाला.
आम्ही दोघेही नीट लक्ष देऊन ऐकू लागलो पण शांततेखेरीज काहीही ऐकू येत नव्हते. असे म्हणतात जंगलात शांतताही ऐकू येते. तेवढ्यात दगड गोटे घसरल्याचा आवाज ऐकू आला. कोणीतरी प्राणी घसरला असावा.
‘ अस्वल असेल’ असे म्हणून ऑलेन्टीएव्हने आपली रायफल लोड केली.
‘बंदूक नको…मी माणूस’ असे समोरुन ओरडून उत्तर आल्यावर आम्ही दचकलोच. काही क्षणातच त्या अंधारातून एका माणसाने प्रकाशात पाऊल टाकले.
त्याच्या अंगावर हरणाच्या कातड्याचे जॅकेट होते व खाली त्याच कातड्याची विजार होती. त्याच्या डोईला त्याने कसलेतरी फडके गुंडाळले होते व पायात कुठल्यातरी प्राण्याच्या कातड्याचे जोडे घातले होते (बहुदा काळवीट). पाठीवर झाडांच्या वल्कलांचा पिट्टू अडकवला होता. त्याने हातात एक बर्डिआंका बनावटीची जुनाट रशियन रायफल धरली होती व दुसऱ्या हातात नेम धरण्यासाठी उपयोगी असलेली बेचक्याची काठी ज्याला या भागात ‘सोश्की’ म्हणतात.
‘मॉर्नींग…कपितान’ तो म्हणाला. या भागात स्थानिक जनता सर्व गणवेषधारी माणसांना असेच अभिवादन करतात. त्याने माझा हुद्दा ओळखला असेल असे तुम्हाला वाटण्याची शक्यता आहे म्हणून हा खुलासा. त्याने मग शांतपणे आपली रायफल एका झाडाच्या बुंध्याला टेकवून उभी केली व आपल्या पाठीवरचा पिट्टू काढला. आपल्या मळकट बाहीने चेहऱ्यावरचा घाम पुसत त्याने त्या शेकोटीजवळ बसकण मारली. त्या शेकोटीच्या प्रकाशात मला त्या माणसाला नीट बघता आले.
आमच्या या आगंतुक पाहूण्याचे वय आदमासे पंचेचाळीस असावे. त्याला तसा बुटकाच म्हटले पाहिजे पण त्याचा बांधा मजबूत दिसत होता व त्याची ताकद त्याच्या राकट आडव्या खांद्यातून डोकावत होती. त्याचे दंड व स्नायू कणखर दिसत होते पण पाय थोडेसे बाहेरच्या बाजूस वाकलेले दिसत होते. उन, पाऊस व थंडीने रापलेला चेहरा त्याचा चेहरा त्या प्रदेशातील आदिवासींसारखाच होता. वर आलेली गालफाडे, छोटेसे नाक, मिचमिचे डोळे व मंगोल वंशाच्या पुरुषांच्या पापण्यांवर पडते तशी एक घडीही त्याच्या भुवईखाली पडलेली दिसत होती. रुंद जिवणी व त्यातून डोकावणारे मजबूत मोठे दात त्या वंशाची खात्री देत होते. लालसर रंगाची छोटी मिशी व त्याच रंगाची हनवुटीवरची छोटीशी खुरटी दाढी, त्यात एवढे काही विशेष नव्हते पण त्याच्याकडे पाहिल्या पाहिल्या चटकन लक्षात येत होते ते त्याचे डोळे. काळेभोर डोळे व नितळ दृष्टी हे त्याचे वैशिष्ट्य लक्षात राहील असेच होते. आत्यंतिक प्रामाणिकपणा, ठामपणा, सभ्यपणा व जगावरचा विश्वास त्या नजरेतून डोकावत होता.
तो आल्या आल्या जसे आम्ही त्याचे स्वागत केले तसे आमच्या पाहुण्याने आम्हाला स्वीकारले दिसले नाही. त्याने शांतपणे आमच्याकडे दुर्लक्ष करत आपल्या छातीवरील खिशातून तंबाखूचा बटवा काढला, स्वत:चा पाईप भरला व शांतपणे तो त्यातून धूर काढू लागला. तो कोण आहे, कुठून आला आहे असली फालतू चौकशी न करता मी त्याला जेवणाबद्दल विचारले. टाईगामधे तशीच पद्धत आहे.
‘धन्यवाद ! खाणार ! मी.. दिवसभर जेवण नाही’ त्याने स्वत:कडे बोट दाखवत म्हटले.
तो जेवत असताना मी परत एकदा त्याच्याकडे निरखून पाहिले. त्याच्या कमरेला शिकारी चाकू लटकवलेला होता व त्याचे हात राकट व व्रणांनी भरलेले होते. तशाच जखमांचे व्रण त्याच्या चेहऱ्यावरही दिसत होते. भुवईवरचा व कानाखालचा व्रण तर बराच मोठा दिसत होता. त्याने त्याच्या डोक्यावरचे फडके काढल्यावर त्याच्या लाल रंगाच्या केसांच्या अस्ताव्यस्त जटा माझ्या दृष्टीस पडल्या. ‘केसांना बरेच महिने कात्री लागलेली दिसत नाही’ मी मनाशी पुटपुटलो.
आत्तापर्यंत या माणसाने तोंडातून एकही शब्द काढला नव्हता. न राहवून ऑलेन्टीएव्हने विचारले,
‘तू चिनी आहेस का कोरियन?’
‘ मी गोल्डी आहे’. तो म्हणाला.
मला या अस्तंगत होत जाणाऱ्या आदिवासी जमातीच्या एखाद्या माणसाला भेटण्याची इच्छा होतीच. ही जमात मांचू आणि टुंगुस जमातींच्या जवळची होती. या जमातीची रशियातील लोकसंख्या आता पाच हजाराहून कमी राहिली होती व फार थोडे चिनी हद्दीत असतील. या लोकांचा मुख्य व्यवसाय शिकार व मासेमारी करणे हाच आहे. त्यांच्या संस्कृतीवर चिनचा प्रभाव मोठा आहे. त्यातील काही जण बौद्ध आहेत तर काही जणांना धर्म म्हणजे काय याची कल्पनाच नसावी.
‘तू शिकारी दिसतोस ! बरोबर ना ?’ मी त्याला विचारले.
‘हो ! मी फक्त शिकार ! दिवसभर. मी मासे नाही, काही नाही. फक्त शिकार !’ त्याची बोलण्याची पद्धत मला मजेशीर वाटली. जणू त्याला फक्त अर्थाशीच मतलब असावा.
‘कुठे राहतोस तू ?’ ऑलेन्टीएव्हने विचारले.
‘मला घर नाही ! चालतो. शेकोटी, झोपडी जेवण. सारखी शिकार. घर नाही’
मग त्याने दिवसभर काय झाले ते सांगितले. तो एका काळविटाच्या मागावर होता. त्याने त्याला जखमी केले होते. त्याच्या खुरांचा माग काढत तो येथपर्यंत पोहोचला होता. अंधारात त्याला शेकोटीचा उजेड दिसल्यावर तो सरळ आमच्याकडे आला होता..
‘मी जाणार होतो. म्हटले दूर कोण आले, ते बघू. कपितान व सैनिक! मी सरळ इकडेच आलो.’
‘नाव काय तुझे?’ मी विचारले.
‘देरसू ! देरसू उझाला’.
या माणसात मला अचानक रस वाटू लागला. त्याच्यात काहीतरी विशेष होते हे निश्चित. त्याची भाषा सरळ होती व त्याचा स्वर मृदू पण ठाम होता. मग आम्ही गप्पा मारल्या. त्याने त्याच्या आयुष्याबद्दल सांगायला सुरुवात केली. जसा तो बोलत गेला तसा तो मला जास्तच आवडू लागला. या माणसाने आपले आयुष्य टाईगाच्या जंगलात शिकारीत घालविले होते. बाहेरच्या शहरी संस्कृतीचे त्याला वारेही लागलेले नव्हते. जणू टाईगाचा आदिमानवच. त्याच्या हकिकतींमधून मला कळले की तो त्याच्या रायफलमुळेच या जंगलात तग धरुन आहे. शिकारीत मरलेल्या प्राण्यांच्या बदल्यात चिनी व्यापाऱ्यांकडून छर्रे, दारु व तंबाखू मिळवायची एवढाच काय तो त्याचा बाहेरच्या जगाशी संबंध. ती रायफलही त्याच्याकडे त्याच्या वडिलांकडून आलेली होती. त्याचे वय त्याच्या अंदाजाप्रमाणे त्रेपन्न होते व त्याने आत्तापर्यंत एकदाही घरात रात्र काढलेली नव्हती. आकाशाखाली झोपणे त्याला पावसात शक्य होत नसे तेव्हा तो स्वत:साठी पाने व लाकूड वापरुन तात्पुरता निवारा उभा करे व त्यात झोपे. मात्र त्याच्या आठवणीत आई, वडील, बहीण व घर असलेले आठवत होते.
‘ते सगळे वारले’ एकाएकी तो गंभीर झाला.
‘मला बायको, मुलगा, मुलगी, घर, सगळे होते. पण देवीच्या साथीत ते सगळे देवाघरी गेले व मला घर जाळून टाकायला लागले. मी एकटा..’.
हे बोलत असताना त्याच्या चेहऱ्यावर वेदनेची छाया पसरली. बहुदा त्याला पूर्वायुष्यात भोगलेल्या यातना आठवत असाव्यात. मी त्याचे सांत्वन करायचा प्रयत्न केला पण ज्याचे घरदार व माणसे उध्वस्त झाली आहेत त्याचे सांत्वन कोणत्या शब्दात करणार? कदाचित काळच त्याचे सांत्वन करु शकेल. मला त्याला मदत करावीशी वाटत होती पण कशी ते उमजत नव्हते. माझ्या डोक्यात तेवढ्यात एक कल्पना आली. त्याच्या जुनाट रायफलबद्दल मी त्याला नवी कोरी रायफल देऊ केली पण त्याला त्याने नम्रपणे स्पष्ट नकार दिला. ती त्याच्या वडिलांची आठवण होती व अजुनही चांगले काम देत होती असे त्याचे म्हणणे पडले. शिवाय ती रायफल त्याची अत्यंत आवडती होती हेही महत्वाचे कारण होतेच. त्याने त्याची रायफल उचलली व तो तिला प्रेमाने कुरवाळू लागला.
मध्यरात्र उलटून गेली तरी आम्ही गप्पा मारतच होतो. अर्थात देरसूच बोलत होता व मी ऐकत होतो. मला त्याच्या गोष्टी ऐकून मोठी मजा वाटत होती. त्याच्या शिकारीच्या गोष्टी व तो एकदा लुटारुंच्या तावडीत कसा सापडला व त्याने त्याची कशी सुटका करुन घेतली हे सगळे ऐकताना मला फार जादूई वाटत होते. तो वाघाला मारणार नाही कारण तो त्या जंगलाचा देव आहे व जिनसेंगचे माणसांपासून संरक्षण करतो हेही मला नव्यानेच कळाले. नद्यांचे पूर व सैतानी शक्ती कशा असतात याबद्दलही महत्वाची माहिती त्याने पुरवली.
एकदातर एका वाघाने त्याला जमिनीवर लोळवले होते. त्याच्या बायकोने त्या जंगलात त्याचा माग काढला तेव्हा हा जखमी अवस्थेत रक्तस्त्रावामुळे बेशुद्ध पडलेला तिला आढळला होता. त्या आजारातून तो उठेपर्यंत त्याची बायकोच शिकार करुन सगळ्यांचे पोट भरत होती.
गप्पांच्या ओघात मी त्याला शेवटी सध्या आपण कोठे आहोत हे विचारले. त्याने सांगितले की आपण लेफू नदीच्या उगमाजवळ आहोत आणि उद्या आपल्याला पहिली झोपडी लागेल.
एका सैनिकाला जाग आली त्याने उठुन आमच्याकडे डोळे फाडून बघितले व हसून तो परत झोपी गेला. अजुनही वर खाली सगळीकडे अंधारच होता. दवाचे चांगले मोठाले थेंब पडायला सुरुवात झाली होती. उद्या चांगली हवा असणार मी मनाशीच म्हटले. वातावरण स्तब्ध होते जणूकाही निसर्गाची विश्रांतीच चालू होती. एक तास उलटला असेल नसेल, आणि पूर्व दिशेला रंगांची उधळण झाली. मी माझ्या घड्याळात पाहिले, सहा वाजले होते. आज ऑर्डर्लीची जबाबदारी ज्याची होती त्या सैनिकाला उठविण्याची वेळ झाली होती. मी त्याला हलवले व उठायला सांगितले. तो डोळे चोळत उठला व त्याची नजर देरसूवर पडली.
‘हॅलो ! अरे वा पाहूणा आलेला दिसतोय’ असे म्हणून त्याने बूटाशी झटापट चालू केली.
आकाशाचा रंग आता निळा झाला नंतर ढगाळ झाला व ढगही दाटून आले. त्या रंगाची छाया खाली झाडांवर व डोंगरांवरही पसरली. काही क्षणातच आमच्या तळावर गडबड उडाली. घोडे फुरफरु लागले. खारीने तशीच कर्कश्य साद घातली पण यावेळी तिला कोणीतरी प्रतिसाद दिला. हळद्याची मंजूळ शीळ ऐकू येऊ लागली तर त्याला साथ म्हणून सुतार पक्षी तबला बडवायला लागले. टाईगाला जाग आली. प्रत्येक मिनिटाला प्रकाश वाढत होता. थोड्याच वेळात डोंगराआडून सूर्याची किरणे त्या जंगलात फाकली व सगळीकडे दिवस उजाडला. आता आमच्या तळावरचे दृष्य एकदम बदलले. ज्या ठिकाणी जिवंत ज्वाळा आकाशात जात होत्या त्या ठिकाणी आता मद्दड राखेचा ढीग पडला होता. आमचे रिकामे कप जागेवरच लवंडले होते व ज्या ठिकाणी माझा तंबू होता तेथे आता एक काठी उभी दिसत होती व त्याखाली तुडवलेले गवत…..

जयंत कुलकर्णी.

Posted in कथा | १ प्रतिक्रिया