एक लघुकथा…..अमान

माझ्या बापाचे नाव ‘नासिर’

माझे नाव बुलू. हे माझे लाडके नाव. खरे नाव माझे मलाच माहीत नाही.

आमच्या वस्तीचे नाव पुरा. नर्मदेच्या किनाऱ्यावर या वस्तीच्या आसपास आमच्या जमिनी होत्या. वस्तीवर दहा एक घरे असतील. एकूण लोकसंख्या असेल शंभर !

आब्बाचा मी खूप लाडका होतो. माझा भाऊ ‘अमान’ हा माझा लाडका होता. शेतात दिवसभर उंडारायचे आणि गिळायला घरी अम्माच्या मागे भुणभुण लावायची एवढेच काम आम्ही करीत असू. एकदा एका घोड्याला आम्ही विहीरीत पाडले पण कोणी आम्हाला रागावले नाही. आब्बाने तर माझ्या पाठीत लाडाने गुद्दा घातला. आमचे तसे चांगले चालले होते पण कसे त्याची आम्हाला कल्पना असायची कारण नव्हते. सगळे सातआठ महिने शेतावर काम करीत व उरलेले महिने बाहेर काम शोधत फिरत. आमच्या वस्तीचा प्रमुख होता ‘बुखूतखान’ याला सगळे आदराने ‘जमादार’ म्हणत.

हे सगळे बदलले दोन वर्षापूर्वी. दरवर्षी आब्बा मला छोट्या तट्टूवर बसवून त्यांच्याबरोबर हिंडायला न्यायचा. तट्टूचा लगाम असायचा माझ्या चाचाकडे. त्याचे नाव ‘फिरंगी’. मी एकदा आब्बाला विचारले,

‘ आब्बा ! चाचाजानचे नाव फिरंगी कोणी ठेवले ?’

‘ बुलू एकदा फिरंग्यांनी आपल्या जुन्या वस्तीवर हल्ला चढवला तेव्हा हा तुझा चाचा त्याच्या अम्माच्या पोटात होता. त्या धावपळीत तो या उघड्या जगात आला तेव्हापासून त्याला ‘फिरंग्या‘ हे नाव पडले ! पण तू मात्र त्याला फिरंग्या म्हणू नकोस. नाहीतर थप्पड खाशील. तो तुझा उस्ताद आहे माहिती आहे ना?’

‘हो अब्बा !’

त्या सफरीत आम्ही चंपानेरपाशी नर्मदा पार केली. गेली दोन् वर्षे मी या सफरीवर येत होतो. पहिल्या वर्षी मी तट्टूवर बसून सगळ्यांच्या मागे उस सोलत आरामात जात असे. पुढे काय चालले आहे याची मला कल्पनाही नसायची. पुढच्याच वर्षी पुढे काय चालले असते त्याची मला झलक दाखविण्यात आली. मला अजूनही ते सगळे स्पष्ट आठवते. एका जाजमावर आब्बा, फिरंगी व अजून दोघे जण गपछप करीत होते. त्या दोघांच्या मागे जमादार व अजून दोघे बसले होते. गप्पांना अगदी जोर चढला होता. तेवढ्यात जमादार मोठ्यांने हसत ओरडला, ‘चलो पान लाओ’. हा इशारा, ज्याला आमच्या भाषेत झिरनी म्हणतात, मिळाल्यावर, त्याच क्षणी त्या दोन उतारुंच्या मानेभोवती रुमाल पडले व आवळले गेले. एकाने त्याचे डोके खाली दाबले. थोड्याच वेळात त्या माणसांचे तडफड करणारे पाय शांत झाले. एवढे झाल्यावर मला लगेचच तेथून हलविण्यात आले. त्या रात्री मी आब्बाला बरेच फालतूचे प्रश्र्न विचारले आणि त्याने त्या सगळ्यांची सविस्तर उत्तरेही दिली.

‘माणसे ठार मारणे वाईट नाही का ?’

‘माणसाने मारले म्हणून थोडेच कोणी मरतो ? त्याला तर भवानी घेऊन जाते’ माझ्या बापाने उत्तर दिले होते.

त्यानंतर गेल्या दोन वर्षात मात्र मी माझ्या आब्बाला, बुखुतखान व फिरंगीचाचाला रुमाल फेकताना अगदी जवळून पाहिले होते. एका वेळी तर मी आब्बाला मदतही केली होती. आज माझ्या इम्तहानचा दिवस होता. पार पडली तर मला रुमाल मिळणार होता. त्या सफरीत आम्ही १४००० रुपये लुटले व जवळजवळ दिडशे माणसांचे मुडदे पाडले. (त्या वेळी रात्री रोज आमच्या तळावर मांजर येत असे. हा आम्ही शुभशकून समजतो) माझा उस्ताद माझ्या कामगिरीवर खुष होता. संध्याकाळी अंधार पडल्यावर भवानीला गुळाचा नैवद्य दाखविण्यात आला व फिरंगीसमोर मला उभे करण्यात आले. त्याने त्याच्या हातातील रुमालाची गाठ सोडविली व त्यातील रुपायाचे नाणे माझ्या हातात दिले व प्रार्थना म्हटली. शेवटी माझ्या हातात एक रुमाल दिला व मला ‘ बरतोत’ म्हणून जाहीर केले.

या वर्षी अमानला तट्टूवर बसवून फिरवण्याची जबाबदारी माझ्यावर टाकण्यात आली. मी त्याला सगळ्यांच्या मागे बरेच अंतर सोडून चालवत होतो. त्याची चेष्टामस्करी करत होतो. मधेच ते तट्टू पळवत होतो. अचानक काय झाले ते कळले नाही पण ते तट्टू उधळले व पळून गेले. ते सरळ पुढे आमची माणसे जेथे थांबली होती तेथे जाऊन थांबले. तेथे अमानने जे पाहिले ते व्हायला नको होते. तेथे अब्बा मुडद्यांचे पाय गुढघ्यात तोडत होता व फिरंगी एका मुडद्याच्या गळ्याभोवतालचा रुमाल सोडवत होता. गुडघ्यात पाय तोडून ते उलटे मुडपण्यात येत म्हणजे पुरायला कमी जागा लागत असे. पुढे जे घडले ते भयानक होते. अमान ते बघून थरथरु लागला व एक सारखा किंचाळू लागला. त्याला कोणी हात लावला की तो अधिकच तारस्वरात किंचाळू लागे. आब्बा तर त्याला नजरेसमोरही नको होता. त्याला शेवटी फेफरे भरले. त्याच्या तोंडातून फेस येऊ लागला. सगळ्यांनी त्याला धरण्याचा बराच प्रयत्न केला पण त्याच्या अंगात बारा रेड्यांची शक्ती संचारली होती. तो हात हिसाडून पळून जाई व परत धाडकन जमिनीवर पडे…. शेवटी संध्याकाळी अमानला सडकून ताप भरला व त्यातच त्याचा अंत झाला.

तळावर आता स्मशान शांतता पसरली. आब्बाने घरी परत जायची तयारी चालविली. तो सारखा अम्माची आठवण काढत होता. असे यापूर्वी कधी झाले नव्हते. सगळ्यांनी त्याची समजूत काढण्याचा प्रयत्न केला पण शेवटी त्याचीही वाचा बसली. अब्बाला मी तर त्याच्या नजरेसमोरही नको होतो…शेवटी तो परत गेल्यावर फिरंगीने मला जवळ घेतले. मी कावराबावरा हो़ऊन केविलवाण्या नजरेने त्याच्याकडे बघू लागलो…

‘बुलू तू हा धंदा सोड.’

‘पण आब्बाला काय झाले ?

‘अमान त्याचा रक्ताचा मुलगा होता…तू तर रस्त्यावरुन उचलून आणलेला पोर आहेस्….एका मुडद्याचा !.’

मी निपचित पडलेल्या अमानकडे एक नजर टाकली. मी आमची ठगांची टोळी सोडली व तडक तसाच मुंबई इलाख्याला निघून गेलो…..

जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

उंबरठ्यातील खिळे.

उंबरठ्यातील खिळे.

आई जाऊन आज १२ दिवस झाले होते.

आमच्या घरासाठी कष्ट उपसत बिचारीच्या हाडाची काडे झाली. वडिलांच्या तुटपुंज्या पगारावर संसाराचे गाडे ओढताना तिची होणारी दमछाक आम्ही आमच्या डोळ्यांनी पहात होतो. जमेल तसा तिला हातभारही लावत होतो. मी स्वत: पहाटे उठून वर्तमानपत्रे टाकायला जायचो तर धाकटा दुधाचा रतीब घालायला जायचा. दिवस भर शाळा कॉलेज करून शिकून आम्ही दोघेही आता स्थिरस्थावर झालो आणि आईच्या मागची विवंचना संपली. पण सुखाचे दिवस फार काळ बघायचे तिच्या नशिबात नसावे.

आई गेल्यावर घरातील वर्दळ वाढली. उद्या तेरावा झाला की मग मात्र घर खायला उठेल . आता राहिलो आम्ही तिघेच मी, बाबा आणि धाकटा. दु:ख जरा हलके झाल्यावर आलेल्यांच्यात आता माफक हास्यविनोदही चालू झाले. माणसाचे मन कसे घडविले आहे परमेश्वराने ! परवापरवा पर्यंत सारखे डोळ्यातील पाणी पुसणारी माझी मावशीही आता सावरून घर कामाला लागली होती. आईची साडी नेसून घरात वावरत असताना मीही एकदोनदा फसलो होतो. मग परत एकदा रडारड. पण असे एकदोन प्रसंग वगळता घर आता सावरले होते असे म्हणायला हरकत नव्हती.

आईच्या अगणित आठवणी सगळ्यांच्या मनात दाटून आल्या होत्या आणि परत परत उगाळल्या जात होत्या. बाबांचे मात्र मला आश्चर्य वाटत होते. शांतपणे ते घरात हवे नको ते पहात होते. त्यांच्या पाणी आटलेल्या डोळ्यात मागे कुठेतरी अश्रूंना बांध घातलेला मला स्पष्ट जाणवत होता. घर लहान, पाहुण्यांची गर्दी, मिळेल त्या जागी पडायचे अशा अवस्थेत बाबांच्या हुंदक्यांचे आवाज एकू येणे शक्यच नव्हते. पण त्यांच्या आणि आईच्या प्रेमाचा मी कळायला लागल्यापासून साक्षीदार होतो. त्यांनी घरासाठी किती खस्ता खाल्या, दोन दोन नोकर्‍या केल्या आणि आईबरोबर हा संसार आनंदाने केला. कष्ट भरपूर होते पण आनंदही अपरंपार होता.

जे वेळेला येऊ शकले नव्हते ते येत होते आणि आल्या आल्या त्या दिव्याच्या पुढ्यात जाऊन पाया पडत होते. थोडे टेकत होते. वयस्कर अनुभवी होते ते चहा टाकायला सांगून गप्पात परत रंगून जात होते. जेवताना आईच्या हातच्या स्वयंपाकाची चव तीव्रतेने आठवत होती आणि डोळ्यात पाणी जमा होत होते. रात्री अंथरूणावर पडल्यावर मात्र स्वप्ने पडावीत तसे प्रसंग डोळ्यासमोरून सरकत होते.

आईने शिवलेला पहिला सदरा, थंडी वाजू नये म्हणून विणलेला तोकडा स्वेटर, अभ्यास केला नाही म्हणून दिलेला मार, मारून झाल्यावर तिचेच रडणे हे सगळे आठवून मन खिन्न झाले. धाकट्याची तीच परिस्थिती असणार हे त्याच्या चुळबुळींवरून कळत होते. नेहमी घोरणारे बाबा आज मात्र बिलकूल घोरत नव्हते.

“सदा, गरीबी फार वाईट. तू आता मोठ्ठा झालास. आपल्या घरातील भांडणांचे मूळ कमी पडणारा पैसाच आहे हे आता तुला कळायला पाहिजे. यातून बाहेर पड बाळा. त्यासाठी कितीही कष्ट पडले तरी कर. पैसा आला की बघ सगळे सुरळीत होईल”. आईने तेव्हा बजावलेले वाक्य मला आठवले. तेवढ्यात दरवाजात कसलातरी धडपडायचा आवाज झाला. पटकन उठून बघितले तर उंबर्‍याला अडखळून माझा काका धपडला होता. दिल्लीवरून तो तेराव्याला आला असणार. हा माझ्या आईचा अजून एक लाडका दीर. पण त्याचे लग्न झाल्यावर त्याच्याकडून आईने एक पैही घ्यायची नाकारली होती. तुझ्या संसारासाठी साठव असे म्हणाली होती त्याला. पुढे जाऊन मी त्याची पडलेली बॅग आणि त्यातील सामान गोळा करायला लागलो. मला जवळ घेऊन तो म्हणाला “सदा राहूदे… राहूदे…” मी खाली बसलो आणि ती बॅग भरू लागलो. उंबरठ्यावर पसरलेले सामान गोळा करताच झिजलेला उंबरठा माझ्या नजरेस पडला. मधेच झिजून त्याला एक प्रकारचा गुळगुळीतपणा आला होता. मी त्याच्यावरून मायेने हात फिरवला आणि रांगोळीची रिकामी जागा…तिच्याकडे बघवेना मला.. उंबरठ्यावर मोठमोठे कुर्‍हाडी खिळे ठोकलेले होते. जवळ जवळ १० एक तरी असतील. काय हालायची बिशात होती त्याची ! थोड्यावेळ गप्पा मारून झाल्यावर घरात समसूम झाली. उद्या तेरावा. लवकर ऊठून बाबांनी सांगितलेली बरीच कामे करायची होती. झोप तर येतच नव्हती, तसाच तळमळत अंथरूणावर पडलो झाले.

सगळे धार्मिक विधी झाल्यावर प्रसादाची जेवणे झाली आणि चार नंतर सगळे एक एक करून जायला निघाले संध्याकाळपर्यंत घर पार रिकामे झाले आणि आमचे तिघांचेही चेहरे कावरे बावरे झाले. उन्हे कलली आणि मावशीला न्यायला तिच्या घरचे आले आणि मग मात्र आम्हाला पुढे काय वाढून ठेवले आहे याची कल्पना येऊ लागली. घरात स्त्री नसली तर घराचे हॉटेल कसे होते हे आम्हाला पहिल्या तासातच कळाले. काय बोलावे हे न कळाल्यामुळे आम्ही तिघांनाही एकमेकांची तोंडे चुकवत त्या घरात वेगवेगळ्या जागा घेतल्या. थोड्यावेळाने एकामेकांच्या जवळ जाऊन परत दूर जात होतो. काही सुचत नव्हते. अंधार पडल्यावर मात्र आता एकामेकांचे भकास चेहरे दिसणार नाहीत या कल्पनेने जरा सुटकेचा निश्वास टाकून मी अंथरूणावर अंग टाकले.

सकाळपासूनच्या दगदगीमुळे व काही दिवस झोप न झाल्यामुळे पटकन झोप लागली.. जाग आली ती कोणी तरी काहीतरी ठोकत असल्याच्या आवाजाने. आता कोण ठोकते आहे ? घड्याळात बघितले तर काही फार वाजले नव्हते रात्रीचे ८. उठून बघितले तर बाबा उंबरठ्यावर काहीतरी करत होते. मला वाटले वर्दळीमुळे उंबरठा हलला असेल करत असतील दुरूस्ती. मदतीला गेलो. त्यांनी हत्यारांच्या पेटीतून एक मोठ्ठा कुर्‍हाडी खिळा काढला आणि तो खिळा त्या उंबरठ्यावर मधोमध ठेवून वर हातोड्याचा घाव घातला. खिळा थोडासाच आत गेला. जूने सागवान ते ! लाकडात गाठ आलेली असणार मी मनात म्हटले.
“बाबा काय झाले आहे याला ? हा हालत तर नाही. उद्या खिळे ठोकले तर नाही का चालणार ?”
“नाही रे बाबा ! तुला नाही कळायचे ते. आजच करायला पाहिजे !”
“ का बरे ?”
“तेराव्या दिवशी उंबरठ्यात खिळे ठ्कल्यावर अतृप्त आत्मे घरात येत नाहीत. हे सगळे खिळे, नाल, याचसाठी ठोकलेले आहेत”
माझ्या डोक्यात आत्ता प्रकाश पडला. तो खिळा पूर्णपणे आत गेल्यावर त्याचे फक्त ते चपटे झालेले चौकोनी डोके वर राहीले आणि बाबा म्हणाले “चल झोप आता”.

बाबा त्यांच्या खोलीत गेले आणि मी माझ्या अंथरूणावर. झोपेचे आता खोबरेच झाले होते. परत सगळ्या आठवणी जागा झाल्या आणि डोळ्यातून येणारे अश्रू थांबेचनात. मनात नाही नाही ते विचार येऊ लागले. डोळे मिटले तर तो चपटा खिळा माझ्याकडे बघून दात विचकतोय असाही भास व्हायला लागला. कपाळावर घाम जमा झाला आणि शरमेने मान खाली गेली. त्याच तिरमिरीत मी उठलो. हत्यारांची पेटी काढली आणि तसाच उंबरठ्यावर धावलो. खिळे काढायचा अंबूर काढला आणि त्वेषाने त्या खिळ्याशी झटापट करायला लागलो. पण बाबांनी आई घरात येऊच नये अशी मजबूत व्यवस्था केली होती. त्याच तिरीमिरीत परसात गेलो आणि ती छोटी पहार घऊन आलो आणि त्या उंबरठ्याखाली सारली व उचलली…. त्या आवाजाने बाबा व धाकटा उठले आणि बाहेर आले.
“अरे काय करतोस काय तू ?”
“मी हे खिळे काढतोय बाबा”
“अरे नको काढूस”
“का? का नको काढू ? ज्या बाईने आपल्यासाठी आयुष्यभर खस्ता काढल्या, आमची नेहमीच काळजी केली त्या बाईचा आत्मा आत येऊन आम्हाला त्रास देईल असे वाटते की काय तुम्हाला ? हा खिळा येथे राहिला तर बाबा मी सांगतो मी या घरात राहणार नाही आणि आपल्याला कधीही शांतता लाभणार नाही”
माझ्या डोळ्यात संताप उतरला होता, आणि मी शरमेने आणि रागाने थरथर कापत होतो. रडत रडत मी बाबांना मिठी मारली. माझ्या डोक्यावर थोपटत त्यांनी मला शांत केले.
“चला आपण तो खिळाच काय, उंबरठाच काढून टाकू”
———————————————————————
“आमच्या घराण्यात त्या दिवसापासून कोणाच्याही घराला उंबरठा बसवायची परंपरा नाही………”

मी डोळे पुसत माझ्या नवीन वाड्याच्या वास्तूशांतीसाठी आलेल्या माझ्या मित्रांना सांगितले.

जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

अफगाणिस्थान……..

अफगाणिस्थान……..

ब्रिटिशांचे यशस्वी माघार घेतलेले सैन्य…..एकांडा डॉ. ब्रायडॉन.

1280px-Remnants_of_an_army2

जलालाबादच्या ब्रिटिश तळावर राकट चेहऱ्याच्या कर्नल डेनीने सगळ्यात उंच इमारतीवरुन आपली दुर्बिण समोरच्या वैराण प्रदेशावर रोखली व तो प्रदेश काळजीपुर्वक न्याहाळला. दुरवर दिसत असलेल्या डोंगरापर्यंत त्याला काहीच हालचाल दिसली नाही. त्याने एक सुस्कारा सोडला. त्या डोंगराच्या पलिकडे कोठे तरी काबूलवरुन माघार घेणारे ब्रिटिश सैन्य होते. कोठे होते ते ? आलेल्या खबरीनुसार त्या सैन्याने ६ जानेवारी १८४२ रोजी काबूल सोडले होते व अजूनही त्यांचा पत्ता नव्हता.
अनुभवी कर्नल डेनीच्या मनात पाल चुकचुकली. त्याच्या मागे उभ्या असलेल्या अधिकाऱ्यांकडे वळून तो म्हणाला,

‘मला काय होणार याची पूर्ण कल्पना आहे. त्या सैन्यातील फक्त एकच माणूस येथे जिवंत पोहोचणार आहे याची मला खात्री आहे आणि तो सुद्धा त्या सैन्याच्या कत्तलीची हकिकत सांगण्यासाठी !’

दुसऱ्या दिवशी कर्नल डेनीचे सैनिक शहराभोवती संरक्षणासाठी खंदक खोदत होते. त्या इमारतीवर काही सैनिक अजूनही टेहळणी करत होते. तेवढ्यात एका सैनिकाला दुरवर एक घोडेस्वार रखडत येताना दिसला. घोडदळाच्या सैनिकांची एक पलटण त्याच्या दौडत त्या एकांड्या घोडेस्वाराकडे गेली. ते बघून कर्नल डेनी म्हणाला, ‘ मी म्हणालो नव्हतो ? निरोप घेऊन एक माणूस जिवंत परत आला आहे !’

त्या सैनिकांनी त्या रक्तबंबाळ घोडेस्वारापाशी पोहोचल्या पोहोचल्या त्याला पहिला प्रश्न केला, ‘बाकीचे सैन्य कुठे आहे ?’
त्या घोडेस्वाराच्या जखमातून रक्तस्त्राव होत होता. त्याच्या मस्तकाचा एक टवका उडालेला दिसत होता. मोठ्या कष्टाने त्याने पुटपुटत उत्तर दिले,

‘ सैन्य ? मीच ते सैन्य आहे ! डॉ. विल्यम ब्रायडॉन !

त्या सैनिकांनी त्याला जखमी डॉक्टरला काळजीपूर्वक आत नेले. ब्रिटिशांच्या १६००० माणसातील हा एकमेव वाचलेला सैनिक होता. त्याची कहाणी ऐकणाऱ्या सैनिकांना व त्यालाही त्यावेळी कल्पना नव्हती की काही सैनिक व ब्रिटिशांची कुटुंबे अफगाणी सैन्याने पकडली आहेत.

ब्रायडॉनचा जन्म सैनिकी परंपरा असलेल्या एका स्कॉटिश घराण्यात १८११ साली झाला होता. डॉक्टर झाल्यावर त्याने भारतातील जवळजवळ सत्ताधिश झालेल्या ईस्ट इंडिया कंपनीच्या फौजेत चाकरी पत्करली. साल होते १८३५. चारवर्षे भारतात काढल्यावर त्याला अफगाणी बंडाचा बिमोड करण्यासाठी अफगाणीस्थानला सैन्याबरोबर सर्जन म्हणून जावे लागले. ब्रिटिशांनी रशियाच्या अफगाणिस्थानमधील हस्तक्षेपास उत्तर देण्यासाठी हे सैन्य काबूलवर पाठविले होते. त्या बंडात दारुण पराभव झाल्यावर ब्रिटिश सेना व जनता काबूलवरुन पळत सुटली त्यात डॉक्टर ब्रायडॉनही होता. अफगाण टोळ्यांनी त्यांना एका रात्रीचीही उसंत दिली नव्हती. त्या वैराण प्रदेशात त्यांनी एक एक ब्रिटिश सैनिकाला टिपण्याचा सपाटा लावला होता. त्या माघारीच्या पाचव्या दिवशी ब्रायडॉनला एका अफगाण सैनिकाने घोड्यावरुन खाली खेचले व त्याच्यावर त्याच्या तलवारीने वार केला. नशिबाने त्याने टोपीच्या आत ठेवलेल्या एका मासिकाने त्याला वाचविले. त्याला जमिनीवर फेकून त्याचा घोडा उधळला पण तेवढ्यात एका मरणोन्मुख भारतीय सैनिकाने त्याला त्याचा घोडा देऊ केला.

‘मी मरणार आहे ! माझा घोडा घेऊन येथून पळून जा !’

ब्रायडॉनने त्या सैनिकाला त्याच्या खोगिरावर बसते केले पण त्याची प्राणज्योत केव्हाच मालवली होती. त्याला एक सलाम ठोकून त्या गोळ्यांच्या वर्षावातून ब्रायडॉनने आपला घोडा फेकला. दुसऱ्या दिवशी अफगाण टोळ्यांनी परत त्यांना घेरले. आता त्यांच्याकडे २१६ अधिकारी आणि काही सैनिक उरले होते. त्या लढाईत फक्त वीस अधिकारी वाचले. उरलेल्या पंचवीस मैलात त्यातील फक्त सहाजण उरले. त्यांनी आता सपाट प्रदेशात प्रवेश केला. तेवढ्यात त्यांना काही शेतकरी त्यांच्याकडे येताना दिसले. त्यांच्या हातातील पावाच्या लाद्या बघून त्यांना हायसे वाटते ना वाटते तोच त्यांनी त्यांच्यावर हल्ला चढविला. सहापैकी तीन पळून गेले. एकजण तेथेच ठार झाला. ब्रायडॉन व ले. स्टियर घोडे कमकुवत असल्यामुळे मागे राहिले व त्यामुळे वाचले असे म्हणायला हवे. स्टियरचा घोडा कोसळल्यावर त्याने शेवटच्या झुंजीसाठी एका उंचवट्याची वाट धरली व ब्रायडॉनला जलालाबादला सावध करण्याची ओरडून सूचना केली. काही क्षणांनंतर दमछाक झालेल्या ब्रायडॉनला वीसएक अफगाणी टोळीवाल्यांनी गाठले. ते पायी चालले होते. त्यांनी ब्रायडॉनवर दगडफेक केली. ब्रायडॉनने घोड्याचा लगाम दातात धरला व डावीकडे, उजवीकडे तलवार चालवत त्याने त्या गर्दीतून मार्ग काढला. तेवढ्यात एका अफगाण्याने त्याच्यावर बंदुक झाडली. त्या गोळीने त्याच्या तलवारीची छकले उडविली. त्याच्या हातात आता फक्त तिची मुठ उरली. पुढेच त्याला काही घोडेस्वार दिसले. त्याला प्रथम वाटले की ते वाचलेले भारतीय सैनिक आहेत पण त्याच्या दुर्दैवाने ते अफगाणी निघाले. त्याला पाहिल्यावर त्यातील एकजण त्याच्या मागे लागला. त्याने त्याच्या बाकदार तलवारीने ब्रायडॉनवर एक जोरदार वार केला. ब्रायडॉनने तो मोठ्या शर्थीने त्याच्या  तलवारीच्या म्यानाने अडविला पण तो घाव त्याच्या डोक्यावर उतरलाच. त्या अफगाणी घोडेस्वाराने मोठ्या त्वेषाने त्याच्यावर चाल केली पण ब्रायडॉनने हाती आलेली तलवारीची मुठ त्याला फेकून मारली. त्या अफगाणानेही ब्रायडॉनवर अजून एक वार केला जो त्याने मोठ्या शिताफीने चुकविला. पण तोही त्याच्या खांद्यावर उतरला. ब्रायडॉन ती तुटकी मुठ उचलायला वाकला ते बघून तो अफगाणी पळून गेला. बहुतेक त्याला ब्रायडॉन त्याचे पिस्तूल काढतोय की काय अशी शंका आली असावी.

डोक्यात पडलेले दोन वार, हातावरील तीन जखमा, त्यातून भयंकर रक्तस्त्राव होतोय, मरायला टेकलेले घोडे अशा अवस्थेत डॉ. ब्रायडॉन जलालाबादला पोहोचला खरा पण थोड्याच दिवसात जलालाबादवरही हल्ला झाला……

ब्रिटिशांची अशी अवस्था कोणी केली ?

कशी केली ?

त्यावेळचे राजकारण काय होते…?

याची सविस्तर कहाणी आपण आता बघणार आहोत पुढच्या भागापासून……….
क्रमश:
जयंत कुलकर्णी.

Posted in प्रवर्ग नसलेले | 2 प्रतिक्रिया

देरसू……….देरसू उझाला.

1
निशाचर
1902 साली माझ्यावर एका अनवट प्रांताचे नकाशे तयार करण्याची जबाबदारी सोपविण्यात आली. हा प्रदेश अत्यंत दुर्दम्य आणि मानवी वस्ती नसल्यामुळे याचे कुठल्याही प्रकारचे नकाशे उपलब्ध नव्हते हे सांगायला नकोच. या प्रदेशाच्या पश्चिमेला आमुर व युसुरी या दोन अवखळ वाहणाऱ्या नद्या आहेत तर पूर्वेला जपानचा समुद्र आहे. व्लाडिओस्टॉकच्या उत्तरेला असलेल्या या प्रदेशाचा इंग्लिश नकाशांमधे ‘ मॅरीटाईम प्रॉव्हीन्स ’ असा उल्लेख आढळतो पण खुद्द या प्रदेशात त्याला युसुरिया म्हणूनच ओळखले जाते, ते युसुरी नदीमुळे. या नद्यांच्या खोऱ्यांचा व त्या खोऱ्यातील पाणलोट क्षेत्रांचा प्राथमिक अभ्यास करणे याबरोबर सिहोटे-अलिन पर्वतरांगांचा अभ्यास करणेही या जबाबदारीत अंतर्भूत होते. या प्रदेशातील वन्यप्राण्यांचा, वनस्पतींचा व स्थानिक मानव समूहांचा अभ्यास करणे हेही माझ्या आदेशात नमूद केले होते. थोडक्यात या भागाचा पूर्ण अभ्यास करण्याचा मला आदेश होता. यासाठी माझ्याबरोबर सायबेरियन रायफल्सची एक तुकडी व सामान वाहतूकीसाठी खेचरांची व घोड्यांची एक तुकडीही देण्यात आली.
अत्यंत डोंगराळ, उंच उंच डोंगर व जंगले असलेला हा प्रदेश आम्ही या कामासाठी तुडवत होतो. या घनदाट जंगलातून वाट काढणे अत्यंत अवघड होते. सायबेरियाच्या जगप्रसिद्ध टाईगा जंगलाचा हा एक भाग आहे एवढे सांगितले म्हणजे हे जंगल कसे आहे याची कल्पना येऊ शकेल. वादळाने व बर्फाच्या वजनाने पडलेल्या महाकाय झाडांमुळे या जंगलातून मार्ग काढणे अधिकच कष्टप्रद होत होते.
अशाच एका संध्याकाळी या जंगलात सूर्य अस्ताला जात असताना अंधार पडण्याआधी आम्ही मुक्काम करायचे ठरवले. आमच्या घोड्यांसाठी व सैनिकांसाठी पाणी शोधणे हे अत्यंत महत्वाचे होते कारण आमच्याकडील पाण्याचा साठा संपत आला होता. मुक्कामाची जागा शोधत असतानाच जंगल अधिक दाट होऊ लागले व उतारही तीव्र झाला. घोडेही घसरु लागल्यावर त्यांच्या पाठीवरील सामान त्यांच्या डोक्यावरुन खाली उड्या मारु लागले. त्यांच्या बांधलेल्या दोऱ्यांनी त्या सामानाने कशीबशी त्यांची जागा धरुन ठेवली होती. त्या डोंगराच्या सोंडेला वळसा घालून शेवटी आम्ही एकदम एका घळीत उतरलो.
ही जागा खरोखरच भयाण होती. अस्ताव्यस्त पसरलेल्या मोठमोठ्या शिळा, उखडून पडलेल्या झाडांचे अवाढव्य बुंधे, त्यावर पसरलेले दाट मातकट हिरव्या रंगाचे शेवाळे…. एखाद्या भयपटाची आठवण होईल असेच चित्र होते ते ! एवढा भयप्रद नजारा कुठल्याही चित्रपटात कल्पना करुनही घालता आला नसता.
जंगले, झाडे व निसर्ग खरे तर मनाला किती आनंद देऊन जातात पण त्यावेळी मात्र ते निसर्गचित्र बघून माझ्याच नाही तर पलटणीतील सर्वांच्याच मनात पाल चुकचुकली हे मात्र खरे. अभद्रच वाटत होते ते सगळे बघून. मी असला अनुभव जंगलातच काय इतर अनेक ठिकाणी घेतला आहे. काही ठिकाणी आपल्याला अमंगल शक्तींचा वास असल्याचे जाणवते, आपले मन बेचैन होते हे सगळ्यांनीच अनुभवले असेल.
या असल्या ठिकाणी रात्र घालविण्याचे माझ्या मनातही येणे शक्य नव्हते. पण काय करणार, अंधारुन आले होते व तेवढ्यात मला पाण्याचा आवाज ऐकू आल्यावर आम्ही तेथेच मुक्काम ठोकायचा निर्णय घेतला. पाण्याच्या दिशेने उतरताना जरा सपाट जागा दिसल्यावर मी थांबण्याचा हुकुम दिला.
माझ्या माणसांनी घोडे थांबवले व मुक्कामाची तयारी चालू केली. त्यांच्या कुदळींचा व हास्यविनोदांच्या आवाजाने त्या जंगलाच्या निरव शांततेचा भंग झाला व ते उदास वातावरण जरा दूर झाले. सैनिकांनी घोड्यावरील सामान उतरवले व घोड्यांनीही सुटकेचा निश्वास टाकला. बिचारे घोडे! त्या खडतर मार्गावर सगळ्यात जास्त हाल झाले असतील तर त्यांचेच. या असल्या जागेवर त्यांना चरायलाही जागा मिळेल तर शप्पत. त्यांची चरण्याची सोय उद्या कुठेतरी केलीच पाहिजे असे मनात ठरवून मीही माझे सामान उतरावयाला लागलो.
जंगलात अंधार तसा लवकरच पडतो. झाडांच्या फांद्यातून दिसणार्या आकाशांच्या निळ्या तुकड्यांचा रंग आता हळूहळू बदलायला लागला होता पण जमिनीवर मात्र सावल्या खुपच गडद झाल्या व येणाऱ्या रात्रीची सुचना देत होत्या. मधे पेटवलेल्या शेकोटीच्या नाचणारऱ्या ज्वाळांच्या प्रकाशात झाडाचे ओंडके व त्या शिळा हलत आहेत असा भास होत होता. त्यामागे असलेल्या गडद अंधारात प्रकाश हरवून जात होता व प्रकाशाची मर्यादा लक्षात येत होती. होणाऱ्या आवाजाने अस्वस्थ होत एका जंगली खार एक कर्णकर्कश चिरकली. तिचे डोळे एकदाच लुकलुकले व ती त्या अंधारात नाहिशी झाली.
थोडासा गोंधळ झाला खरा पण लवकरच आमची पलटण स्थिरस्थावर झाली व जरा शांतता पसरली. चहाचा व जेवायचा कार्यक्रम झाल्यावर प्रत्येकजण आपापल्या वाटणीचे काम करण्यात गुंतून गेला प्रत्येकाला काहीतरी काम दिलेले होतेच. एक जण त्याची रायफल साफ करत होता तर एक जण त्याचे खोगीर दुरुस्त करत होता. काही जण झोपण्याची तयारी करत होते तर काही जण फाटलेल्या कपड्यांना टाके घालत होते. हळूहळू एकएक जण अंथरुणावर पाय पसरु लागले. उबेसाठी त्यांनी त्यांची अंथरुणे जवळजवळ घातली. सगळ्यांनीच आपले लांब कोट चढविले व कानावर टोप्या ओढून घेतल्या. दिवसभरातील श्रमाने थोड्याच वेळात सगळे मुडद्यांसारखे ठार झोपले. चरायला न मिळाल्यामुळे मोकळे सोडलेले घोडेही आमच्या जवळ येऊन उबेला पेंगत होते. मी व ऑलेन्टीएव्ह मात्र अजून जागेच होतो. मी दिवसभराच्या रस्त्याचे वर्णन माझ्या रोजनिशीमधे लिहित होतो तर तो त्याच्या बुटाची दुरुस्ती करत होता. काय झाले होते त्याच्या बुटाला कोण जाणे ! दहा वाजता मी अंथरुणावर पडलो व मळके पांघरुण ओढले. ज्या फरच्या झाडाखाली आम्ही मुक्काम टाकला होता त्याच्या फांद्या त्या पिवळ्या प्रकाशात हलत होत्या. त्या फांद्या हलल्यावर आकाशातीला एखादी चांदणी दिसे व परत अदृष्य होई. माझेही डोळे आता मिटण्याचा हट्ट करु लागले होते. पडल्या पडल्या आम्ही गप्पा मारु लागलो.
अचानक घोड्यांनी कान टवकारले व माना उंचावल्या. दुसर्याच क्षणी तेही शांत झाले. त्याकडे दुर्लक्ष करत आम्ही बोलत होतो. माझ्या एका प्रश्नाला उत्तर आले नाही म्हणून मी कूस बदलून त्याच्याकडे बघितले तर ऑलेन्टीएव्ह डोळ्यावर हात धरून अंधारात डोळे फाडून बघायचा प्रयत्न करत होता.
‘काय झाले रे ? मी विचारले.
‘वरुन काहीतरी येतंय’ तो म्हणाला.
आम्ही दोघेही नीट लक्ष देऊन ऐकू लागलो पण शांततेखेरीज काहीही ऐकू येत नव्हते. असे म्हणतात जंगलात शांतताही ऐकू येते. तेवढ्यात दगड गोटे घसरल्याचा आवाज ऐकू आला. कोणीतरी प्राणी घसरला असावा.
‘ अस्वल असेल’ असे म्हणून ऑलेन्टीएव्हने आपली रायफल लोड केली.
‘बंदूक नको…मी माणूस’ असे समोरुन ओरडून उत्तर आल्यावर आम्ही दचकलोच. काही क्षणातच त्या अंधारातून एका माणसाने प्रकाशात पाऊल टाकले.
त्याच्या अंगावर हरणाच्या कातड्याचे जॅकेट होते व खाली त्याच कातड्याची विजार होती. त्याच्या डोईला त्याने कसलेतरी फडके गुंडाळले होते व पायात कुठल्यातरी प्राण्याच्या कातड्याचे जोडे घातले होते (बहुदा काळवीट). पाठीवर झाडांच्या वल्कलांचा पिट्टू अडकवला होता. त्याने हातात एक बर्डिआंका बनावटीची जुनाट रशियन रायफल धरली होती व दुसऱ्या हातात नेम धरण्यासाठी उपयोगी असलेली बेचक्याची काठी ज्याला या भागात ‘सोश्की’ म्हणतात.
‘मॉर्नींग…कपितान’ तो म्हणाला. या भागात स्थानिक जनता सर्व गणवेषधारी माणसांना असेच अभिवादन करतात. त्याने माझा हुद्दा ओळखला असेल असे तुम्हाला वाटण्याची शक्यता आहे म्हणून हा खुलासा. त्याने मग शांतपणे आपली रायफल एका झाडाच्या बुंध्याला टेकवून उभी केली व आपल्या पाठीवरचा पिट्टू काढला. आपल्या मळकट बाहीने चेहऱ्यावरचा घाम पुसत त्याने त्या शेकोटीजवळ बसकण मारली. त्या शेकोटीच्या प्रकाशात मला त्या माणसाला नीट बघता आले.
आमच्या या आगंतुक पाहूण्याचे वय आदमासे पंचेचाळीस असावे. त्याला तसा बुटकाच म्हटले पाहिजे पण त्याचा बांधा मजबूत दिसत होता व त्याची ताकद त्याच्या राकट आडव्या खांद्यातून डोकावत होती. त्याचे दंड व स्नायू कणखर दिसत होते पण पाय थोडेसे बाहेरच्या बाजूस वाकलेले दिसत होते. उन, पाऊस व थंडीने रापलेला चेहरा त्याचा चेहरा त्या प्रदेशातील आदिवासींसारखाच होता. वर आलेली गालफाडे, छोटेसे नाक, मिचमिचे डोळे व मंगोल वंशाच्या पुरुषांच्या पापण्यांवर पडते तशी एक घडीही त्याच्या भुवईखाली पडलेली दिसत होती. रुंद जिवणी व त्यातून डोकावणारे मजबूत मोठे दात त्या वंशाची खात्री देत होते. लालसर रंगाची छोटी मिशी व त्याच रंगाची हनवुटीवरची छोटीशी खुरटी दाढी, त्यात एवढे काही विशेष नव्हते पण त्याच्याकडे पाहिल्या पाहिल्या चटकन लक्षात येत होते ते त्याचे डोळे. काळेभोर डोळे व नितळ दृष्टी हे त्याचे वैशिष्ट्य लक्षात राहील असेच होते. आत्यंतिक प्रामाणिकपणा, ठामपणा, सभ्यपणा व जगावरचा विश्वास त्या नजरेतून डोकावत होता.
तो आल्या आल्या जसे आम्ही त्याचे स्वागत केले तसे आमच्या पाहुण्याने आम्हाला स्वीकारले दिसले नाही. त्याने शांतपणे आमच्याकडे दुर्लक्ष करत आपल्या छातीवरील खिशातून तंबाखूचा बटवा काढला, स्वत:चा पाईप भरला व शांतपणे तो त्यातून धूर काढू लागला. तो कोण आहे, कुठून आला आहे असली फालतू चौकशी न करता मी त्याला जेवणाबद्दल विचारले. टाईगामधे तशीच पद्धत आहे.
‘धन्यवाद ! खाणार ! मी.. दिवसभर जेवण नाही’ त्याने स्वत:कडे बोट दाखवत म्हटले.
तो जेवत असताना मी परत एकदा त्याच्याकडे निरखून पाहिले. त्याच्या कमरेला शिकारी चाकू लटकवलेला होता व त्याचे हात राकट व व्रणांनी भरलेले होते. तशाच जखमांचे व्रण त्याच्या चेहऱ्यावरही दिसत होते. भुवईवरचा व कानाखालचा व्रण तर बराच मोठा दिसत होता. त्याने त्याच्या डोक्यावरचे फडके काढल्यावर त्याच्या लाल रंगाच्या केसांच्या अस्ताव्यस्त जटा माझ्या दृष्टीस पडल्या. ‘केसांना बरेच महिने कात्री लागलेली दिसत नाही’ मी मनाशी पुटपुटलो.
आत्तापर्यंत या माणसाने तोंडातून एकही शब्द काढला नव्हता. न राहवून ऑलेन्टीएव्हने विचारले,
‘तू चिनी आहेस का कोरियन?’
‘ मी गोल्डी आहे’. तो म्हणाला.
मला या अस्तंगत होत जाणाऱ्या आदिवासी जमातीच्या एखाद्या माणसाला भेटण्याची इच्छा होतीच. ही जमात मांचू आणि टुंगुस जमातींच्या जवळची होती. या जमातीची रशियातील लोकसंख्या आता पाच हजाराहून कमी राहिली होती व फार थोडे चिनी हद्दीत असतील. या लोकांचा मुख्य व्यवसाय शिकार व मासेमारी करणे हाच आहे. त्यांच्या संस्कृतीवर चिनचा प्रभाव मोठा आहे. त्यातील काही जण बौद्ध आहेत तर काही जणांना धर्म म्हणजे काय याची कल्पनाच नसावी.
‘तू शिकारी दिसतोस ! बरोबर ना ?’ मी त्याला विचारले.
‘हो ! मी फक्त शिकार ! दिवसभर. मी मासे नाही, काही नाही. फक्त शिकार !’ त्याची बोलण्याची पद्धत मला मजेशीर वाटली. जणू त्याला फक्त अर्थाशीच मतलब असावा.
‘कुठे राहतोस तू ?’ ऑलेन्टीएव्हने विचारले.
‘मला घर नाही ! चालतो. शेकोटी, झोपडी जेवण. सारखी शिकार. घर नाही’
मग त्याने दिवसभर काय झाले ते सांगितले. तो एका काळविटाच्या मागावर होता. त्याने त्याला जखमी केले होते. त्याच्या खुरांचा माग काढत तो येथपर्यंत पोहोचला होता. अंधारात त्याला शेकोटीचा उजेड दिसल्यावर तो सरळ आमच्याकडे आला होता..
‘मी जाणार होतो. म्हटले दूर कोण आले, ते बघू. कपितान व सैनिक! मी सरळ इकडेच आलो.’
‘नाव काय तुझे?’ मी विचारले.
‘देरसू ! देरसू उझाला’.
या माणसात मला अचानक रस वाटू लागला. त्याच्यात काहीतरी विशेष होते हे निश्चित. त्याची भाषा सरळ होती व त्याचा स्वर मृदू पण ठाम होता. मग आम्ही गप्पा मारल्या. त्याने त्याच्या आयुष्याबद्दल सांगायला सुरुवात केली. जसा तो बोलत गेला तसा तो मला जास्तच आवडू लागला. या माणसाने आपले आयुष्य टाईगाच्या जंगलात शिकारीत घालविले होते. बाहेरच्या शहरी संस्कृतीचे त्याला वारेही लागलेले नव्हते. जणू टाईगाचा आदिमानवच. त्याच्या हकिकतींमधून मला कळले की तो त्याच्या रायफलमुळेच या जंगलात तग धरुन आहे. शिकारीत मरलेल्या प्राण्यांच्या बदल्यात चिनी व्यापाऱ्यांकडून छर्रे, दारु व तंबाखू मिळवायची एवढाच काय तो त्याचा बाहेरच्या जगाशी संबंध. ती रायफलही त्याच्याकडे त्याच्या वडिलांकडून आलेली होती. त्याचे वय त्याच्या अंदाजाप्रमाणे त्रेपन्न होते व त्याने आत्तापर्यंत एकदाही घरात रात्र काढलेली नव्हती. आकाशाखाली झोपणे त्याला पावसात शक्य होत नसे तेव्हा तो स्वत:साठी पाने व लाकूड वापरुन तात्पुरता निवारा उभा करे व त्यात झोपे. मात्र त्याच्या आठवणीत आई, वडील, बहीण व घर असलेले आठवत होते.
‘ते सगळे वारले’ एकाएकी तो गंभीर झाला.
‘मला बायको, मुलगा, मुलगी, घर, सगळे होते. पण देवीच्या साथीत ते सगळे देवाघरी गेले व मला घर जाळून टाकायला लागले. मी एकटा..’.
हे बोलत असताना त्याच्या चेहऱ्यावर वेदनेची छाया पसरली. बहुदा त्याला पूर्वायुष्यात भोगलेल्या यातना आठवत असाव्यात. मी त्याचे सांत्वन करायचा प्रयत्न केला पण ज्याचे घरदार व माणसे उध्वस्त झाली आहेत त्याचे सांत्वन कोणत्या शब्दात करणार? कदाचित काळच त्याचे सांत्वन करु शकेल. मला त्याला मदत करावीशी वाटत होती पण कशी ते उमजत नव्हते. माझ्या डोक्यात तेवढ्यात एक कल्पना आली. त्याच्या जुनाट रायफलबद्दल मी त्याला नवी कोरी रायफल देऊ केली पण त्याला त्याने नम्रपणे स्पष्ट नकार दिला. ती त्याच्या वडिलांची आठवण होती व अजुनही चांगले काम देत होती असे त्याचे म्हणणे पडले. शिवाय ती रायफल त्याची अत्यंत आवडती होती हेही महत्वाचे कारण होतेच. त्याने त्याची रायफल उचलली व तो तिला प्रेमाने कुरवाळू लागला.
मध्यरात्र उलटून गेली तरी आम्ही गप्पा मारतच होतो. अर्थात देरसूच बोलत होता व मी ऐकत होतो. मला त्याच्या गोष्टी ऐकून मोठी मजा वाटत होती. त्याच्या शिकारीच्या गोष्टी व तो एकदा लुटारुंच्या तावडीत कसा सापडला व त्याने त्याची कशी सुटका करुन घेतली हे सगळे ऐकताना मला फार जादूई वाटत होते. तो वाघाला मारणार नाही कारण तो त्या जंगलाचा देव आहे व जिनसेंगचे माणसांपासून संरक्षण करतो हेही मला नव्यानेच कळाले. नद्यांचे पूर व सैतानी शक्ती कशा असतात याबद्दलही महत्वाची माहिती त्याने पुरवली.
एकदातर एका वाघाने त्याला जमिनीवर लोळवले होते. त्याच्या बायकोने त्या जंगलात त्याचा माग काढला तेव्हा हा जखमी अवस्थेत रक्तस्त्रावामुळे बेशुद्ध पडलेला तिला आढळला होता. त्या आजारातून तो उठेपर्यंत त्याची बायकोच शिकार करुन सगळ्यांचे पोट भरत होती.
गप्पांच्या ओघात मी त्याला शेवटी सध्या आपण कोठे आहोत हे विचारले. त्याने सांगितले की आपण लेफू नदीच्या उगमाजवळ आहोत आणि उद्या आपल्याला पहिली झोपडी लागेल.
एका सैनिकाला जाग आली त्याने उठुन आमच्याकडे डोळे फाडून बघितले व हसून तो परत झोपी गेला. अजुनही वर खाली सगळीकडे अंधारच होता. दवाचे चांगले मोठाले थेंब पडायला सुरुवात झाली होती. उद्या चांगली हवा असणार मी मनाशीच म्हटले. वातावरण स्तब्ध होते जणूकाही निसर्गाची विश्रांतीच चालू होती. एक तास उलटला असेल नसेल, आणि पूर्व दिशेला रंगांची उधळण झाली. मी माझ्या घड्याळात पाहिले, सहा वाजले होते. आज ऑर्डर्लीची जबाबदारी ज्याची होती त्या सैनिकाला उठविण्याची वेळ झाली होती. मी त्याला हलवले व उठायला सांगितले. तो डोळे चोळत उठला व त्याची नजर देरसूवर पडली.
‘हॅलो ! अरे वा पाहूणा आलेला दिसतोय’ असे म्हणून त्याने बूटाशी झटापट चालू केली.
आकाशाचा रंग आता निळा झाला नंतर ढगाळ झाला व ढगही दाटून आले. त्या रंगाची छाया खाली झाडांवर व डोंगरांवरही पसरली. काही क्षणातच आमच्या तळावर गडबड उडाली. घोडे फुरफरु लागले. खारीने तशीच कर्कश्य साद घातली पण यावेळी तिला कोणीतरी प्रतिसाद दिला. हळद्याची मंजूळ शीळ ऐकू येऊ लागली तर त्याला साथ म्हणून सुतार पक्षी तबला बडवायला लागले. टाईगाला जाग आली. प्रत्येक मिनिटाला प्रकाश वाढत होता. थोड्याच वेळात डोंगराआडून सूर्याची किरणे त्या जंगलात फाकली व सगळीकडे दिवस उजाडला. आता आमच्या तळावरचे दृष्य एकदम बदलले. ज्या ठिकाणी जिवंत ज्वाळा आकाशात जात होत्या त्या ठिकाणी आता मद्दड राखेचा ढीग पडला होता. आमचे रिकामे कप जागेवरच लवंडले होते व ज्या ठिकाणी माझा तंबू होता तेथे आता एक काठी उभी दिसत होती व त्याखाली तुडवलेले गवत…..

जयंत कुलकर्णी.

Posted in कथा | १ प्रतिक्रिया

विजयनगरच्या साम्राज्याचा थोडक्यात इतिहास व त्याला भेट देणारे परकीय प्रवासी.-३

….. ही झाली पोर्तुगीज भारतात कसे आले त्याची कहाणी….आता परत कृष्णदेवराय व विजयनगरकडे वळू. त्याच्या अगोदर विजयनगरमधील घोड्याच्या व्यापाराच्या पेठेचा फोटो खाली दिला आहे त्याच्यावर एक नजर टाका…

क्रमश:……

कृष्णदेवरायच्या कारकिर्दीबाबत लिहावे तितके कमीच आहे. त्याच्या विजयांमुळे, राज्यकारभारांमुळे त्या काळात त्याचा दरारा सार्‍या दक्षिण हिंदुस्थानात पसरला. एवढेच नाही तर उत्तरेकडेही मुसलमानी सत्तेत त्याच्या भरभराटीचे गोडवे गायले जात होते. दुर्दैवाने काळाच्या उदरात काय दडले आहे व पुढे काय होणार आहे ही दूरदृष्टी फार कमी जणात असते किंवा असेही म्हणता येईल की काही गोष्टी आपल्या हातातून सुटतात. कृष्णदेवराय शांततेच्या काळात काव्य, देवळे, नृत्य इत्यादी कला यांचा आस्वाद घेण्याबरोबर तो युद्धाचीही जोरदार तयारी करत होता.

महंमद तुघलकचा सेनापती झाफर खान हा तुघलकांना न जुमानता पुर्वीच स्वतंत्र झाला होता हे आपल्याला माहीतच आहे. या जाफर खानाची हकीकत मोठी मजेची आहे. दिल्लीला एक विद्वान पंडीत होता. त्याचे नाव होते गंगाधरशास्त्री वाबळे. नावावरून हा मराठी असावा असे वाटते. हा बराच श्रीमंत होता व त्याने दिल्लीच्या आसपास शेतीवाडी खरेदी करून आपले व्यवस्थीत बस्तान बसवले होते. याच्याकडे एक गरीब पण अत्यंत अफगाणी हुशार मुलगा कामाला होता त्याचे नाव हसन. याच्यावर सगळे ब्राह्मणी संस्कारच झाले होते. एक दिवस या मुलाला शेतात काम करताना काही सोने भरलेले हंडे सापडले ते त्याने प्रामाणिकपणे मालकाला परत केले. त्याची हुशारी व प्रामाणिकपणा बघून बघून वाबळे शास्त्र्यांनी त्याच्या इतर शिक्षणाची सोय केली व तो एक दिवस तुघलकांच्या सेनेचा दक्षिणेत सेनापती झाला.

दक्षिणेला याने जे राज्य स्थापन केले त्याला इतर मुसलमान ब्राह्मणाचे राज्य म्हणत त्याचे झाले बहामन-बहामनी….. हा अर्थातच हिंदूंच्या बाबतीत बराच मवाळ धोरण स्वीकारत होता जे त्याच्या सरदारांना बिलकुल पसंत नव्हते. आर्थिक कुरबुरी, प्रशासकीय कामात ढवळाढवळ इत्यादी कारणांमुळे त्याचा परिणाम त्याच्या विरोधात बंडखोरी होण्यात झाला. असो. याच्याही राज्याचे पाच तुकडे झाले. विजापूर, अहमदनगर, गोवळकोंडा, बेरर, व बिदर या नावाच्या या पाच शाह्या आपल्या ओळखीच्या आहेतच.

नकाशा:
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

या सगळ्यांशी विजयनगरने येनकेनप्रकाराने सामना केला. कधी त्यांना एकामेकांच्यात झुंजवून तर कधी त्यांच्याशी लढाया करून…. कृष्णदेवरायचे पुढील लक्ष होते अदिलशहाचा रायचूरचा किल्ला. नुनीझ नावाचा जो एक पोर्तुगीज प्रवासी येथे त्या काळात होता त्याने या लढाईचे वर्णन हुबेहूब केले आहे ते आपण बघुया.. मी ते थोडक्यात देतो..
कृष्णदेवरायचा अत्यंत विश्वासू सेवक सालूवतिम्मा नावाचा एक ब्राह्मण सरदार होता.
राजा याच्यावर बरीच महत्वाच्या योजना सोपवीत असे. ओरिसाच्या मोहिमेनंतर कृष्णदेवरायने यालाच त्या विभागाचा ताबा दिला होता. हा सरदार विजयनगरला आला असता रायचूरच्या किल्ल्याच्या मोहिमेला मूर्त स्वरूप देण्यात आले. अदिलशहाचा हा किल्ला मजबूत व शिबंदीने नेहमीच खचाखच भरलेला असायचा व त्यामुळे याला घातलेले वेढे शेवटी उठून जायचे अशी याची ख्याती होती.

अदिलशहा आणि विजयनगरमधे चाळीस वर्षापूर्वी जो शांतता करार झाला तो अजूनही अस्तीत्वात होता. पण जेव्हा हा अस्तित्वात आला तेव्हा रायचूर विजयनगरच्या ताब्यात होते त्यामुळे ही जखम ठसठसत होती. आता कृष्णदेवरायची ताकद अतोनात वाढल्यामुळे त्याला अदिलशहापासून हा किल्ला हिसकावून घेउन हिशेब चुकता करायचाच होता पण त्याला संधी व कारण दोन्हीही मिळायची होती. सालूवतिम्मा विजयनगरमधे असताना आयतेच कारण चालून आले.

कृष्णदेवराय….(असावा….खात्री नाही)
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

हा जो शांतता करार झाला होता त्यात एकामेकांच्या राज्यातील गुन्हेगारांना आश्रय द्यायचा नाही अशी अनेक कलमे होतीच. आपण अगोदर बघितलेच आहे की कृष्णदेवरायला घोडे लागत व चांगले घोडे लागत व या कामात त्याला पोर्तुगीज मदत करत, म्हणजे त्यांचा तो धंदाच होता पण घोडे कोणाला द्यायचे हे येथे व्यापारी ठरवत असे. दक्षिणेतील सर्वच सत्ता घोड्यांसाठी गोव्यावर अवलंबून असत. आता पुरवठा करणारा एक व गिर्‍हाईक पाच असे असल्यामुळे पोर्तुगिजांचे महत्व अवास्तव वाढले होते. तसेच कोणी एकाने घोड्याची प्रचंड मागणी नोंदवली की लढाई होणार अशी अटकळही बांधली जायची. ही माहिती गोळा करण्यासाठी सर्व सत्तांचे हेर गोव्यात कार्यरत असत. (हल्लीच्या काळातील उदाहरण द्यायचे झाल्यास, कारगीलच्या वेळेस पाकिस्तानमधील एका व्यापाराने बर्फात वापरायचे बरेच बूट बाजारातून उचलले होते. हे नंतर कळाले. पण ही माहिती जर आपल्या गुप्तहेरखात्याने अगोदरच पैदा केली असती तर झाले ते प्रकरण अशा तर्‍हेने झाले नसते. कदाचित केलीही असेल मला माहीत नाही)..तर कृष्णदेवरायचा एक व्यापारी गोव्यात होता. हा व्यापारी मुसलमान होता व त्याचे नाव मर्शर असे काहीतरी होते व तो “सय्यद” होता. हा माणूस गोव्यामधे घोड्याच्या व्यापारात कृष्णदेवरायचे प्रतिनिधीत्व करत असे. या माणसाला भरपूर पैसे देऊन कृष्णदेवरायने फोंड्याला रवाना केले. या माणसाला जे घोडे विकत घ्यायचे होते त्याची संख्या बघून शंका आलीच असणार व ते कोणाविरूद्ध असणार याचीही कल्पना आली असणार. त्याने आपला गोव्यातील बाडबिस्तारा गुंडाळला व पैसे घेऊन पळ काढला. तो अदिलशाहाच्या आश्रयास गेल्यावर सालूवतिम्माच्या डोक्यात आता रायचूरवर हल्ला करण्यास हे योग्य कारण आहे ही कल्पना आली व त्याने कृष्णदेवरायलाही हा सल्ला दिला जो त्याने लगेचच मानला. अदिलशहाला लगेचच खलिता पाठवून करारातील कलमांची आठवण करून देण्यात आली. अदिलशाच्या दरबारात मौला मौलवींचा विशेष भरणा असल्यामुळे त्यांच्या मताला किंमत होती. त्यांनी हा माणूस “पैगंबरच्या” रक्ताचा असल्यामुळे आपल्याला कुठलीही किंमत चुकवून त्याचे संरक्षण करावे लागेल असा पवित्रा घेतला.

दुसरा पोर्तुगीज बारोस याने जरा वेगळी कहाणी सांगितली आहे. “त्याच्या मते या मुसलमान व्यापाराला कृष्णदेवरायने मुद्दाम बरीच मोठी रक्कम देऊन गोव्याला रवाना केले होते. त्याचवेळी पर्शियामधून चांगले घोडे आले होते. मूर वंशाच्या या मुसलमानावर ना कृष्णदेवरायचा विश्वास होता ना पोर्तुगिजांचा. कृष्णदेवरायने पोर्तुगीजांना अगोदरच या सगळ्याची कल्पना देऊन ठेवली होती. तो जर पळाला तर त्याला मारू नये पण रक्कम हस्तगत करावी. त्याला पाहिजे तेथे जाऊ द्यावे अशा प्रकारच्या सुचनाही देऊन ठेवल्या होत्या.”

पणजीपासून काही अंतरावर आल्यावर अपेक्षेप्रमाणे या व्यापार्‍याने पळ काढला पण तो निसटला व अपेक्षेप्रमाणे अदिलशहाच्या आश्रयाला गेला. शेवटी धर्मगुरूंच्या सल्ल्यानुसार याला बोटीत बसविण्यासाठी चौल बंदरात नेण्यात आले. अर्थात थोर अदिलशहाने त्याच्या कडून ते पैसे काढून घेऊन या पैगंबराच्या वंशजाला पैगंबरवासी केले ते वेगळे. तो पुढे कुठेही दिसला नाही ना त्याच्याबद्दल कोणी काही सांगितले. तो गायबच झाला.

नुनिझ त्यानंतर यु्द्धाच्या वर्णनात लिहितो “पुजाअर्चा झाल्यावर व पशूंचे बळी दिल्यावर कृष्णदेवरायची सेना विजयनगरातून नगार्यारचा तालावर पावले टाकत बाहेर पडली. पहिल्यांदा बाहेर पडली कामनाईक याची सेना. त्यात तीस हजार पायदळ-त्यात धनुर्धारी, तलवारधारी, भालाफेक करणार्‍या तुकड्या व अंदाजे हजार घोडेस्वार व सोळा हत्ती चालत होते. त्यानंतर तिमण्णानाईक याची सेना बाहेर पडली. त्यात साठ हजार पायदळ व दोन हजार स्वारांचे घोडदळ व एकवीस हत्तींचे गजदल होते. त्याच्या मागे सलुवतिम्माची सेना होती. यात एक लाख वीस हजारचे पायदळ, साठ हत्ती होते. त्यानंतर कुमारचे सैन्य बाहेर पडले. त्याच्या सैन्यात ऐशी हजारचे पायदळ, सहा हजाराचे घोडदळ व चाळीस हत्ती होते. त्यानंतर सलुवतिम्माचा भावाची सेना बाहेर पडत होती. हा विजयनगर शहराचा प्रशासक होता. त्याच्या सेनेत हजाराचे घोडदळ, तीस हजार सैनिक व दहा हत्ती होते. त्यानंतर राजाचे तीन विश्वासू हिजडे होते त्यांची सेना बाहेर पडली. त्यातही तीस हजार सैनिक, एक हजार घोडेस्वार व पंधरा हत्ती होते. राजाचे असे इतर अनेक सेवक आपापली सेना घेऊन हजर होते. स्वत: राजा त्याच्या सैन्यासह यात सामील झाला होता. सर्व सैनिक शस्त्रसज्ज असून हत्तीवर हौदे होते ज्यात चार माणसे बसली होती. हत्तींना शक्य असेल तेथे चिलखत चढवलेले होते व त्याच्या सोंडेला जाडजूड तलवारी बांधलेल्या होत्या. बाजारबुणगे तर असंख्य होते. धोबी, न्हावी, पखाली धारण केलेले पाणके, एवढेच काय वेश्याही या सेनेबरोबर होत्या.

हत्ती महत्वाचे होते. विजयनगरमधेही प्रचंड संख्येने हत्ती होते. सण व युद्ध या दोन्ही ठिकाणी या महाकाय हलत्या किल्ल्याला महत्व होते. त्यांच्या तबेल्याच्या एका खोलीचे चित्र खाली दिले आहे

Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire
या प्रचंड सेनेच्या अगोदरच पन्नास हजारांची फौज कमीत कमी लवाजमा घेऊन पुढे गेली होती. यांच्या बरोबर शत्रूच्या बातम्या काढणार्‍यांच्या असंख्य तुकड्या शत्रूच्या प्रदेशात खोलवर पसरल्या होत्या. या सैन्यदलाबरोबर सैनिकांच्या गरजा भागवायला असंख्य व्यापारी व त्यांची दुकानेही होती. अशा तर्‍हेने मजल दर मजल करत हे सैन्य रायचूरपासून जवळ असलेल्या मलियाबाद येथे पोहोचले. तेथे त्याला इतर ठिकाणाहून आलेले सैन्य मिळाले.

शहराला वेढा घातल्यावर आतून तोफांचा व बाणांचा मारा सुरू झाला. तटबंदीपाशी असंख्य सैनिक मरून पडू लागले. शेवटी कृष्णदेवरायच्या अधिकार्‍यांनी तटबंदीतील दगड विकत घ्यायला सूरू केले. आतील जनतेने याला चांगलाच प्रतिसाद दिल्यावर काही ठिकाणी ही तटबंदी उघडी पडली. हा वेढा तीन महिने चालला व याचा निर्णय लागेना. तेवढ्यात अदिलशहा या शहराच्या मदतीसाठी कुमक घेऊन आला व त्याने रायचूरच्या उत्तरेला असलेल्या कृष्णेच्याकिनारी तळ ठोकला. हे शहर कृष्णा व तुंगभद्रा या दोन नद्यांच्या मधे असलेल्या जमिनीवर वसले होते. अत्यंत कोरडा, फक्त झाडे झुडपे असलेला हा प्रदेश आहे व येथे मोठमोठे दगड पडलेले आहेत. कृष्णदेवरायने लगेचच आपले हेर त्या तळाची वित्तंबातमी काढायला पाठवले खरे पण मुसलमानांच्या क्रुरतेच्या कहाण्या जनमानसात पसरल्या असल्यामुळे कृष्णदेवरायच्या सैनिकांत चलबिचल सूरू झाली.

दोन्हीही सैन्य तळ देऊन बसली व हालचाल करेनात. कृष्णदेवरायचे सैन्य काहीच हालचाल करत नाही हे बघून अदिलशहा बेचैन झाला व त्याने आपल्या सरदारांशी सल्लामसलत केली. त्यात अनेक मतांतरे प्रकट झाली. काहींचे म्हणणे होते की अदिलशाहाची लष्करी ताकद बघून कृष्णदेवराय हालचाल करत नाही तर काही म्हणत होते की तो आदिलशहा नदी पार करायची वाट बघतोय. हे मत मांडणार्‍यात फोंड्याचा सुभेदार व गोव्याचा सुभेदार अंकूशखान प्रमुख होता. इतर उतावळ्या सरदारांनी मत मांडले की कृष्णदेवरायच्या सैन्यात असे अनेक सरदार आहेत ज्यांनी अदिलशहाच्या हातून पूर्वी सपाटून मार खाल्लेला आहे त्यामुळे ते घाबरलेले आहेत. हल्ला चढवायची.हीच वेळ आहे आता कच खाण्यात अर्थ नाही.

शेवटी या मताला बळी पडून अदिलशहाने मोठ्या धाडसाने व आवेशाने आपल्या सेनेला आक्रमण करायचा आदेश दिला. त्याच्याकडे एक लाख वीस हजार सैनिक, एकशे पन्नास हत्ती, व तोफखाना होता. या तोफखान्याच्या मारक शक्तीवर त्याचा विश्वास होता व त्यामुळेच तो हे युद्ध जिंकणार अशी त्याला खात्री होती. कृष्णदेवरायच्या तळावर हल्ला करून रायचूर वाचवता येईल अशी त्याला खात्री होती. स्वत:च्या तळाभोवती खंदक खणून त्याने त्या तळाच्या संरक्षणाची सिद्धता केली. मुबलक पाण्याची आवश्यकता असल्यामुळे हा तळ पाण्याच्या कडेकडेने पसरला होता. त्यांना योग्य त्या सुचना देऊन अदिलशहा निघाला.
कृष्णदेवरायला या हालचालींची वित्तंबातमी मिळतच होती. त्याने लगेचच आपल्या फौजेला तयारीत रहायला सांगितले पण अदिलशहाच्या पुढच्या हालचालींचा अंदाज आल्याशिवाय काहीही करायचे नाही हाही आदेश दिला. जेव्हा कृष्णदेवरायला अदिलशहाने तळ ऊठविल्याची बातमी मिळवली तेव्हा त्याने लगेच आपल्या सेनेला तयार व्हायची आज्ञा केली. त्याने आपल्या सेनेचे एकूण सात भाग केले. त्या दिवशी शुक्रवार होता. त्याला त्याच्या राजज्योतीषांनी हा दिवस शूभ नाही हे सांगून या विचारापासून परावृत्त केले व त्या ऐवजी शनिवारी हल्ला काढायचा मुहुर्त काढून दिला. (मला स्वत:ला हे अंधविश्वासच भारतीयांच्या नाशाला कारणीभूत झाले आहेत याची खात्री आहे. दुर्दैव हे आहे की आजही शनीच्या देवळासमोर तरूण तेलाच्या चिकट बाटल्या घेऊन रांगेत आपली साडेसाती संपविण्यासाठी उभे असतात. किंवा आपली पत्रिका घेऊन दारोदारी फिरत असतात. काय म्हणावे या कर्माला. कधी कधी असे वाटते, यांना युद्धभूमीवर उभे करायला पाहिजे म्हणजे हे स्वत:च्या आयुष्याला एवढी किंमत देणार नाहीत. नशिबाने कृष्णदेवराय हे युद्ध जिंकला तरीही माझे हेच म्हणणे आहे.)

कृष्णदेवराय आपली सेना घेऊन आगेकूच करून पुढे गेला तेवढ्यात रायचूरची तटबंदी उघडून एक छोटे घोडदळ बाहेर पडले. राजाचे सैन्य थांबले की हे थांबे. ते चालले की हे मागे मागे येई. कोणालाच हे काय चालले होते, कोण होते याचा पत्ता लागला नाही. शेवटॊ रविवारच्या पहाटे कृष्णदेवरायच्या तळावर मोठी गडबड उडाली. लाखो सैनिक युद्धगर्जना करू लागले. जणू काही आता आकाशच त्या आवाजाने खाली कोसळणार की काय अशी परिस्थिती निर्माण झाली. लाख घोड्यांच्या खिंकाळण्याने व खूर आपटण्याने जमीन हादरू लागली. वाद्ये व हत्तींच्या ओरडण्याने वातावरण भयभीत झाले. याची कोणालाही कल्पना येणार नाही कारण याचे वर्णनच होऊ शकत नाही. समजा त्याचे वर्णन करायचा प्रयत्न केला तरी त्यावर कोणाचा विश्वास बसणार नाही.

सगळे सैन्य आघाडीवर गेल्यावर राजाने सैन्याच्या दोन तुकड्यांना (डिव्हिजन्स) हल्ल्याची आज्ञा दिली व शत्रूच्या एकही सैनिकाला जिवंत सोडू नका असे आवाहन केले. हे ऐकल्यावर विजयनगरच्या सैनिकांनी इतक्या त्वेषाने हल्ला केला की काहीच क्षणात ते शत्रूच्या शिबंदीवर पोहोचले व त्यांनी मुसलमानांच्या कत्तलीला सुरवात केली. मुसलमान सैनिकांनी माघार घेतलेली पाहून अदिलशाहाने त्याचा तोफखाना आणला व त्यांचा भडिमार चालू केला. त्यात असंख्य सैनिक मरताना पाहून कृष्णदेवरायच्या सैन्यात पळापळ झाली. ते बघून स्वत: राजा आघाडीवर गेला व त्याने स्वत:च पळणार्‍या सैनिकांची मुंडकी उडवली ते बघून हे सैन्य परत फिरले. त्यांच्या बरोबर नवीन सैन्यही होते. त्यांनी काहीच वेळात अदिलशहाच्या सैन्याची दाणादाण उडविली. शत्रूचे सैनिक पळत सुटले व जीव वाचविण्यासाठी त्यांनी नदीत उड्या मारल्या व असंख्य बुडून मेले. अदिलशहाचा गोट पूर्णपणे लुटण्यात आला…बर्‍याच सरदारांना पकडण्यात आले. मुख्य म्हणजे तोफखाना व अगणित संपत्ती हातात पडली. स्वत: राजाने अदिलशाहाच्या तंबूत जाऊन विश्रांती करायचा मनोदय जाहीर केला. त्याच्या सरदारांनी याला विरोध केला व शत्रूचा पाठलाग करून त्याचा पुरता नायनाट करायची परवानगी मागितली पण राजाने ती दिली नाही. बरेच हकनाक बळी गेले आहेत तेव्हा झाली तेवढी शिक्षा पूरी झाली असे राजाने उत्तर दिले…….

या युद्धात चारशे तोफा, अगणित बैल, चार हजार ओरमूझचे जातीवंत घोडे अनेक स्त्रिया व मुले हाती लागली. राजाने त्या सगळ्यांना सोडून द्यायची आज्ञा दिली. ……………….”

या युद्धाचे अगदी सवीस्तर वर्णन नुनीझने केले आहे पण ते सगळे येथे देता येणार नाही. युद्ध जिंकल्यावर कृष्णदेवरायचे विजयनगरमधे भव्य स्वागत करण्यात आले.

अदिलशहाचा दूत कृष्णदेवरायची भेट घेण्यासाठी एक महिना प्रयत्न करत होता. अखेरीस त्याने भेट घेऊन त्याच्या राजाच्या मागण्या पूढे ठेवल्यावर कृष्णदेवरायने तूझ्या राजाच्या मागण्या मी मान्य करेन पण त्याने येथे येऊन माझ्या पायाचे चुंबन घेतले तर.. असा निरोप पाठवला…. हे सगळे लिहिले दोन कारणांसाठी.. त्या काळी युद्धे कशी चालत, राजकारण कसे चाले, व आपले राजे चुका कशा करत हे कळण्यासाठी….त्याच वेळी अदिलशहा संपवला असता तर विजापूर इतिहासातून उखडले गेले असते…अशा चूका मुसलमान राजवटी कधीच करत नसत…असो.. हे जरतर झाले पण चूका झाल्या हे सत्य आहे.

हे युद्ध झाले १५२० साली मे महिन्याच्या पोर्णिमेच्या आसपास..

युसूफ अदिलशहा.
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

कृष्णदेवरायला शेवटच्या काळात बर्‍याच अनिश्चितेचा सामना करावा लागला. बहुदा त्याला आजाराने ग्रासले असावे व त्याची राजकारभारावरची पकड जरा ढिली झाली असावी. त्यातच त्याच्यावर एक कौटुंबिक आपत्ती कोसळली. त्याचा एकुलता एक मुलगा एकाएकी मरण पावला. त्याच्यावर वीषप्रयोग झाला असा संशय येऊन कृष्णदेवरायने त्याचा अत्यंत विश्वासू व पराक्रमी सरदार सलूवतिम्मा याला पकडून कैदेत टाकले. त्याचा मुलगा कसाबसा सूटून संदूरच्या टेकड्यात पळाला व त्याने तेथे रामदूर्ग येथे स्वत:चे राज्य स्थापन केले. कृष्णदेवरायने सलूवतिम्माला, त्याच्या भावाला व मुलाला दरबारात बोलावून त्यांचे डोळे काढले. या प्रकारात त्याला पोर्तुगीजांनी मदत केली असे म्हणतात कारण या सरदाराला हात लावायची कोणाची ताकद नव्हती.. तेवढ्यात अजून एका सरदाराने, नागम नायकानेही बंड पुकारले. हा कृष्णदेवरायला धक्कच होता. गंमत म्हणजे या नायकाचा मुलगा कृष्णदेवरायच्या दरबारात होता त्यानेच आपल्या बापाला वठणीवर आणायची कामगिरी स्वीकारली व यशस्वी केली.

या सगळ्या प्रकरणांमुळे, मुलाच्या मृत्यूमुळे व बंडाळ्यांमुळे हळू हळू कृष्णदेवरायचे मन राज्यकारभारावरून उडू लागले व त्याचा सावत्रभाऊ अच्युतराय हा राज्यकाराभाराचा शकट हाकू लागला. हा अच्युतरायही कृष्णदेवरायप्रमाणे शूर व राजकारणी होता. त्याने मोठ्या अक्कलहुशारीने सगळी बंडे मोडून काढली व थोडाफार त्रावणकोर भागात प्रदेशही जिंकला पण यालाही काय धाड भरली ते कळत नाही यानेही आपल्या दोन मेव्हण्यांवर राज्यकारभार सोडून दिला, हेही हुशार होते, नाही असे नाही पण इतर सरदारांना हे रुचणे शक्यच नव्हते. या मेहूण्यांची आडनावे तिरूमलराजू अशी असावीत.. अच्युतराय जिवंत होता तोपर्यंत विरोधी पक्ष शांत होता मात्र तो मेल्यावर या मेहुण्यांची सत्ता उलथवण्यात आली व तीन भावांनी हस्तगत केली. त्यांनी शहाणपणा करून स्वत: गादीवर न बसता अच्युतरायच्या मुलाला गादीवर बसवले व राज्यकारभार आरंभला. यातील मोठ्याचे नाव रामराजा होते. हे तिघेही हुशार व राजकारणी होते. यांनी विजयनगरचा राज्यकारभार योग्यपणे चालविला असे म्हणावे लागेल.

आपण वर बघितले की बहामनी साम्रज्याचे पाच तुकडे पडले व दक्खनची सत्ता विजापूर, अहमदनगर, गोवळकोंडा, बेरर, व बिदर या पाच सत्तांमधे विभागली गेली. यातील विजापूर व अहमदनगर या विजयनगरच्या उत्तरसीमेला लागून होती. गोवळकोंड्याचा एक चिंचोळा भागही विजयनगरच्या सीमेला लागून होता. गोवळकोंड्याच्या पूर्वेला कलिंगाचे राज्य होते व यांच्यातही सतत लढाया होत असल्यामुळे गोवळकोंड्याला विजयनगरला विशेष त्रास नव्हता. या पास सत्तांमधे सतत लढाया होत व त्यात ते विजयनगरची मदतही मागत. त्यावेळेचा राजा रामराजा ही मदत त्यांना आनंदाने देत असे कारण त्यामुळे या पाच सत्ता आपापसात लढून क्षिण होत होत्या. पण हे डावपेच जास्त काळ चालले नाहीत. असे म्हणतात रामराजाच्या उद्धट स्वभावामुळे हे इतर सुलतान दुखावले जाऊन एकत्र आले. पण त्यात काही तथ्य असेल असे वाटत नाही. एक गोष्ट मात्र खरी की रामराजा त्यांच्यातील या दुहीचा फायदा घेऊन स्वबळ वाढवत आहे व लवकरच तो कोणासही न जुमानता एकएक करून आपल्याला संपवेल याची जाणीव या पाच जणांना तिव्रतेने झाली व याचाच परिणाम म्हणून प्रसिद्ध तालिकोटचा संग्राम घडून आला.

या पाच सत्तांनी एकत्र येऊन विजयनगरवर आक्रमण केले. रामराजाही आपले सैन्य घेऊन बाहेर पडला. ही लढाई झाली तवरकीरी व राक्षतंगडी (विजयनगर पासून पस्तीस मैल) येथे झाली. (मला आश्चर्य वाटते पस्तीस मैल जवळ येईपर्यंत एकही लढाई कशी झाली नाही ? ..कमाल आहे..) संग्राम मोठा घनघोर झाला. कोण जिंकणार हे सांगता येत नव्हते. ऐन युद्धात आपल्या बाबतीत जे नेहमी घडते तेच झाले…रामराजा श्त्रूच्या हाती जिवंत सापडला. शत्रूने ताबडतोब त्याचा शिरच्छेद करून त्याचे शीर भाल्यावर मिरवले. झाले ! हिंदूंच्या सैन्याची या प्रकाराने दाणादाण झाली. बेशिस्तपणाचा कहर झाला व हिंदूंची सेना पळत सुटली. रामराजा, त्याचा भाऊ मारला गेला. नशिबाने धाकटा तिरूमल मात्र निसटला. त्याने विजयनगरला जाऊन जमेल तेवढी संपत्ती बरोबर घेऊन पेनुगोंडाचा किल्ला गाठला.

मुसलमानांचे सैन्य विजयनगरमधे शिरले व पुढचे सहा महिने त्यांनी लुटालुट करून धुमाकूळ घातला. शत्रू पस्तीस मैल जवळ येईपर्यंत एकही लढाई न केल्याची शिक्षा ही अशी मिळाली. मिळाली ते योग्यच झाले. या युद्धानंतर एकेकाळचे अत्यंत संपन्न असे हे शहर उठले, नामशेष झाले. मुसलमानांनी नंतर हे शहर अनेक वेळा लुटले व त्याला कोणी त्राता राहिला नाही. तशाही परिस्थितीत हे साम्राज्य शंभर वर्षे टिकून होते. शेवटी आपापसातील यादवींनी व मुसलमानी आक्रमणांनी हे साम्राज्य लयास गेले.

तालिकोटचे भयंकर युद्ध झाले व त्यात हिंदूची इतकी ससेहोलपट झाली की खरे तर तेव्हाच विजयनगर हे नकाशावरून पुसले जायचे पण तसे झाले नाही. मुसलमानांच्या सैन्याला पराभूत विजयनगरच्या सैन्याचा पाठलाग करावासा वाटला नाही त्याचे कारण उघड आहे. विजयनगरमधील संपत्ती हेच ते कारण.. दुसरे एक कारण होतेच. रामराजाला धड शिकवण्याच्या आकांक्षेनेच हे सगळे सुलतान एकत्र आले होते. ते उद्दीष्ट एकदा पार पडल्यावर त्यांच्यातील अंतस्थ इर्षा व दुफळी उफाळून वर आली. अहमदनगरच्या निजामालाच फक्त रामराजाचा सूड घ्यायचा होता इतर दोघांचा संपत्तीवरच डोळा होता. खरे तर विजापूर आणि विजयनगरमधे तसे गेली चाळीस वर्षे स्नेहभाव होताच व गोवळकोंडाला तर रामराजाने बेर्‍याच वेळा मदतही केली होती त्यामुळे या सगळ्यांनी ही मोहीम आटोपती घेतली.

या सगळ्या धामधूमीत विजयनगर कसेबसे तग धरून होते. रामराजाचा धाकटा भाऊ तिरुमल याने राज्यकारभार आपल्या हाती घेतला व काहीच अवधीत विजयनगरची परिस्थिती इतकी सुधारली की ते परत उत्तरेच्या सीमा मजबूत करायच्या कामाला लागले. राजकारणही करू लागले. या तिरूमलला तीन मुले होती त्यांची नावे होती – श्रीरंग, राम व वेंकट. हे इतके बलाढ्य झाले की थोड्याच काळात नामधारी राजाला दूर सारून यांनी राज्यकारभार हातात घेतला. तिरूमलनंतर हा श्रीरंग राजा झाला. (यात काहीतरी घोळ आहे पण ते एवढे महत्वाचे नसल्यामुळे त्यात जास्त वेळ घालवायला नको.). १५७० नंतर मुसलमानांच्या डोळ्यात विजयनगरची ताकद सलायला लागल्यावर त्यांनी परत एकदा आक्रमण केले व पेनुगोंडाच्या किल्ल्यालाच वेढा घातला. मुसलमानांचे आक्रमक धोरण बघून अंतर्गत बंडाळी व धुसफुशीला तोंड द्यायला लागू नये म्हणून याने स्वत: राज्याचे तीन तुकडे केले व तीन भावात वाटले. विजयनगर स्वत:कडे ठेवले, रामरायाच्या ताब्यात श्रीरंगपट्टम व म्हैसूरपर्यंतचा प्रांत दिला तर वेंकटला चंद्रगिरी व दक्षिण भाग दिला. श्रीरंग लवकरच मरण पावला व रामराजाविरूद्ध त्याच्या म्हैसूरच्या मांडलिकाचे वाकडे येऊन त्याने श्रीरंगपट्ट्मवर हल्ला केला. या बंडखोर मांडलिकांपैकी एक वडियार हे म्हैसूरच्या राजघराण्याचा मुळ पुरूष समजले जातात.

श्रीरंग व रामराजा याच्या मृत्यूनंतर विजयनगर साम्राज्याची सगळी जबाबदारी उरलेल्या चंद्रगिरीच्या वेंकटरायावर येऊन पडली. त्याने तीस एक वर्षे राज्य केले. या काळात त्याने विजयनगरला पहिले वैभव प्राप्त करून द्यायचा बराच प्रयत्न केला पण तोपर्यंत पूला खालून बरेच पाणी वाहून गेले होते. मांडलिक राजे व सरदार त्याच्यापेक्षा प्रबळ झाले होते व कोणीच त्याचे ऐकण्याच्या मनस्थितीत नव्हते. शेवटी मांडलिकांना वठणीवर आणायच्या ऐवजी त्याने त्यांच्या राज्यांना मान्यता द्यायचे धोरण स्वीकारले. त्यातच म्हैसूरचे राज्य स्वतंत्र झाले. या सगळ्या कटकटींचा त्याला फार त्रास झाला परंतू त्याने हिंदूंची एकजूट अजून फुटू दिली नाही, मात्र याच्या मृत्यूनंतर साम्राज्याची छकले उडाली ती उडालीच. मदूरा व जींजी स्वतंत्र झाले…

वेंकटरायला मुलबाळ नव्हते. त्याचा मोठा भाऊ रामराजा याचा मुलगा याच्याकडेच रहात असे. त्याला याने चिक्कराय युवराज अशी पदवीही दिली पण त्याचा मेहूणा ओबावेर जग्गराय याला हे बिलकूल आवडले नाही. एक दिवस संधी साधून त्याने या राजघराण्यातील सगळ्यांची कत्तल केली. या प्रकारामुळे सगळीकडे गोंधळ माजला व जे काही साम्राज्य उरले होते त्याचे दोन तुकडे पडण्याची वेळ आली. नशिबाने या कत्तलीतून पाच मुलांपैकी एकाला “याचम नायक” नावच्या सरदाराने मोठ्या युक्तीने वाचविले होते. या नायकाने या मुलाला गादीवर बसवून जग्गरायशी सामना करायचे ठरविले.

या राजकारणात त्याला तंजावरच्या सरदाराचा पाठिंबा होता मात्र इतर जग्गरायच्या बाजूने झाले. या दोन पक्षांमधे त्रिचनापल्ली येथे लढाई झाली ज्यात बंडखोरांचा पराभव झाला व हा मुलगा तिसरा श्रीरंग म्हणून गादीवर बसला. पण हा दुर्बल होता. परिस्थिती एवढी वाईट झाली की याला रहायला सुरक्षित अशी जागा उरली नाही. त्याचे पुढे काय झाले हे ज्ञात नाही. पण इतिहासाच्या पानावरून जाताना तो एक काम करून गेला ते म्हणजे त्याने ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला फोर्ट सेंट जॉर्ज किल्ला बांधायला परवानगी दिली.

हा विजयनगरचा शेवटचा सम्राट म्हणता येईल……

या श्रीरंगाबद्दल अजून थोडे लिहावे लागेल कारण याच्याच कारकिर्दीत एका अतिशय महत्वाच्या, अत्यंत शूर, धोरणी हिंदू सरदाराचे या युद्धभूमी व राजकारणाच्या रंगभूमीवर आगमन झाले……ज्याच्यामुळे हिंदूंचा हा जवळजवळ तीनशे वर्षाचा अस्तित्वाचा लढा जिवंत राहिला. नुसता जिवंतच राहिला नाहीतर सगळ्या शाह्या गदागदा हलविण्यात व दिल्लीचे तख्त फोडण्यात या हिंदूंना यश आले..

“शहाजीराजे मालोजी भोसले !.”………….

क्रमश:

जयंत कुलकर्णी.
पुढच्या लेखात – शहाजीराजांच्या बदललेल्या विचारसरणीत विजयनगरच्या या पराभवाचा सहभाग..

Posted in प्रवर्ग नसलेले | यावर आपले मत नोंदवा

विजयनगरच्या साम्राज्याचा थोडक्यात इतिहास व त्याला भेट देणारे परकीय प्रवासी.-२

Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

…………उत्तरेत काळाच्या ओघात हिंदू संस्कृती वरीच नष्ट झाली. भारतात हिंदूंची संस्कृती, त्यांचा धर्म, त्यांच्या कल्पना, त्यांच्या काव्य शास्त्र विनोद या विषयीच्या कल्पना याचे दृष्य स्वरूप कोठे दिसत असेल ते फक्त दक्षिणेकडेच..व याचे श्रेय जाते विजयनगरला हे निर्विवाद……….
क्रमश:…..

वर आपण या राजांनी उत्तर सीमा सुरक्षित करण्यासाठी तयारी चालवली होती हे आपण बघितले. पण वीरबल्लाळचे मदूरा काबीज करायचे स्वप्न कोणी पुरे केले हे बघूयात. बुक्करायाचा कम्पराय नावाच जो मुलगा होता त्याने हे काम तडीस नेले. हा कम्परायही बुक्कप्रमाणे मोठा शूर व कर्तबगार होता यात शंका नाही. याचे शत्रूही याला नावाजत. त्याच्या कारकीर्दीत त्याने दाखवलेल्या कर्तबगारीची वर्णने त्याच्या पत्नीने लिहिलेल्या एका “कम्पराजविजयम” या संस्कृत काव्यग्रंथात आढळतात. त्या काळात एखादी राणी एखादे काव्य रचते यावरून त्यावेळी हा प्रदेश कसा सुसंस्कृत असेल हेही लक्षात येते. या राजघराण्यांमधे अनेक थोर ग्रंथरचनाकार व दी्र्घका्व्ये रचणारे होऊन गेले. मुसलमानांची हकालपट्टी केल्यावर त्याने त्याप्रित्यर्थ मुसलमानांनी उध्वस्त केलेली श्रीरंगम व मदूरा येथील देवळे पूर्णपणे नव्याने बांधून काढली. त्या देवळांवरचे हिंदू झेंडे जणू मुसलमानांपासून आता सुटका झाली आहे हे मोठ्या डौलाने फडकत सांगत होते. पण या सगळ्याला चौदावे शतक संपत अले होते. पाच भावांपैकी हरिहर व कंप मरण पावले होते तर बुक्कही खूपच वृद्ध झाला होता. ठिकठिकाणी अनेक हिंदू राजे आपले राज्य सांभाळून होते पण एकत्रीत असे काही राज्य स्थापन होत नव्हते. हा मान शेवटी बलाढ्य कम्परायला मिळाला.

त्याने बुक्काच्या मृत्यूनंतर (१३७८ साल असावे) दूसरा हरिहर असे नाव धारण करून स्वत:ला विजयनगरच्या साम्राज्याचा पहिला सम्राट म्हणून घोषीत केले.
या दुसर्‍या हरिहराचा गोतावळा बराच मोठा होता व पहिल्या हरिहराच्या मुलांचा कोठे उल्लेख आढळत नाही. पहिल्या कम्पाला एक मुलगा असल्याचा भक्कम पुरावा उपलब्ध आहे पण तरी सुद्धा तिसर्‍या भावाच्या मुलाला गादीवर बसविण्यात आले यावरून जो कर्तबगार, त्यालाच राजा म्हणून निवडायचे धोरण प्रधानांनी व सरदारांनी स्वीकारले होते हे कौतूकास्पद आहे. थोडीफार कुरकुर झाली असणार पण इतिहासात त्याचा विशेष उल्लेख नाही. या राजावर आता साम्राज्याचे संघटन, सुव्यवस्था व हिंदूंचे स्वतंत्र राज्य असून हिंदूंकडे वाकड्या नजरेने पहाणार्‍यांचे डोळे काढले जातील अशी जरब बसविण्याची जबाबदारी येऊन पडली. ती त्याने मोठ्या निर्भयतेने, कुशलतेने व पराक्रमाने निभावली असे म्हणायला हरकत नाही. याने अनेक पदव्या धारण केल्या होत्या व त्यातील बहुतेक “वेद प्रणीत नियमांचे व राष्ट्र स्थापन करणारा” या अर्थाच्या आहेत. हे वेद प्रणीत हिंदू धर्मस्थापनेचे शंकराचार्यांचे कामही त्याने स्वत:च्या अंगावर घेतेले होते यावरून त्याच्या समर्थ्याची कल्पना येऊ शकते. त्याच्या सुसंस्कृतपणाची साक्ष त्याची अजून एक पदवी देते. त्याचा अर्थ आहे “वेदांवरची टीका व भाष्ये प्रकाशीत करणारा” असा आहे. या प्रकारच्या पदव्या घेतलेला राजा मला तरी दुसरा आढळला नाही. त्यामुळे हिंदूंची म्लेंच्छांपासून सुटका करणे एवढेच त्याचे काम नसून त्याने त्याच्या प्रजेच्या एकंदरीत सामाजीक उन्नतीची काळजी घेणे हेही त्याचे ध्येय असावे असे वाटते.

सामान्य लोकांना कल्पना नसते व शाळांतूनही इतिहास नीट शिकवला जात नाही त्यामुळे विजयनगरच्या साम्राज्यावर एकंदरीत चार राजवंशांनी राज्य केले हे माहीत नसते. खाली ही वंशावळ विकीवरून दिलेली आहे. यांच्या सनावळीबद्दल मलाच शंका आहे परंतू अंदाज येण्यासाठी या ठीक आहेत आणि मुख्य म्हणजे आपण त्यांचा इतिहास थोडक्यात बघतोय म्हणून यात अधिक खोल जाता येणार नाही.

पहिला राजवंश संगमा
हरिहरराय-१: १३३६-१३५६
बुक्कराय-१: १३५६-१३७७
हरिहरराय-२: १३७७-१४०४
विरूपाक्षराय: १४०४-१४०५
बुक्कराय-२: १४०५-१४०६
देवराय-१: १४०६-१४२२
देवराय-२: १४२४-१४४६
रामचंद्रराय: १४२२
वीरविजय बुक्कराय: १४२२-१४२४
देवराय-२: १४२४-१४४६
मल्लिकार्जूनराय: १४४६-१४६५
विरूपाक्षराय-२: १४६५-१४८५

सालुव घराणे.
नरसिंहदेवराय: १४८५-१४९१
तिम्मा भुपाला: १४९१
नरसिंहराय-१: १४९१-१५०५

तुलूव घराणे.
नरसानायक: १४९१-१५०३
वीरनरसिंहराय: १५०३-१५०९
कृष्णदेवराय: १५०९-१५२९
अच्युतदेवराय: १५२९-१५४२
सदाशिवराय: १५४२-१५७०

अरविदू घराणे
अलियरामराय: १५४२-१५६५
तुरूमलदेवराय: १५६५-१५७२
श्रीरंग-१: १५७२-१५८६
वेंकट-२: १५८६-१६१४
श्रीरंग-२: १६१४
रामदेव: १६१७-१६३२
वेंकट-३: १६३२-१६४२
श्रीरंग-३: १६४२-१६४६.

पहिला राजवंश – संगमा घराणे
या राजवंशाने विजयनगरवर साधारणपणे शंभरएक वर्षे राज्य केले असे समजले जाते. यांच्या कारकिर्दीत त्यांनी त्यांच्या उत्तरसीमेचे उत्तमप्रकारे संरक्षण केले व या दरम्यान त्यासाठी ज्या काही लढाया त्यांनी मुसलमानांबरोबर लढल्या, त्यातील दोन तीनच लढायांमधे त्यांना माघार घ्यावी लागली असेल. या युद्धातील विजयांमुळे हिंदू सैनिकांचा आत्मविश्वास इतका वाढला की दुसर्‍या देवरायाच्या काळात या राजांना मुसलमानांच्या आक्रमणाची फिकीर राहिली नाही. दक्षिणेकडे साम्राज्याचा विस्तार होऊन भरपूर महसूल गोळा होऊ लागला व लोककल्याणाच्या अनेक योजना राबविण्यात आल्या. एकंदरीत शांतता व सुबत्ता व हिंदू पद्धतीप्रमाणे चांगल्या राजाचे एकछत्री अंमल असे सगळे चांगले वातावरण होते.

दुसर्‍या देवरायाच्या काळात अजून एक महत्वाची घटना घडली म्हणजे या राजाने समुद्राचे महत्व ओळखून त्यामार्गे होणार्‍या व्यापारावर लक्ष व अंकूश ठेवण्यासाठी लक्ष्मण नावाचा एक अधिकारी नेमला. याला पदवीच दक्षिण समुद्राचा स्वामी अशी दिली होती. पण दुर्दैवाने यावेळी व भविष्यात कधीही विजयनगरचे नौदल असल्याचा पुरावा नाही. बहुदा याचे काम समुद्रावरून येणार्‍या मालावरची जकात गोळा करण्याचे असावे. या राजवंशाने त्यांचा शेवटचा राजा दुसरा विरूपाक्ष सिंहासनावरून पदच्युत होई पर्यंत साम्राज्याची चांगलीच उभारणी केली.

यांच्या राजवटीत अजून एक अत्यंत महत्वाचे कार्य झाले. हिंदू शिक्षण पद्धतीमधे गूरू-शिष्य़ परंपरेमधे सर्व विद्या ही गुरूकडून विद्यार्थ्यांकडे पाठांतराने जात असे. पण जेव्हा हिंदू मुसलमान हा झगडा चालू झाला व मुसलमानांच्या अत्याचारी व क्रूरतेमुळे ही परंपरा वारंवार खंडीत होऊ लागली. हे टाळण्यासाठी ही सर्व विद्या, ग्रंथ लिखित स्वरूपात आणायचे काम यांच्या कारकीर्दीतच चालू झाले. यामुळेच कदाचित बुक्क याने वेदांची टिका व भाष्ये प्रकाशीत करणारा अशी पदवी धारण केली असावी. यांच्याच काळात प्रासिद्ध माधवाचार्य व सायणाचार्य या द्वयींनी इतर विद्वानांबरोबर व राजांबरोबर बरीच ग्रंथ निर्मती केली. राजघराण्यतील स्त्रियाही ज्ञानी असत याचा उल्लेख वर आलाच आहे. या सर्व वातावरणाने ज्ञान व संस्कृतीची सर्व बाजूने वृद्धी झाली. व्यापारवृद्धीचे तर बोलायलाच नको. सुबत्ता म्हणजे खरोखरच सोन्याचा धूर निघत असे व हिरे माणके तर अगणित जमा झाली होती. विजयनगरचा व्यापार चौदाव्या शतकात तीनशे बंदरातून चालत असे यावरून आपल्याला याची कल्पना येऊ शकेल.

दुसरा राजवंश – सालुव घराणे
पण चांगल्या वाईटाचा फेरा येतच असतो या नियमाप्रमाणे या राजवंशाचा शेवटचा राजा दुसरा विरूपाक्ष याला त्याची सत्ता गमवावी लागली. अर्थात त्याला तोच जबाबदार होता. तो दुर्बळ व दुर्वतनी असल्यामुळे त्याच्या दरबारात अनेक तंटे बखेडे उभे राहिले व त्यातच याच घराण्यातील पण दुसर्‍या पातीच्या कुटुंबातील नरसिंह या राजपुत्राने सत्ता हस्तगत केली. हे सत्तांतर व्हायला बरीच कारणे होती. कलिंगराज्यात (ओरिसा) सत्ताबदल होऊन कपिलेश्वर नावाच्या सरदाराने गादी बळकावली होती. तो व त्याचा मुलगा पुरुषोत्तम यांनी सत्तेवर आल्या आल्या आपल्या राज्याच्या विस्ताराची योजना हाती घेतली. अर्थातच त्यांना पहिला अडथळा होता तो विजयनगरचा. त्यांनी पूर्वकिनार्‍याने खाली उतरून राजमहेंद्रीपर्यंतचा मुलूख जिकला व ते कृष्णाकाठाने विजयनगर साम्रज्यात उतरले. बघता बघता त्यांनी अर्काट पर्यंतचा मुलूख आपल्या अधिपत्याखाली आणला. हे झाल्यावर विजयनगरच्या राजाच्या दुबळेपणाची चीड येऊन बहुदा त्याला सिंहासनावरून हटविण्याचे कारस्थान झाले असावे. त्याच काळात बहामनी सुलतानानेही विजयनगरचा कृष्णा व तुंगभद्रा या पट्यातील सुपीक प्रदेश बळकावला होता. नशिबाने याच काळात बहामनी सत्तेतही सत्तेसाठी कुरबुरी चालू झाल्या होत्या ज्यामुळे नरसिंहाला त्यांनी बळकावलेला सर्व मुलूख परत मिळविण्यात यश आले. नरसिंहाच्या या कामगिरीमुळे जनमत त्याच्या बाजूने झुकले पण दुर्दैवाने उत्तरेची मोहीम हाती घेण्याआधीच तो शूर राजा मरण पावला.

याच्या नंतर याचा मुलगा गादीवर आला परंतू नरसिंहाला आपल्या मुलाच्या कुवतीची कल्पना असल्यामुळे त्याने मरायच्या आधीच त्याला नामधारी राजा करायचे ठरविले होते. ही योजना त्याने त्याचा एकनिष्ठ सेनापती नरसानायक याला समजावून सांगितली व त्याप्रमाणे राज्यशकट हाकायची त्याच्याकडून शपथ घेतली. त्या शपथेनुसार नरसानायक याने त्या मुलाला गादीवर बसवून प्रधान राज्यकारभार म्हणून हाती घेतला. हा नरसानायकही कर्तबगार होता. त्याने जिवावर उदार होऊन दिलेले वचन पाळले. याच्या मृत्यूनंतर ही जबाबदारी त्या दुर्बळ राजाने नरसानायकाच्या मुलावर टाकली. वचनाची देवाणघेवाण आदल्या पिढीत झाली असल्यामुळे त्या वचनाचे ओझे या नवीन प्रधानाला वहायचे कारण नव्हते. त्याने त्या राजाला पदच्यूत करून विजयनगरची सत्ता हस्तगत केली. योगायोगाने याचेही नाव नरसिंहच होते.

हा होता तिसरा राजवंश – तुलूव घराणे
हा मुळ राजघराण्यातील नसल्यामुळे याला जनतेकडून व इतर सरदाराकडून बराच विरोध झाला पण हा सगळ्यांना पुरून उरला. याच्या नंतर (१५०५) याचा धाकटा भाऊ सिंहासनावर बसला त्याचे नाव “कृष्णदेवराय” हाच तो इतिहास प्रसिद्ध कृष्णदेवराय. यालाही सिंहासनावर येताच बराच त्रास देण्यात आला पण काहीच काळात त्याची कर्तबगारी लक्षात आल्यामुळे त्याला होणारा विरोध शांत झाला. त्याने गेलेले वैभव व प्रदेश परत मिळवायचा विडा उचलला. त्याची धडाडी बघनू त्याला इतर सरदारांनी उत्तम साथ दिली व त्याच्या कारकीर्दीत गेलेला बहुतेक प्रदेश विजयनगरमधे परत समाविष्ट करण्यात त्याला यश आले.

याच काळात बहामनी राज्यात बंडाळी माजून त्याचे पाच तुकडे झाले. या गोंधळाचा फायदा उठवण्यासाठी कृष्ण्देवरायने आपली सेना बाहेर काढली. पहिल्याच धडाक्यात त्याने त्याचा जुना शत्रू कलिंगाच्या राजावर आक्रमण केले. पूर्वी गमावलेला सर्व प्रदेश त्याने काबीज केलाच पण एवढ्यावर न थांबता त्याने कटक येथील राजालाही आपले मांडलिक केले. ही मोहीम सुरू करण्याअगोदर त्याने कृष्णा व तुंगभद्रा या नद्याच्या मधे असलेला प्रदेश खालसा केला (रायचूरचा दुआब) व म्हैसूरच्या दक्षिणेत एक गंगवंशी राजा जरा त्रास देत होता त्याचे पारिपत्य केले. अशा तर्हेदने विजयनगरची उत्तर सरहद्द परत एकदा निर्वेध झाली.

कृष्णदेवरायच्या या कामगिरीमुळे विजयनगरचा दबदबा सर्वदूर पसरला. उत्तरेकडून होणार्‍या मुसलमानांच्या हल्ल्यापासून संरक्षण करण्याच्या प्रयत्नात शेवटी अशा प्रकारे यश मिळाले. कृष्णदेवरायने अजून एक महत्वाचा उपक्रम राबवला त्याची फळे आपण आजही उपभोगतोय तो म्हणजे उध्वस्त देवळांच्या पुनरूज्जीवनाचा उपक्रम. त्याने पडलेली देवळे बांधायला घेतली व यासाठी निधीची कमतरता भासू दिली नाही. त्याच्या या उत्तेजनाने पडलेली देवळे उभीच राहिली नाही तर नवीन देवळे बांधण्याचा वेगही वाढला. नवीन नवीन प्रकारच्या देवळाचे बांधकाम होऊ लागले. त्यासाठी वास्तूशास्त्रज्ञ दूरदुरहून आणण्यात आले. दक्षिण भारतात बहुतेक सगळ्या देवळांना जी मोठमोठी गोपूरे बांधलेली आहे यांना रायगोपूरम असे संबोधले जाते. असे म्हणतात ही रचना कृष्णदेवरायने करविली असल्यामुळे याला असे नाव पडले. खाली गोपूर आतून कसे दिसते त्याचे छायाचित्र दिले आहे. हे आतून पोकळ असते. वरून याचा डोलारा बराच मोठा असतो. याचे बांधकाम विटांचे व अचूक असावे लागते व याचा गुरूत्वमध्य बरोबर पायात पडवा लागतो. ( बाहेरची रचना कशीही असली व मोठी असली तरी मग ही वास्तू स्थिर राहू शकते.) एका ढासळलेल्या व बांधकाम अर्धवट सोडलेल्या गोपूराच्या आत जाऊन मी हा फोटो काढला होता…

गोपूर आतून:
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

दुसरा फोटो गोपूराचा पण बाहेरून काढला आहे. व प्रसिद्ध विरूपाक्ष मंदीराचा आहे.
विरूपाक्ष मंदीराचे गोपूर –

Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

मंदीर बांधकामाची कला बरीच पुढारलेली होती हे निश्चित. मी असे म्हणतो कारण तेथील एकाही देवळाचे छत भर पावसातही गळत नाही. मंदिराचे आराखडे करून त्याच्या लहान प्रतिकृती करत असत व त्याच देवळाला सजविण्यासाठीही वापरल्या जात होत्या असा माझा कयास आहे कारण बर्‍याच मंदिरावर अशा छोट्या प्रतिकृती जोडलेल्या दिसतात.

देवळाच्या भिंतीची रचनाही वेगळी असायची. दगडाच्या मधे बहुतेक चूना मिश्रित दगड व वाळू/माती भरून भिंती उभ्या केल्या जायच्या. याचे ही खाली एक चित्र दिले आहे.
भिंतींच्या मधे भरलेला माल –
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

ही सगळी मंदीरे दगडाची आहेत कारण स्पष्ट आहे तो भरपुर उपलब्ध आहे.
दगडाची मुबलक उपलब्धता –
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

पण हे दगड पाहिजे त्या आकारात कापण्याची कलाही त्यावेळेच्या कारागिरांकडे होती. दगडाला लहान लहान चौकोनी भोके पाडून त्यात ओल्या लाकडाची पाचर मारत जायचे म्हणजे लाकूड फुगून त्या दगडाचा बरोबर तेवढा भाग अलग होतो व तोही अगदी कापल्यासारखा. अर्थात ही पद्धत तेथे सापडणार्‍या विशिष्ठ प्रकारच्या दगडातच शक्य आहे हेही समजून घेतले पाहिजे. खाली ती पद्धत वापरून दगडाचे तुकडे करण्यासाठी भोके मारलेली दाखवली आहेत.
पाचर मारण्यासाठी मारलेली चौकोनी भोके –
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

तुटलेला दगड. (हा तोच नाही पण उदाहरणासाठी दाखवला आहे) –
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

याच्या कडेला अर्धी भोके स्पष्ट दिसत आहेत…..
.
गोपूर सोडल्यास इतर छोट्या देवळांच्या छताची बांधणीही एका वर एक दगड ठेऊन केली जायची. व्हेंटिलेशनची या स्थापत्य अभियंत्यांना चांगली जाण होती हे दाखविणारे एक छायाचित्र खाली देत आहे. अशा अनेक गोष्टी होत्या त्यावर एक वेगळेच प्रकरण लिहायचा मानस आहे….
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

कृष्णदेवराय हा एक थोडासा कर्मठ हिंदू होता असे म्हटले तरी चालेल. त्याच्यावर हिंदूधर्माच्या प्राचीनतेचा व कर्मकांडांचा बराच प्रभाव होता. देवळांसाठी त्याच्याकडे नेहमीच मोठी रक्कम तयार असायची. त्याचे हे वेड इतके पराकोटीस पोहोचले होते की पंढरपूरला मुसलमानांचा सारखा त्रास व्हायला लागल्यावर त्याने एक मोठे विठ्ठल मंदीर बांधले व त्यात पंढरपूरची विठ्ठलाची मूर्ती स्थापन करण्याचा त्याचा मानस होता. (हा एक वादग्रस्त प्रश्न आहे. कोणी म्हणतात पंढरपूरची मुर्ती ही विजयनगराहून आणली. पण काळाचा अभ्यास केला तर हे अशक्य वाटते. ही मूर्ती अगोदरपासून पंढरपूरलाच होती पण वरील शक्यता नाकारता येत नाही.) जे देऊळ त्याने बांधले ते खालच्या चित्रात दिसते.

विठ्ठल मंदिर –
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

हे बघितल्यावर एवढ्या चांगल्या जागेत रहायची श्री. विठ्ठलाची संधी हुकली असे उगाचच वाटून गेले. सध्याची पंढरपूरची अवस्था बघितली तर कोणालाही असेच वाटेल.
विठ्ठल मंदिर आतील एक भाग –
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

कृष्णदेवरायच्या कारकीर्दीतच विजयनगरच्या स्थापनेचे उद्दिष्ट सफल झाले असे म्हणायला हरकत नाही. आपल्या सरहद्दीच्या संरक्षणाची व्यवस्था चोख केल्यावर कृष्णदेवराय राज्याच्या व्यवस्थापनाकडे लक्ष देऊ लागला. त्याने पहिले काम कुठले केले तर ते म्हणजे प्रजेवरचे अन्यायकारक कर मागे घेतले. राज्याच्या प्रशासकीय विभागांच्या अती महत्वाकांक्षी प्रमुखांना त्याने अगोदर वठणीवर आणले. कृष्णदेवरायबद्दल आपण अजून माहिती परकीय प्रवाशांनी जे वर्णन केले त्यात बघणारच आहे.

या प्रवाशांमधे पोर्तुगीजांचा महत्वाचा सहभाग होता. मी तर असे म्हणतो या प्रवाशांच्या वर्णनामुळेच विजयनगरातील त्या काळातील जीवनपद्धतींवर बराच प्रकाश पडतो. नाहीतर इतर ग्रंथात त्यांच्या पराक्रमाविषयी लिहिलेले आढळते पण कृष्णदेवरायचा दिनक्रम काय होता हे आपल्याला पोर्तुगीज प्रवाशांनी लिहिलेल्या पानांवरूनच कळते. त्यामुळे पोर्तुगीजांबद्दल काही परिच्छेद खर्ची घातले नाही तर योग्य होणार नाही.

१४८४ साली पोर्तुगालचा राजा जॉन याला भारताबद्दल माहिती (विशेषत: त्यातील संपत्ती विषयी) कळाल्यावर या देशाचा शोध घेण्यासाठी त्याने तीन जहाजे तयार करायची आज्ञा दिली. दुर्दैवाने ती तयार व्हायच्या आतच त्याचा मृत्यू झाला. त्याच्या नंतर गादीवर आलेल्या डॉम मॅन्युएलने वास्को-द-गामाच्या व त्याचा भाऊ पाउलो यांच्या नेतृत्वाखाली ही तीन जहाजे ८ जूलै १४९७ या दिवशी रवाना केली.

Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

जात्याच दर्यावर्दी असणार्‍या या खलाशांनी केप ऑफ गूड होपला वळसा घातला व ते २६ ऑगस्ट १४९८ ला कालिकतच्या जवळ पोहोचले. या भेटीदरम्यान त्यांना भारतात शिरकाव करता आला नाही. जो मार्ग गामाने शोधून काढला होता त्याच मार्गाने १५०० साली पेद्रो अल्वारिस कॅब्रालच्या नेतृत्वाखाली एक बर्‍यापैकी मोठे आरमार पाठवण्यात आले.

कॅब्राल –
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

या माणसाने कालिकतला पोहोचल्यावर तेथे व्यापार वैगेरे सोडून एकदम स्थानिक लोकांबरोबर लढायाच चालू केल्या. याच्यात बरेच दिवस हाणामारी झाल्यावर त्याचे काही लोक कालिकतच्या प्रदेशात उतरले व काही तेथेच स्थायीकही झाले. त्यातच प्रसिद्ध इतिहासकार बारबोसा दुआर्ते हाही होता.

१५०४ साली वास्को-द-गामा कालिकतला उतरला व त्याने पोर्तुगालच्या राजाला त्या समुद्राचा राजा म्हणून जाहीर केले. तेथे आल्याआल्या त्याने कालिकतवर तोफांचा भडिमार केला व दशहत बसविण्यासाठी आठशे निरपराध कोळ्यांची कत्तल केली. युरोपला परत जायच्या अगोदर त्याने कोचीनला एक वखार स्थापन केली. त्याच्या या क्रूर अत्याचारांमुळे कोचीन व कालिकतमधे लढाया सुरू झाल्या त्यातच त्याच्या नौकांनी कोचीन बंदराची नाकेबंदी केली. गंमत म्हणजे कोचीनच्या राजाने पोर्तुगीजांना “अथिती देवो भव” या न्यायाने वागवले होते. पण दुरदृष्टीचा अभाव, भौगोलिक माहितीचा अभाव, पोर्तुगिजांचा इतिहास माहीत नसल्यामुळे या अतिथींनी कोचीनच्या राजाला चांगलाच हिसका दाखवला.

१५०५ साली अलमिडा नावाच्या सरदाराला पोर्तुगालच्या राजाने इंडियाचा व्हाईसरॉय नेमला. हा स्वत: बरोबर १५०० पोर्तुगिज सैनिक व आरमार घेऊन होनावरवर चालून गेला. भारतातील प्रचंड लोकसंख्या ही कत्तली करून संपणारी नाही हे लक्षात आल्यामुळे पोर्तुगिजांनी स्थानिकांना हाताशी धरून व्यापारवृद्धीचे प्रयत्न सूरू केले. (इतर देशांमधे जेथे त्यांनी पाय ठेवले तेथे एका कत्तलीत गावे उजाड व्हायची.) होनावरच्या बंदरात काही चकमकीं नंतर त्याला त्या चकमकींचा फोलपणा लक्षात आल्यावर त्याने जरा नरमाईचे धोरण स्वीकारले. त्याच काळात त्याला स्थानिक व्यापारांकडून विजयनगर साम्राज्याची माहिती कळाली व तेथे एक नरसिंह नावाचा राजा राज्य करत आहे हेही कळाले.

या अल्मिडाचा मुलगा कनन्नूरला गेलेला असताना त्याची गाठ एका वारथेमा नावाच्या इटालियन प्रवाशाची पडली ज्याच्याकडून त्याला या साम्राज्याची अधिक माहिती मिळाली. या सगळ्याचा परिणाम म्हणून अल्मिडाने त्याच्या मुलाला विजयनगरच्या राजाकडून भटकळ येथे एक वखार बांधायला परवानगी मागितली. अर्थात त्याचे काहीच उत्तर आले नाही. या वारथेमाने त्या काळातील महत्वाच्या घटनांची अत्यंत काळजीपूर्वक नोंद ठेवली होती. या सगळ्या युरोपियन प्रवाशांचे मला याबद्दल प्रचंड कौतूक वाटते. हे कुठेही गेले की त्या प्रदेशाचा अभ्यास करत, त्या प्रदेशातील लोकांच्या चालिरीतींचा अभ्यास करत, व त्याची अचूक नोंद ठेवत. या नोंदीत त्यांच्या राजाला उपयुक्त असणार्‍या माहितीचा जास्त भरणा असे. वारथेमाने त्याच्या या नोंदीत विजापूरच्या राजाचे विजयनगरच्या राजाशी युद्ध चालू आहे असा उल्लेख केला होता.

तो स्वत: विजयनगरला राहून आला होता. या वारथेमाने विजयनगरचे खूप वर्णन केले आहे. “हे शहर मोठे आहे, याला तीन तटबंद्या आहेत. येथील जनता खूपच श्रीमंत आहे. राजाकडे केव्हाही चाळीसहजार घोडे व चारशे हत्ती असतात. हत्तींना युद्धात कसे वापरतात याचेही त्याने वर्णन केले आहे. “यांच्या सोंडेला मोठ्या तलवारी बांधतात. या हत्तींना वर बसलेल्या माणसाची भाषा कळते…इ.इ….. त्याने एका वर्णनात लिहिले आहे की या राजाच्या घोड्याच्या अंगावर इतकी हिरे माणके आहेत की या एका घोड्याची किंमत आपल्या येथील एका शहराच्या किंमतीपेक्षाही जास्त आहे…..”

तटबंदीतील प्रवेशद्वार. –
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

बाजूला जी भिंत दिसते आहे ती नंतर बांधलेली आहे पण जरा त्याच्या कडेने बाजूला गेले की तटबंदीचे अवशेष अजूनही दिसतात.

पोर्तुगीजांचा असा या प्रदेशात पाय रोवायचा निकाराचा प्रयत्न चालला होता व त्यांना थोडेफार यशही मिळत होते. याच काळात अल्बुकर्क पर्शियाच्या समुद्रात मूर लोकांची जहाजे बुडवत होता. १५०९ च्या आसपास या माणसाला भारतात गव्हर्नर म्हणून पाठविण्यात आले. याच काळात अल्बुकर्कचा गोव्यात मुसलमानांशी झगडा चालू झाला व त्यासाठी त्याने विजयनगरची मदत मागितली. अर्थातच त्याला तसे कुठलेच आश्वासन मिळाले नाही. अखेरीस जेव्हा पोर्तुगीजांनी गोवा जिंकले तेव्हा मात्र विजयनगरहून एक खास दूत अभिनंदनाचा खलिता घेऊन आला होता. कृष्णदेवराय त्या काळात विजयनगरमधे सिंहासनावर होता त्याची व या पोर्तुगीज अधिकार्‍यांची बरीच मैत्री झाली व पोर्तुगीज प्रवाशांना विजयनगरमधे बर्‍याच मानाने वागवले गेले.

या सगळ्या राजकारणात आता मुसलमानांना अत्याचारात मागे सारणार्‍या एका अत्यंत क्रूर अशा जमातीने प्रवेश केला होता ती म्हणजे ख्रिश्चन पोर्तुगीज.

कृष्णदेवरायला अदीलशहाचा काटा काढायचा असल्यामुळे त्याने अलबुकर्कशी मैत्रीचे धोरण स्वीकारले. या धोरणाचे अजून एक कारण होते ते म्हणजे पोर्तुगीज उत्कृष्ठ घोड्यांचा पुरवठा करत व कृष्णदेवरायला अदिलशहाशी लढायला वाट्टेल ती किंमत देऊन घोडे पैदा करणे अत्यंत आवश्यक होते. असे म्हणतात, त्या काळी कृष्णदेवरायने अलबुकर्कला वीस हजार पौंड त्यांनी आणलेल्या सर्व घोड्यांच्या व्यापाराचा सर्वाधिकार मिळण्यासाठी देऊ केले होते….पण ती हकीकत परत केव्हातरी….. ही झाली पोर्तुगीज भारतात कसे आले त्याची कहाणी….आता परत कृष्णदेवराय व विजयनगरकडे वळू. त्याच्या अगोदर विजयनगरमधील घोड्याच्या व्यापाराच्या पेठेचा फोटो खाली दिला आहे त्याच्यावर एक नजर टाका…

घोडेबाजार –
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

क्रमश:
विजयनगरचा अंताची सुरवात….पुढच्या भागात..

जयंत कुलकर्णी.
एकदम दोन भाग टाकले आहेत त्यामुळे आता भेट एकदम २४ तारखेला….:-)

Posted in इतिहास, कथा, प्रवास वर्णने | यावर आपले मत नोंदवा

विजयनगरच्या साम्राज्याचा थोडक्यात इतिहास व त्याला भेट देणारे परकीय प्रवासी.

Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

विजयनगरच्या साम्राज्याचा थोडक्यात इतिहास व त्याला भेट देणारे परकीय प्रवासी.

दीड वर्षापूर्वी विजयनगरच्या साम्राज्याला भेट दिली आणि मन खिन्न झाले. तेथे गेल्यावर त्या भग्न अवस्थेतील इमारती पाहिल्या आणि त्या साम्राज्याच्या गतकाळातील वैभवाची कल्पना येऊन रात्री झोपेचे खोबरे झाले. रात्री सारखे डोळ्यासमोर त्यावेळी कसे असेल या कल्पनेची दृष्ये येऊ लागली व पहाट केव्हा होतेय आणि मी परत केव्हा त्या साम्राज्यात जातोय असे वाटू लागले. असे बेचैन होत चार दिवस काढले आणि पुण्याला परत आलो. परत आल्यावर मी झपाटल्यासारखे विजयनगरवर मिळतील ती पुस्तके वाचून काढली व नेहमीच्या सवयीनुसार टिपाही काढल्या. यात बहुतेक वेळा ते वैभव, साम्राज्य ज्यांनी प्रत्यक्ष पाहिले असेल अशा लोकांची प्रवास वर्णने मोठ्या चवीने वाचून काढली. त्यातून पेसच्या लिखाणाचे भाषांतरही करायला घेतले पण ते मागे पडले. त्या दरम्यान ज्यांनी भेटी दिल्या त्यांच्या विषयी माहिती गोळा झाली म्हणून म्हटले चला त्यांच्यावर तर अगोदर लिहू आणि मग पेसकडे बघू. या लेखमालिकेत मी तेथे काढलेली अनेक छायाचित्रेही टाकणार आहे. अगोदर नुसतीच छायाचित्रेच टाकणार होतो पण म्हटले जरा लिहावे ! आशा आहे तीही आपल्याला आवडतील. यातील वरचे हे पहिले चित्र प्रत्येक भागावर असेल. (थंबनेल स्वरूपात).

अगोदर विजयनगरच्या साम्रज्याबद्दल :
तेराव्या शतकात उत्तर भारतात मुसलमान साम्रज्याचा विस्तार झाला तेव्हापासून आपण इतिहासात डोकावूया. कारण त्याच्या मागे जायचे म्हणजे मला एक मोठे पुस्तक लिहावे लागेल. तर उत्तर भारत मुठीत आल्यावर मुसलमानांनी दक्षिणेकडे आपले हातपाय पसरायला सुरवात केली. विंध्यपर्वत ओलांडून त्यांनी दक्षिणेतील एकेक साम्राज्याचा नाश चालवला. ही क्रिया इतकी सावकाश चालली होती की त्यात लक्ष घातले तरच त्याचे स्वरूप लक्षात येऊ शकेल.

१२९३ मधे अल्लाऊद्दीन खिलजीने दक्षिणेवर स्वारी केली तेव्हाही त्याचा उद्देश फक्त संपत्तीची लुटमार एवढाच होता. या लुटालुटीच्या स्वा्र्‍यांमधे त्या काळात हे राजे अजून एक महत्वाचे काम उरकत आणि ते म्हणजे त्या प्रदेशाची तपशिलवार माहिती गोळा करणे. अल्लाऊद्दीन खिलजीनेही तेच केले. त्या माहितीत त्याला दक्षिणेत किती महापराक्रमी राजे महाराजे आहेत हे कळाले आणि त्यांच्या संपत्तीची मोजदाद करता येणे अशक्य आहे हेही कळाले. पुढे सिंहासनावर बसल्यावर त्याने पठाणी टोळ्यांचा बंदोबस्त करून दक्षिणेचा विचार करायला सुरवात केली. अल्लाउद्दीन खिलजी अत्यंत हुशार व धोरणी व्यवस्थापक होता. त्याच्या लक्षात एक गोष्ट आली ती म्हणजे दक्षिणेकडची राज्ये जिंकायची म्हणजे पदरात विस्तव बांधण्यासारखे आहे. (त्या काळात). त्यापेक्षा त्या प्रदेशातील राजे एकामेकांशी भांडत राहिले, युद्ध करत राहिले तर ते कमकुवत राहतील व जेव्हा तो शेवटचे आक्रमण करेल तेव्हा प्रबळ अशी सत्ता त्या तेथे उरलेली नसेल. यासाठी त्याने दक्षिणेकडे फक्त खंडणी वसुलीचे ध्येय ठेवले. यासाठी त्याने मलिक काफूर याला दक्षिणेकडे पाठवून देवगिरी व वरंगळ ही दोन राज्य काबीज करून मांडलिक केली व तो त्यांच्याकडून नियमीत खंडणी वसूल करू लागला.

दक्षिणेकडे त्या काळात अजून दोन प्रबळ सत्ता होत्या त्यांची नावे होती – होयसळ व पांड्य. होयसळ राजांची राजधानी होती सध्याचे म्हैसूर आहे त्याच्या आसपास तर पांड्य राजांची राजधानी होती मदूरा येथे. थोडक्यात पांड्यांवर हल्ला करण्यासाठी होयसळांचे राज्य पार करूनच जावे लागे. अल्लाऊद्दीनच्या फौजांनी होयसळांचा पराभव करून पांड्यांच्या मदूरा व रामेश्वरही लुटल्याच्या इतिहासात नोंदी आहेत. पण या भागात अल्लाऊद्दीनचा पूर्ण अंमल (महसूल सोडून) कधीच बसला नाही असे मानायला जागा आहे.

लवकरच अल्लाऊद्दीन खिलजीचा मृत्यू झाल्यावर देवगिरीच्या यादवांनी राजा हरपाल देव याच्या अधिपत्याखाली खिलजींची सत्ता झुगारून दिली व स्वातंत्र्य पुकारले. अल्लाउद्दीनचा मुलगा मुबारक खान हा सिंहासनावर बसला. या चिरंजीवांना मुसलमान इतिहासकारही त्या सिंहासनाला लागलेला डाग असे समजत होते, हे म्हटले म्हणजे त्याच्या लिलांबद्दल जास्त काही लिहायला नको. वर उल्लेख झालेल्या मालिक काफूरने याच्या खुनाचा प्रयत्नही केला होता. चोवीस तास हा बायकांच्या गराड्यात व मद्याच्या धुंदीत असे. जनानखान्यातील एकसोएक सुंदर बायकांच्यात राहून राहूनही याचे खरे प्रेम त्याच्या एका खुस्रो खान नावाच्या गुलामावर होते. पण बहूदा हे एकतर्फी असावे. कारण याच गुलामाने त्याचा खून केला. ( हा खरे तर एक शूर गुजरातचा हिंदू महार होता व तो धर्म बदलून मुबारकच्या पदरी लागला. असे म्हणतात की याने मुबारकचा सूड उगवण्यासाठी हे सगळे केले व शेवटी त्याचा खून केला.) असो. या मुबारक खिलजीने हरपालचे बंड शमवून त्याला पदच्यूत केले व त्याच्या जागी पहिल्यांदाच मुसलमान अंमलदार नेमला. हे झाल्यावर मात्र दक्षिण भारत खडबडून जागा झाला. व पुढे काय वाढून ठेवले आहे याची सगळ्या सत्ताधिशांना कल्पना आली. पण मुबारकखानाचा खून झाला, खुस्रोचे राज्य फार कमी काळ टिकले व तुघलकांनी दिल्लीची सत्ता काबीज केली. घियासुद्दीन आता दिल्लीच्या तख्तावर बसला. अर्थात त्यामुळे दिल्लीश्वराचे दक्षिणेवरचे लक्ष काही कमी झाले नाही कारण दक्षिणेतील संपत्तीची मोजदाद अगोदरच झाली होती. नशिबाने घियासूद्दीन काही दक्षिणेत आला नाही. त्याची कारकिर्द त्याचे तख्त संभाळण्यातच गेली. दिल्लीवरून आक्रमण होत नाही असे पाहून वरंगळच्या राजांनी मुसलमान अंमलदारांना हटविण्याचा प्रयत्न केला पण घियासौद्दीनचा मुलगा महंमद तुघलकाने त्यांना रोखलेच नाही तर त्याचा पूर्ण पाडाव केला व अल्लाउद्दीनला जे जमले नव्हते किंवा त्याने जे केले नव्हते ते याने करून दाखविले. या विजयाने उन्मादीत होऊन त्याने एकामागून एक राज्ये घशात घालायचा सपाटा लावला. वरंगळ नंतर त्याने अजून दक्षिणेकडे जात पांड्य राजावर आक्रमण केले व त्याचाही पराभव करून मदूरेला मुसलमानी अंमल बसवला. अल्लाउद्दीनने या राजांना जिंकले होते पण त्याने तेथे अंमल कधीच बसवला नाही. तो नुसती खंडणी गोळा करत असे. महंमद तुघलकाने (म्हणजेच उलुघ खान) ही चूक केली त्यामुळे त्या प्रदेशातील त्याच्या राज्याची देखभाल करणे त्याला कठीण जाऊ लागले. दक्षिणेकडे त्याचा एक आत्तेभाऊ त्याने ठेवला होता. त्याचे नाव होते बहाउद्दीन गुरशास्प. या बहाउद्दीननेच महंमदाविरुद्ध बंड केल्यामुळे त्याच्या कटकटी अजूनच वाढल्या. महंमद तुघलकाला वेडा महंमद म्हणायला आपण आपल्या शाळेतील इतिहासात शिकलो पण हा एक अत्यंत धोरणी, शहाणा पण अत्यंत क्रूर असा सुलतान होता. उत्तरेकडे सगळे लुटून झाले होते, व दक्षिणेकडे अमाप संपत्ती होती अशा परिस्थितीत त्याने देवगिरीला राजधानी हलवायचा निर्णय घेतला तो अत्यंत योग्य होता असे म्हणावे लागेल.
(नुकत्याच एका(च) देवळात सापडलेल्या संपत्तीवरून आपल्याला दक्षीणेकडे असलेल्या अनेक देवळातून असलेल्या संपत्तीची कल्पना येऊ शकेल).

याच काळात त्याच्या एका सेनापतीने, जलाल-उद्दीन-हसनशा याने तामीळ प्रदेशही अंमलाखाली आणला. या शूर सरदारालाच महंमदाने मदूरेचा सुभेदार म्हणून नेमले. (आपण माझा इब्न बतूतवरचा लेख वाचला असेल तर आपल्या लक्षात आले असेल की याच्या मुलीचे इब्न बतूतशी लग्न झाले होते व त्यामुळे तो अडचणीत आला होता) याचा मुलगा इब्राहीम हा महंमद तुघलकचा खजिनदार होता. या बाप लेकांनी मुहंमद तुघलकाविरूद्ध बंड करून मदूरेच्या राज्याचे स्वातंत्र्य जाहीर केले. अर्थातच इब्राहीमला ठार करण्यात आले व मुहंमद तुघलकाने या जलाल-उद्दीनवर आक्रमण केले.

या सगळ्या धामधूमीच्या काळात कुठल्या ना कुठल्यातरी मुसलमान सत्तेची ठाणी सगळ्या रस्त्यांवर बसत व सामान्य हिंदू जनतेला त्याचा फार उपद्रव होई. होयसळमधे बल्लाळराजाला हे सर्व दिसत होते पण त्याची ताकद त्यावेळेस कमी असल्यामुळे त्याने गप्प रहायचे पसंत केले पण त्याची आतून तयारी चाललीच होती. त्याची राजधानी कन्ननूरच्या जवळ होती. आपल्या रयतेला मुसलमान सेनेच्या हालचालींमुळे अतोनात त्रास होतो असे कारण पुढे करून त्याने आपली राजधानी सुलतानाच्या परवानगीने तिरूवण्णामलई येथे हलविली. ती जागा आडमार्गावर असल्यामुळे त्याला तेथे स्वत:ची सैनिकी ताकद वाढवून मुसलमान अंमलदारांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे शक्य झाले. तो तेथे योग्य संधीची वाट बघत तयारीत बसला. लवकरच त्याला अशी संधी मिळणार होती…….

महंमद तुघलकच्या लहरी व अक्रस्ताळी क्रूर स्वभावामुळे त्याने असंख्य शत्रू निर्माण केले होते. मुसलमानांच्यातच त्याला विरोध होऊ लागला. अनेक ठिकाणी मुसलमान अंमलदारांनीच बंडे पुकारली. बहाउद्दीन गुरशास्प याने त्याला फार त्रास दिला. उत्तरेत सिंध गुजरात, बंगाल या प्रांताच्या सुभेदारांनी बंड केल्यावर मात्र त्याचे सिंहासन डळमळीत झाले. त्या काळी सुभेदार म्हणजे फार मोठे पद व अधिकार असे. (सुभेदार हे फार मोठ्ठा हुद्द होता. त्याच्या विभागाचा राजाच जणू हे लक्षात घेतले म्हणजे आपल्या हे लक्षात येईल की सुभेदारांचे बंड म्हणजे काय चीज असेल ते) या सगळ्या गोंधळामुळे तुघलकाचे लक्ष दक्षिणेकडून उडून उत्तरेकडे केंद्रीत झाले. हा काळ होता १३३५ सालच्या आसपासचा. हिंदूंसाठी अत्यंत महत्वाचा. आत्ताच काही केले तर… नाही तर कधीच नाही असा काळ…..या वेळी जर ही संधी हिंदू राजांनी घालवली असती तर मात्र भारतात हिंदू राहिले असते की नाही हे सांगता आले नसते….असा, महत्वाचा हा काळ…..

Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

पण त्यावेळच्या परिस्थितीकडे जर आपण दृष्टी टाकली तर आपल्याला दिसेल की दक्षिणेत मुसलमानांची स्थिती तुलनेने भक्कम होती. मदूरेला मुसलमानी सत्तेची मुळे रुजली होती. पांड्य राजे नामशेष झाले होते व होयसळ सुलतानाचे मांडलिक होते. पण आतून आग धगधत होती. वरून जरी हे होयसळ मांडलिक होते तरी नाईलाजाने ते तसे रहात होते. त्यांच्या सभोवती मुसलमानी सत्तांचा फास आवळत चालला होता व त्यावेळचा होयसळांचा राजा वीरबल्लाळ प्रत्याघात करण्यासाठी योग्य संधीची वाट बघत होता. या राजाची राजधानी हळेबीडला असल्यापासून त्याने सबूरीचे धोरण स्वीकारून संरक्षणाची तयारी चालवली होती हे आपल्याला दिसून येईल. थोडक्यात मुसलमानांचे मांडलिकत्व स्वीकारल्यास त्यांची आपल्यावर नजर राहणार नाही व आपल्याला सैन्याची जमवाजमव करायला वेळ मिळेल असे त्याचे गणित होते. त्याने पहिल्यांदा आपली सीमा सुरक्षित करण्याकडे लक्ष पुरवले.

त्याच्या राज्याच्या उत्तरेला सीमेवर तुंगभद्रा नदी होती तर पूर्वेला महत्वाचा कंपलीचा किल्ला. तुंगभद्राच्या उत्तर किनार्‍यावर अजून एक मजबूत किल्ला होता. त्याचे नाव होते आनेगुंदी. म्हणजे तुंगभद्रेच्या उत्तर तीरावर आनेगुंदी व दक्षिण तीरावर कंपलीचा किल्ला अशी रचना होती.
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

महंमद तुघलकाच्या राज्यात एकदमच बंडाळी सुरू झाल्यामुळे त्याचा कडक अंमल जरा ढिला झाला. त्यातच त्याच्या पर्शिया व अफगाणीस्तानच्या आक्रमणच्या तयारीत त्याचा खजिना पूर्ण रिता झाला होता. या संधिचा वीरबल्लळ याने फायदा उठवायचे ठरविले. अर्थात स्वातंत्र्य पुकारण्याच्या त्याच्या महत्वाकांक्षे पुढे अडचणीही तेवढ्याच जबरी होत्या. पहिली म्हणजे त्याच्या दोन बाजूला मुसलमानी सत्ताच होत्या. एक देवगिरी व दुसरी मदूरेची. स्वातंत्र्य पुकारल्यावर दोन बाजूला हे दोन शत्रू लगेचच तयार झाले असते. कदाचित एका हिंदू राजा विरूद्ध हे दोन्ही मुसलमान बंड विसरून एकत्रही झाले असते. हे लक्षात घेता त्याला या दोन सुलतानांच्या एकामेकातील दळणवळण तोडण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते. त्याने चोखपणे या दोन सत्तांमधे चौक्यांचे जाळे उभारले. इब्न बतूतने त्याच्या रिहालामधे या नाकेबंदीचा उल्लेख केलेला आहे. त्याने तर असे लिहिले आहे की या हिंदू राजाची मदूरेला वेढा घालण्याची तयारी होत आली होती.

जेव्हा मदूरेच्या सुभेदाराने सुलतानाविरूद्ध बंड पुकारले तेव्हा आता आपली संधी जवळ आली असे वीर बल्लाळला वाटू लागले. पण एकदम अविचाराने हालचाल न करता तो सुलतान महंमद काय करतो याची वाट बघू लागला. महंमदचे लक्ष आता उत्तरेकडे पक्के लागले हे लक्षात येताच वीरबल्लाळ मदूरेवर चाल करून गेला. यानंतर त्या काळाचा विचार केल्यास त्याने एक आगळीवेगळी गोष्ट केली. त्याने राजत्याग केला, स्वत:च्या मुलाला सिंहासनावर बसविले व स्वत:ला लढायांना वाहून घेतले. यावरून त्याला या मुसलमानांच्या विरूद्ध पुकारलेल्या युद्धाचे किती महत्व वाटत असेल हे लक्षात येते. या लढायांमधे त्याने मुसलमानांना मदूरेपर्यंत मागे रेटले व मदूरेवर हल्ला करण्यासाठी एक लाख पंचवीस हजार सैन्य गोळा केले. यात पंचवीस हजार मुसलमानही सामील होते. हे कदाचित देवगिरीपासून फुटलेले भाडोत्री सैनिक असावेत. आता त्याच्या आणि मदूरेमधे मुसलमानांचे त्रिचनापल्ली हे एकच ठाणे उरले होते. दुर्दैवाने या युद्धात वीरबल्लाळ मारल गेला व त्याचे हे स्वप्न अधूरे राहिले. हा होयसळांना मोठ्ठाच धक्का होता.

इतिहासात वरंगळच्या दोन भावांनी हरिहर व बुक्क यांनी विजयनगरच्या साम्राज्याची पायाभरणी केली असे जे इतिहासात सांगितले जाते ते तपासून बघितले पाहिजे. वीरबल्लाळच्या धडपडींमुळे या साम्राज्याचा पाया यानेच घातला असावा असे मला वाटते. अर्थात हे आपण इतिहासकारांवर सोडून पुढे जाउया. वीरबल्लाळच्या मृत्यूनंतर जो राजा गादीवर आला तो दोन तीन वर्षातच मरण पावला. कशाने हे इतिहासाला ज्ञात नाही. पण त्याने व त्यानंतरच्या राजांनी व त्याच्या प्रधानांनी उत्तर सीमा मजबूत करायचे काम मोठ्या जोमात केले हे मात्र खरे. याच प्रयत्नात कंपलीचा किल्ला मुसलमानांच्या ताब्यात गेल्यावर अशाच एका मजबूत तटबंदीची गरज भासू लागली असावी व विजयनगरचा उदय झाला असावा.

कंपलीचा किल्ला मुसलमानांच्या ताब्यात गेला १३२८ साली व त्याच्या आसपासचा काळ हा विजयनगरच्या स्थापनेचा काळ असे समजायला हरकत नाही. १३४० पर्यंत हरिहर व बुक्क यांची नावे विशेष उजेडात येत नव्हती हेही लक्षात घेण्यासारखे आहे. विजयनगरची तटबंदी उभारण्याचा काळ हाच या साम्राज्याच्या स्थापनेचा काळ समजायला हरकत नाही. १३२७/२८ च्या आसपासचा काळ !

१३२७ सालापासून पुढे सतत अनेक वर्षे या हिंदू राजांनी हा लढा चालू ठेवून हिंदूंचा प्रतिकार जागृत ठेवला याबद्दल आपण त्यांचे आभार मानले पाहिजेत. मुसलमानांशी टक्कर घेऊन हिंदूत्व जिवंत ठेवणे हे विजयनगरच्या राजांचे घ्येय होते. त्यासाठी दक्षिणेत ठिकठिकाणी उगवलेली मुसलमानी सत्तेची बेटे बुडविणे हाच एक मार्ग होता. हे ध्येय त्यांनी शेवटी पन्नास वर्षांनी साध्य केले असे मानायला हरकत नाही. मदूरेच्या मुसलमान सुभेदाराला संपविले तेव्हा या कार्याचा एक महत्वाचा भाग संपला. दुसरे एक लक्षात घेतले पाहिजे की जरी तुघलक उत्तरेत अडकले होते तरी त्यांचे मात:बर सरदार अजूनही दक्षिणेत प्रबळ होते व त्यांची ताकद वाढतच चालली होती. किंबहुना तेही स्वतंत्र होण्याच्या मागे लागले होतेच. उत्तरेकडे गुलबर्गा येथे बहामनी सुलतानाच्या कहाण्या कानावर येत असल्यामुळे उत्तर सीमा बळकट करायचे काम चालू झाले. यातच महंमद तुघलकानंतर दिल्लीच्या तख्तावर आलेल्या फिरोजशाने उत्तर हिंदूस्तान हेच आपले कार्यक्षेत्र ठरविल्यामुळे त्याने दक्षिणेकडे दुर्लक्ष केले. त्याचा फायदा घेऊन बहामनी सुलतानाने आपले राज्य दक्षिणेकडे वाढवायचे ठरवले. अर्थात त्यात वावगे काहीच नव्हते. कोणीही असेच करेल. पण त्यामुळे विजयनगरची उत्तर सीमा सुरक्षीत करण्याचे अत्यंत महत्वाचे कार्य हरिहर, बुक्क व त्यांचे तीन भाऊ करत होते.

होयसळांकडून या पाच भावांकडे सत्ता कशी आली हा एक संशोधनाचा विषय आहे व यासंबंधी अनेक प्रवाद चर्चिले जातात. पण हे बंधू होयसळांच्या पदरी सरदार असावेत व नंतर त्यांच्या हातात ही सत्ता आली किंवा त्यांनी ती घेतली या प्रवादावर विश्वास ठेवायला हरकत नाही. या भावांपैकी तिघे पूर्व किनार्‍यावरील नेल्लोर ते पश्चिम किनार्‍यावरचे बेळगाव ही सरहद्द सांभाळत होते. सध्याचा दक्षिण महाराष्ट्र हा हरिहरच्या ताब्यात होता व तो उत्तरेच्या मुसलमानांना थोपवून धरत होता. दुसरा भाऊ होता कंप. याचे उदयगिरीराज्यम नावाचे राज्य पूर्वकिनार्‍यावर होते. मधला भाऊ बुक्क जो इतिहासात पसिद्ध आहे हा विशेष कर्तबगार असून त्याच्या ताब्यात होयसळांचे हळेबीड, पेनुगोंडचा किल्ला व आसपासचा प्रदेश होता. अजून दक्षिणेकडे शिमोगाजवळ अरग येथे एक भाऊ राज्य करत असे व शेवटचा भाऊ बुक्कच्या हाताखाली सरदार होता.

इस्लामशी टक्कर घेऊन हिंदू धर्माचे रक्षण करणे हे यांचे ध्यय होते. यांनी अत्यंत हुशारीने विजयनगर ही मध्यवर्ती सत्ता मानून आपले साम्राज्य उभे केले होते व मुसलमानी सत्तेला न जुमानता त्यांच्या छाताडावर पाय देऊन ते ताठ मानेने राज्य करत होते. त्या काळातील परिस्थितीचे आकलन ज्यांना आहे त्यांना हे काम किती अवघड होते याची कल्पना येऊ शकेल.

उत्तरेत काळाच्या ओघात हिंदू संस्कृती वरीच नष्ट झाली. भारतात हिंदूंची संस्कृती, त्यांचा धर्म, त्यांच्या कल्पना, त्यांच्या काव्य शास्त्र विनोद या विषयीच्या कल्पना याचे दृष्य स्वरूप कोठे दिसत असेल ते फक्त दक्षिणेकडेच..व याचे श्रेय जाते विजयनगरला हे निर्विवाद…..

क्रमश:…..

जयंत कुलकर्णी.

Posted in इतिहास, छायाचित्रे, लेख | यावर आपले मत नोंदवा

युद्धकथा-४………..जनरल मासाहारू होम्मावर चालवलेला गेलेला खटला… ३

युद्धकथा-४………..जनरल मासाहारू होम्मावर चालवलेला गेलेला खटला… ३

डेथ मार्च ऑफ बटान……
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

१० जानेवारीला एका ब्रूकलीन येथे रहाणार्‍या एका बाल्डासार नावाच्या अनुभवी सैनिकाची साक्ष झाली. या मास्टर सार्जंटने शपथेवर खोटे बोलायचे ठारवलेले दिसत होते. कोणाच्या सांगण्यावरून हे येथे स्पष्ट लिहायचे कारण नाही. इतरांप्रमाणे त्याने जपानी सैनिकांच्या अत्याचारांचे व्यवस्थित वर्णन तर केलेच पण अजून एक महत्वाची माहिती दिली. या सार्जंटने साक्षीत सांगितले की ज्या रस्त्यावर हजारो प्रेते पडली होती त्या त्या डेथ मार्चच्या रस्त्यावर त्याने स्वत: जनरल होम्माला एका मोटारीतून जाताना बघितले होते. त्या मोटारीवर एक पिवळा झेंडा होता. या साक्षीने जनरल होम्माला त्या रस्त्यावर आणून फिर्यादी पक्षाने मोठेच काम केले.

बाल्डासारचा दावा निखालस खोटा होता. कारण त्याने जनरल होम्माला तेथे पहाणे अशक्यच होते. अमेरिकन सैन्यातील अत्यंत उच्चपदावर असलेले काही अधिकारी सोडल्यास कोणालाही जनरल होम्मा हा कोण आहे हे माहीत असायचे कारण नव्हते व सत्य हे आहे की कोणाला ते नाव माहीतही नव्हते त्याला ओळखण्याचा तर प्रश्नच नव्हता. पण मास्टर सार्जंट बाल्डासरने मात्र जनरल होम्माकडे डोळे रोखून शपथेवर सांगितले, “मी ज्या माणसाला त्या रस्त्यावर बघितले तो याच न्यायालयात आहे” जनरल होम्माकडे बोट रोखून त्याने ठामपणे सांगितले, “आणि हाच तो माणूस आहे – ले. जनरल मासाहारू होम्मा.”.

जनरल होम्माने त्याच्या रोजनिशीत नोंद केली, “ अखेरीस बटानच्या वळणावर हा खटला आलाच. असत्य आणि सत्य याच्या मधे आता हा खटला हेलकावे खात आहे. हे सगळे त्रासदायक आहे आणि संतापाने माझ्या डोळ्यात अश्रू येतात. अत्याचाराच्या या कहाण्या खोट्या असोत वा खर्‍या, त्या ऐकून मी मनाने व शरीराने खचलो आहे”.

त्याच आठवड्यात जनरल होम्माची सुविद्य पत्नी फुजिको मॅनिलाला आली. जनरल होम्माच्या चारित्र्याविषयी व स्वभावाबद्दल खात्री देण्यासाठी तिला न्यायालयात उभे करून थोडाफार फायदा होईल या कल्पनेने या वकिलांच्या संघाने तिला टोक्योवरून बोलावून घेतले होते. खरे तर घरंदाज जपानी स्त्रीने असे न्यायालयात उभे राहणे त्याकाळात शिष्टसंमत नव्हते पण ही स्त्री त्यासाठी तयार झाली. होम्माच्या वकिलांवर या फुजिकोची चांगलीच छाप पडलेली दिसते कारण पेल्झने त्या दिवशी त्याच्या रोजनिशीत नोंद केली, “फुजिको एक सुंदर व मनमिळवू स्त्री आहे. या खटल्याचे दडपण ती समर्थपणे पेलती आहे हे निश्चित. जेथे जाईल तेथे तिचा चांगलाच प्रभाव पडतोय”.
फुजिको होम्मा…….
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

जनरल होम्माने अमेरिकन अधिकार्‍यांना फुजिकोला त्याला भेट देण्यासाठी परवानगी मागितली आणि आश्चर्य म्हणजे आर्मीने ती ताबडतोब दिली. ही भेट फेब्रूवारीच्या पंधरा तारखेला संध्याकाळी हायकमिशनर पॅलेसमधे झाली. फुजिको भेटीच्या खोलीत वाट बघत होती आणि जनरल होम्माने हातात आपली सिगारेटची छोटी नक्षीदार पेटी व छायाचित्रांचा एक अल्बम घेऊन त्या खोलीत प्रवेश केला. दोघांनी क्षणभर एकमेकांकडे बघितले. त्या नजरेत भुतकाळ, वर्तमानकाळ व भविष्यकाळाच्या सर्व जाणिवांची देवाणघेवाण होत होती. त्यांनी भावनांना बांध घालून एकामेकांना अभिवादन करून त्यांच्या जागा घेतल्या. जनरल होम्मा तसा आनंदी दिसत होता. फुजिको त्याला भेटायला आली होती याचा त्याला आनंद झाला होता का फुजिकोला वाईट वाटू नये म्हणून हे आनंदाचे नाटक होते हे त्यालाच माहीत. त्यांनी मग त्यांच्या मुलाबाळांच्या गप्पा मारल्या व जून्या आठवणींना उजाळा दिला. पण जनरल होम्माने फुजिकोला खोटी आशा मात्र अजिबात दाखवली नाही. डोळ्यातील अश्रू त्याने मोठ्या कष्टाने आवरले आणि फुजिकोला तो म्हणाला, “ माझा अंत्यविधी अत्यंत साधेपणाने व्हावा अशी माझी इच्छा आहे. या अंत्यविधीला फक्त माझे जवळचे असे नातेवाईकच व काही मित्र उपस्थित राहतील याची काळजी घे ! आणि हो ! माझे स्मारक होणार असेल तर ते छोटे असावे.”

फुजिकोनेही उत्तर दिले, “मासाहारू, लक्षात ठेव आपण लवकरच आपल्या घरात एकत्र जेवण घेणार आहोत” ते ऐकून मासाहारू होम्माच्या चेहर्‍यावर एखाद्या बालकाच्या चेहर्‍यावर जसे हास्य पसरते तसे हास्य पसरले. म्हणजे ते फक्त हास्य असते त्याच्या मागे पुढे काही नसते. त्याने मान हलविली. “माझ्याच सैनिकांच्या अत्याचाराची भली मोठी यादी बघून मला खात्री आहे की मी हा खटला हरल्यात जमा आहे. पण मी तुला सांगतो, मी असले काही करायची आज्ञा कोणालाही आत्तापर्यंतच्या माझ्या आयुष्यात दिलेली नाही. मला वाटते तुझा त्यावर विश्वास बसेल ! पण हे जे सगळे घडले आहे त्याची शेवटी नैतिक जबाबदारी माझ्यावरच येते आणि मी ती स्विकारायला तयार आहे. माझ्या ज्या लाखो सैनिकांनी रणांगणावर प्राण ठेवले त्यांच्याकडे जायला मला वाईट वाटायचे कारण नाही.”

जनरल होम्माने या भेटीच्या शेवटी आपल्या हातातील सिगारेटची ती पेटी फुजिकोला दिली आणि त्यांनी एकामेकांचा निरोप घेतला. फुजिकोला अजूनही काहीतरी चमत्कार घडेल अशी आशा होती तर मासाहारूला त्याच्या मृत्यूची पक्की खात्री होती.

फुजिकोने तिच्या निवासस्थानी आल्यावर ती सिगरेटची पेटी उघडली. त्यात दोन लिफाफे होते. एकात जनरल मासाहारू होम्माची नखे होती तर दुसर्‍यात त्याच्या केसांचे पुंजके. ते बघितल्यावर मात्र फुजिकोच्या अश्रूंचा बांध फुटला कारण त्याचा अर्थ तिला चांगलाच माहीत होता. जनरल होम्माला खात्री होती की मेल्यानंतर त्याचे शव अमेरिका त्याच्या नातेवाईकांच्या ताब्यात देणार नाही. शेवटच्या अंत्यसंस्काराला उपयोगी पडणार्‍या त्याच्या शरीराच्या या दोनच वस्तू तो आता तिला देऊ शकत होता. या दोन वस्तू त्याच्या आत्म्याला मुक्ती देणार होत्या.

फेब्रूवारीच्या पहिल्या आठवड्यात बचावपक्षाने होम्माच्या हाताखालच्या अधिकार्‍यांना साक्षीदारच्या पिंजर्‍यात उभे केले. यांच्या उलटतपासणीत जपानच्या सेनादलाची रचना व आदेश द्यायची पद्धत यावर प्रकाश टाकायची त्यांची योजना होती. यातच जनरल होम्माने त्याच्या हाताखालच्या युद्धकैद्यांना आंतरराष्ट्रीय कायद्याप्रमाणे वागवायची अधिकार्‍यांना आज्ञा दिली होती, हेही सिद्ध होणार होते. या साक्षीत उल्लेखनीय साक्ष झाली मेजर मोरिया वाडा याची. हा जनरल होम्माच्या हाताखाली रसदपुरवठा व नियोजन अधिकारी म्हणून काम करत होता. त्याने साक्ष दिली की एप्रिलच्या दुसर्‍या आठवड्यात त्याने कॅंप ओ’डॉनेलला भेट दिली होती. तेथील सोयी सुविधा बघून तो वैतागला होता. “कैद्यांची राहायची व्यवस्था, गटारे, पाणी आणि अन्न याची अवस्था भयंकर वाईट होती. या सगळ्या व्यवस्था अपूर्‍या तर होत्याच पण धड कामही करत नव्हत्या. स्वच्छता गृहेही स्वच्छ ठेवली जात नव्हती.” वाडाने हे सगळे कॅंप कमांडरच्या कानावर घातले आणि त्याच्या कडून सुधारणा केली जाईल असे आश्वासनही मिळवले.

मग खालील प्रश्नोत्तरे झाली.
प्र: हे आपण जनरल होम्माच्या कानावर घातले का ?
उ: नाही.
पण या भेटीनंतर वाडाने एका महिन्यानंतर त्या कॅंपला अजून एक भेट दिली होती. तपासणी नंतर त्याला आढळले की त्याला ज्या सुधारणांची आश्वासने मिळाली होती त्याप्रमाणे काहीच झाले नव्हते. त्याने साक्षीत सांगितले की या नंतर मात्र त्याने जनरल होम्माला या बाबतीत एक सविस्तर अहवाल दिला.
प्र: तुम्ही अहवाल दिल्यावर जनरल होम्मा काय म्हणाला?
उ: ते म्हणाले की हे जे काय चालले आहे त्याने ते नाराज आहेत. त्यांनी मला या सगळ्याचा अभ्यास करून त्यावर उत्तरे शोधण्यास सांगितली. त्या कॅंपच्या कमांडंटला काढून टाकणे हे क्रमप्राप्त होते. त्याच वेळी जनरल होम्माने मला युद्धकैद्यांना सोडून द्यायचे धोरण काय आहे याचाही अभ्यास करायला सांगितले.
प्र: पुढे काय झाले ?
उ: काहीच दिवसात त्या कमाडंटला काढून टाकण्यात आले व अनेक फिलिपाईन्सच्या युद्धकैद्यांना सोडून देण्यात आले. जनरल होम्माने मी सादर केलेल्या सुधारणांच्या सगळया योजना मंजूर केल्या. त्यात काही वाद्ये आणि खेळाचे साहित्यही आणायला परवानगी देण्यात आली होती.

वाडाने साक्षीत हेही सांगितले की जनरल होम्माने फेब्रूवारीच्या शेवटच्या आठवड्यापासून ते जूलैच्या शेवटच्या आठवड्यापर्यंत टोक्योला औषधांसाठी कमीत कमी दहा विनंतीअर्ज पाठवले होते. त्याने सायगाव येथील त्याच्या वरिष्ठांना दहा हजार टन तांदूळ पाठवायची विनंतीही केली होती. मेजर वाडाच्या मते डेथ मार्च घडला हे अत्यंत वाइट झाले पण ते मुद्दामहून कोणी ठरवून केले असेल असे त्याला वाटत नव्हते. कदाचित असे झाले असण्याची शक्यता आहे की जनरल होम्माचे आदेश पुरेसे स्पष्ट नव्हते किंवा ते सर्व सैनिकांपर्यंत पोहोचत नव्हते. जनरल होम्मा त्यावेळी पुढच्या लढाईच्या तयारीला लागला होता. जेव्हा अमेरिकन सैन्य जंगलातून बाहेर आले तेव्हा जपानी सैन्याची युद्धकैदी स्विकारायची तयारीही नव्हती.

५ फेब्रूवारीला जनरल मासाहारू होम्मा स्वत: युक्तिवाद करायला साक्षीदाराच्या पिंजर्‍यात उभा राहिला. त्याने उत्कृष्ट इंग्रजीमधे त्याचा बचाच सुरू केला.

“जपानच्या सेनादलाच्या रचनेमधे मला माझे स्टाफ अधिकारी निवडायचा अधिकार नाही. मी जे अधिकारी नीट काम करत नसत त्यांची बदलीही करू शकत नाही तो अधिकार फक्त टोक्योमधील मुख्यालयाला आहे. युद्धभूमीवर जपानच्या सेनादलात जपानी सेनाप्रमुखाने त्याच्या स्टाफ ऑफिसरच्या कामात ढवळाढवळ करायची परंपरा नाही तसेच स्टाफ ऑफिसरही जनरलला छोट्या छोट्या गोष्टींसाठी त्रास देत नाही. कमांडरला फक्त अत्यंत महत्वाच्या बाबतीतच अहवाल पाठवला जातो. लष्कराचे मुख्यालय हे एखाद्या यंत्राप्रमाणे काम करते. युद्धभूमीवर अधिकारी त्यांचे निर्णय स्वत:चे स्वत: घेतात.

आम्हाला बटानच्या विजयाची खात्री नव्हती. या लढाईत असे तीन प्रसंग आले होते की मला वाटले हे युद्ध आता हरल्यात जमा आहे. या तीनही प्रसंगात अमेरिकन सैन्याप्र्माणेच आम्हालाही अन्न, औषधे व दारूगोळा याची कमतरता भसत होती. मी टोक्योकडे मदतीच्या अपेक्षेने पाहू शकत नव्हतो. जपानच्या लष्करी परंपरेत एखाद्या जनरलने मदत मागणे हे कमीपणाचे मानले जाते. आम्हाला आमच्याकडे जे काही आहे त्यानेच लढावे लागते.

जनरल होम्माने मग त्याच्या साक्षीत इतर माहितीही दिली. त्याने सांगितले की त्याच्या काळात फिलिपाईन्समधे बलात्कार, लुटालूट इत्यादि कारणांसाठी एकूण १०० कोर्टमार्शल झाले. होम्माने हिही सांगितले की त्याने बलात्काराच्या गुन्ह्यामधे विशेष लक्ष घातले होते आणि त्याने त्या कोर्टमार्शलची कागदपत्रे त्या सैनिकांच्या घरी पाठविली होती जेणे करून स्वत:च्या अब्रूला घाबरून सैनिकांत शिस्त बाणली जाईल. जेव्हा त्याला विचारण्यात आले की ही पद्धत जपानी सेनेमधे पहिल्यापासूनच आहे का तेव्हा त्याने त्याचे नकारार्थी उत्तर देऊन त्यानेच ही पद्धत अमलात आणली असे सांगितले. जनरल होम्माने डेथ मार्चच्या रस्त्यावरून तो एकदोनदा गेला होता याची कबुली देताना म्हटले, “ इतर साक्षीदारांच्या म्हणण्यानुसार या रस्त्यावर अनेक प्रेते पडली होती पण ते तसे नसावे कारण मला ती दिसली नाहीत. अर्थात मी काही प्रेते शोड्धण्यासाठी बाहेर बघत नव्हतो हेही खरे आहे. मला वाटते अमेरिकन बळी हे तथाकथित डेथ मार्चचे नसून मलेरिया व उपासमार यांचे आहेत.”

फुजिको होम्माची साक्ष सगळ्यात शेवटी झाली. काळ्या किमोनोत, मागे बांधलेले केस अशी ती डोलदार पावले टाकत साक्षीदाराच्या पिंजर्‍याकडे गेली. पिंजर्‍यातील खूर्चीवर बसल्यावर तिने सगळीकडे नजर फिरवली. जनरल होम्माची व तिची नजरानजर झाल्यावर होम्माने तिच्याकडे बघून स्मितहास्य केले. दुभाषांनी भाषांतर केलेले प्रश्न ती लक्षपूर्वक ऐकत होती व त्यावर विचार करू उत्तरे देत होती.

साक्षी दरम्यान तिने सांगितले, “मला जनरल होम्मा नेहमी सांगायचे की लष्करी सामर्थ्य हे मातृभूमीच्या रक्षणासाठीच वापरले पाहिजे. जो देश आक्रमण करतो त्याच्या नशिबी पराभवच येतो. त्यानंतर तिने त्यांच्या आयुष्याबद्दल, त्याच्या संगिताच्या प्रेमाबद्दल, त्यांच्या बौद्ध धर्माबद्दल, राजकीय विचारांबद्दल सांगितले व टोजोशी असणारे त्याच्या मतभेदाचे विवेचन केले.
तिच्या बोलणाने सगळे न्यायालय मंत्रमुग्ध होत होते. एका क्षणी तिने जनरल होम्माकडे रोखून बघितले व ती म्हणाली, “जरी माझा नवरा आज आरोपीच्या पिंजर्‍यात उभा असला तरी मला त्याचा अभिमान आहे. आम्हाला १७ वर्षाची मुलगी आहे. तिला माझ्या मासाहारू होम्मासारखाच नवरा मिळू दे अशी मी प्रार्थना करते.”

त्या न्यायलयातून बाहेर जाताना तिने समोरच्या पाच न्यायाधीशांना जपानी पद्धतीने लवून अभवादन केले. सगळ्या न्यायाधीशांनी तिच्याकडे बघून स्मितहास्य केले तर एका जनरलने तिला उठून अभिवादनही केले. तेथे उपस्थित असलेला बटानच्या डेथ मार्चमधून वाचलेला मेजर टिसडेल म्हणाला, “ती एक सुंदर व प्रभाव पाडणारी स्त्री आहे यात शंकाच नाही पण तिला तिच्या नवरा खरा कसा आहे याची कल्पना नाही. ती बोलत असताना माझ्या डोळ्यासमोर त्या डेथ मार्चमधे चालताना खाली पडणारे माझे सहकारी दिसत होते.”

त्याच रात्री जनरल होम्माने त्याच्या रोजनिशीमधे लिहिले, “उरलीसुरली आशाही आता नष्ट झाली आहे. निराशेने मला घेरले आहे”.

दुसर्‍या दिवशी बचावपक्षाच्या वकिलांनी शेवटचा युक्तिवाद केला. त्यात त्यांनी खालील मुद्द्याम्वर जोर दिला –
१ आरोपीचा पुर्वेइतिहास बघता तो क्रूर आहे असे म्हणता येत नाही.
२ आरोपीला त्या तेथे काय चालले आहे याची कल्पना नव्हती.
३ आरोपीचे स्वत:चे सैन्यच उपासमारीने त्रस्त होते. त्यांच्याकडे एवढ्या प्रचंड संख्येने शरण आलेल्या युद्धकैद्यांना हलविण्यासाठी वाहनांचा तुटवडा होता.
४ जपानच्या सेनादलाच्या नियमांनुसार आरोपीला त्याच्या हाताखालच्या स्टाफ ऑफिसरला काढता येत नसे.
५ आरोपीने स्वत: युद्धकैद्यांना जिनेव्हा कराराप्रमाणे वागवावे असा हुकूम दिला होता.
६ आरोपीने स्वत: युद्धकैद्यांच्या छावणीच्या सुधारणेला पाठिंबा दिला होता…इत्यादि….

या युक्तिवादाचा शेवट बचावपक्षाच्या प्रमुख वकिलांनी खालील शब्दांनी केला…..
“हा खटल्यात खरे तर जपानची राज्यव्यवस्था, जपानच्या सेनेची परंपरा, त्यांची आक्रमक वृत्ती, यांना आरोपीच्या पिंजर्‍यात उभे केले पाहिजे. हा एका माणसाचा गुन्हा होऊ शकत नाही. या आरोपीला अमेरिकन विचारसरणींनी जोखले जात आहे. त्याला जपानच्या संस्कृतीच्या पार्श्वभूमीवर जोखले जावे ही आमची विनंती आहे. गेले सहा आठवडे आमची जनरल होम्मा हा निर्दोष आहे याची खात्री पटली आहे. याला जर फासावर दिले तर जागतिक शांततेसाठी खूप काही करू शकणारा एक चांगला माणूस आपल्यातून जाईल असे आम्हाला वाटते.”

त्यानंतर फिर्यादीपक्षाचा वकील ले. कर्नल मीक युक्तिवादासाठी उभा राहिला.
“जगातील सभ्यतेचे सर्व नीतीनियम या माणसाने मोडले आहेत… जे काही घडले आहे त्याची जबाबदारी कोणीतरी घेतली पाहिजे आणि हा कोणीतरी म्हणजे जनरल होम्माशिवाय दुसरा कोणी असू शकत नाही. या अत्याचारांची आरोपीला संपूर्ण माहिती होती कारण याचे कार्यालय या रस्त्यापासून अत्यंत जवळ होते. याच्या समोरूनच ७०,००० अमेरिकन सैनिक मरणोन्मुख अवस्थेत चालत होते…त्यांच्या आक्रोशाला याने जर प्रतिसाद दिला असता तर हे थांबणे शक्य होते…..

त्या दिवसाचे न्यायालयाचे कामकाज संपल्यावर पेल्झवर फुजिको होम्माला टोक्योला सोडण्याची जबाबदारी टाकण्यात आली. निघायच्या अगोदर त्यांनी दोघांनी बहुदा शेवटची ठरणारी भेट घेतली. जनरल होम्माने पेल्झचे आभार मानून तो त्यांच्या मदतीबद्दल समाधानी आहे असे सांगितले. पेल्झने त्याच्या रोजनिशीत लिहिले, “तो समाधानी आहे. हे प्रकरण संपले…..”
“आपली गाठ पडली हे मी माझे भाग्य समजतो” पेल्झ म्हणाला.
“आपण असे म्हणालात यातच माझा सन्मान आहे”
“परत भेटूच !” पेल्झ म्हणाला पण ते शक्य नव्हते हे त्याला चांगलेच माहीत होते.

सोमवारी, फेब्रूवारीच्या ११ तारखेला न्यायालय परत भरले. आज या खटल्याचा निकाल जाहीर होणार होता. जनरल होम्माला न्यायालयात आणण्यात आले. त्याने अंगात करड्या रंगाचा सुट घातला होता. त्याला त्या पाच न्यायाधीशांसमोर सावधानमधे उभे करण्यात आले आणि जनरल डोनोवॅन याने निकालपत्र वाचून दाखवले “गूप्त मतदान पद्धतीने हे न्यायालय आरोपीला दोषी ठरवत आहे. “The Commission sentences you to be shot to death with musketry”. जनरल मासाहारू होम्माच्या चेहर्याiवरची एक रेषाही हलली नाही.

ही शिक्षा बचावपक्षाच्या वकिलांनी एक प्रकारचा विजयच मानला. अशा प्रकारच्या खटल्यात शक्यतो मरेतोपर्यंत फासावर लटकवून मृत्यूदंड दिला जाई. गोळ्यांसमोर मरण स्विकारणे हे कुठलाही सैनिक मानाचे समजतो.

या खटल्याच्या जरा अगोदर जनरल यामाशितावर असाच खटला चालू झाला होता. त्याच्यावरही साधारणत: असेच आरोप निश्चित करण्यात आले होते. साक्षीपुरावेही होम्माच्या खटल्याच्या धर्तीवर सादर करण्यात आले होते. त्यालाही मृत्यूदंडाची शिक्षा झाल्यावर त्याने हेबियस कॉरपसचे दोन रीट पेटिशन दाखल केले. हा विनंतीअर्ज सहा विरूद्ध दोन या मताधिक्क्याने फेटाळण्यात आला. न्यायालयाने हा अर्ज फेटळतांना एक नवीन मुद्दा उपस्थित केला. यामाशिता हा कमांडर असल्यामुळे त्याच्या सैनिकांना शिस्तीत ठेवण्याची जबाबदारी त्याचीच असायला पाहिजे इ. इ….या खटल्याच्या तपशिलात न जाता (जे या लेखाच्या आवाक्याबाहेर आहे) या खटल्याचा होम्माच्या खटल्यावर झालेल्या विपरीत परिणामांचा विचार करू. या विनंतीअर्जाच्या सुनावणीत त्या न्यायालयाने “कमांडची जबाबदारी” या कल्पनेचा उहापोह केला होता. त्यामुळे जरी होम्मावरचे आरोप जरा सौम्य होत असले तरीही त्यालाही “कमांडच्या जबाबदारी”चा नियम लावण्यात आला.

यामाशिताच्या बाबतीत झालेल्या या निर्णयामुळे होम्माचे रीट पेटीशन न्यायालयात पोहोचण्या अगोदरच गारद झाले व ज्या दिवशी हा निकाल मॅनिलामधे जाहीर झाला त्याच दिवशी वॉशिंग्टनमधे अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने हे सगळे विनंती अर्ज फेटाळले. सर्वोच्च न्यायालयाने होम्माच्या या खटल्यात कुठल्याही प्रकारचा हस्तक्षेप केला जाणार नाही हे स्पष्ट केले.

या न्यायालयाच्या दोन न्यायाधिशानी (जस्टीस मर्फी व जस्टिस रूटलेज यांनी मात्र या एकंदरीत प्रक्रियेबद्दल आपले कडवट मत प्रकट केले. नुसते प्रकट करून ते थांबले नाहीत तर त्यांनी तशी नोंदही केली. ती टिप्पणी मुळातून वाचण्यासारखी आहे. त्याचे स्वैर मराठी भाषांतर खाली दिले आहे –

“ या देशाची प्रतिष्ठा आज…. पणाला लागली आहे. या प्रकारचे खटले आपण आपल्या राष्ट्राच्या घटनेनुसार चालवावेत नाहीतर ही न्यायदानाची नाटके बंद करावीत. हे असले न्याय करण्यापेक्षा काळाचे चक्र उलटे फिरवून जंगलाचा न्याय प्रस्थापित केलेला बरा. मला वाटते आता त्याचीच सुरवात झाली आहे. पण माझ्यापूरते बोलायचे झाले तर मी या दुष्कर्मात भाग घेणार नाही. अप्रत्यक्षपणे ही नाही.”
न्यायाधिश मर्फी यांनी मग ज्या घाईघाईने हा खटला चालवला गेला त्यावर सडकून टीका केली.
“सूप्रीम कमांडर ऑफ अलाईड पॉवर्सने (यात जनरल डग्लस मॅकार्थर) जी अघटनात्मक प्रक्रिया तयार केली आहे त्यामुळे खोटे तयार केलेले पुरावे, व इतर अनेक बाबींचा या खटल्यामधे वापर करता आला हे नाकारता येत नाही”
या टिप्पणीचा शेवट त्यांनी खालील शब्दांनी केला-
“कायदा पायदळी तुडवून आज जनरल यामाशिता आणि जनरल होम्मा या दोन पराजित सेनाधिकार्‍यांचा बळी दिला जात आहे. याच्या विरूद्ध कोणी निषेध नोंदवणार नाही याची मला कल्पना आहे. पण उद्या जर हाच पायंडा पडला तर हेच अस्त्र सर्रास वापरण्यात येईल. कायद्याच्या चौकटीत राहून आरोपीला घटनात्मक अधिकार न देता कायद्याच्या दगडांनी ठेचून मारायची रानटी पद्धत आता सूरू झाली आहे असे म्हणायला हरकत नाही.

वस्तुनिष्ठ विचारांच्या पराभव येथे एकदाच होणार आहे व पुढे असे काही होणार नाही असा दावा कोणीही करू शकत नाही….नव्या जगाची आशा या एकाच खटल्याने संपूष्टात येणार नाही असा दावाही कोणी करायला जाऊ नये….युद्ध संपल्यानंतरच्या युद्धज्वरात एखाद्या देशाने मनूष्याची प्रतिष्ठा व कायद्याचा आदर यांचा त्याग केल्यामुळे त्या देशाचा नाश होऊ नये….”

ज्या दिवशी अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने हा निर्णय दिला त्याच दिवशी फुजिको होम्मा जनरल डग्लस मॅकार्थरला भेटायला त्याच्या कार्यालयत गेली. तिला माहीत होते की या आरोपींना माफी जाहीर करण्याचे शेवटचे अधिकार त्याला आहेत.
जनरल मॅकार्थर ने फुजिकोचे चांगले स्वागत केले. त्याने त्याच्या आठवणीत लिहिले आहे की तो क्षण त्याच्या आयुष्यातील सगळ्यात कसोटीचा क्षण होता. त्याने तिला सहानभूती दाखवून तिच्या दु:खावर फुंकर मारायचा प्रयत्न केला.
नंतर बर्‍याच वर्षांनी फुजिकोने त्या भेटीचा वृत्तांत इतिहासकार ऑर्थर स्विन्सन याला कथन केला. या भेटीत फिजिकोने जनरल मॅकार्थरला विचारले “आपल्याकडे जनरल होम्माच्या खटल्याची कागदपत्रे आली आहेत. आपण ती एकदा नजरेखालून घालावीत अशी माझी विनंती आहे.”
“होय ! मी ते लवकरात लवकर करेन”
“असे ऐकिवात आहे की त्याच्या मृत्यूदंडाची शिक्षा आपल्या मंजूरीसाठी आपल्याकडे आली आहे. मला कल्पना आहे, आपले काम कठीण आहे”
“आपण कृपया माझ्या कामाची काळजी करू नये”
जनरल मॅकार्थरचे हे उत्तर फुजिकोला जरा उद्धटपणाचे वाटले. निघतांना फुजिकोने त्याचा निरोप घेतला आणि त्याच्या बायकोला नमस्कार सांगितला.

फुजिकोला दिलेल्या वचनाला जागत जनरल मॅकार्थरने ते कागदपत्र नजरेखालून घातले व त्याच्यावर २० मार्चला शेरा मारला “या खटल्याइतका निरपेक्ष पद्धतीने कुठलाच खटला चालवला गेला नसेल. आरोपीला स्वत:चा बचाव करायची पूर्ण संधी देण्यात आली होती. यात झालेल्या युक्तिवादांवरून हे लक्षात येते की आरोपीकडे एखाद्या कमांडचे खंबीर नेतृत्व करण्यासाठी आवश्यक असे गुण नाहीत. आरोपीचे गुन्हे हे इतिहासात भयंकर व सैनिकांचे न्याय्यहक्क तुडवणारे म्हणून ओळखले जातील….मी शिफारस करतो की कमांडींग जनरल, युनायटेड स्टेट्स फोर्सेस ऑफ वेस्टर्न पॅसिफीक यांनी ही शिक्षा अमलात आणावी.”

मार्चच्या शेवटच्या आठवड्यात जनरल होम्माने त्याच्या मुलांना शेवटचे पत्र लिहिले, “तुमच्या वडिलांनी तुम्हाला लिहिलेले या आजन्मातील हे शेवटचे पत्र असेल. मी एंग्लो-सॅक्सन न्यायाबद्दल बरेच काही लिहू शकतो पण मी ते लिहिणार नाही. मला ठोठवण्यात आलेली मृत्यूदंडाच्या शिक्षेचा अर्थ मला माझे गुन्हे मान्य आहेत व मी गुन्हेगार आहे असा होत नाही. यातून त्यांनी माझा सूड घेतला आहे एवढाच अर्थ निघू शकतो.”

होम्माला यानंतर एका लॉस बानोस नाचाच्या छोट्या गावात हलविण्यात आले. एप्रिलच्या दोन तारखेला तो रात्री त्याच्या कोठडीत अमेरिकन पाद्री व मिलिटरी पोलिसांबरोबर बर्‍याच काळ बीयर पीत जागा होता. तसा तो आनंदात दिसत होता. एका वेळी तर त्याने आपला पेला उंचावत म्हटले “चला मला माझ्या पुढच्या आयुष्यासाठी शुभेच्छा द्या बरे !” पण एका क्षणी मात्र त्याचा तोल सुटला. त्याने विचारले “बटानसाठी तूम्ही मला ठार मारताय, पण हिरोशिमामधे दीडलाख निष्पाप जपानी मारले गेले त्या अत्याचाराला जबाबदार कोण आहे मॅकार्थर का ट्रूमन ?”

जनरल मॅकार्थरचे उद्दीष्ट त्याचा पराभव करणार्‍या त्याच्या शत्रूचे नाव इतिहासातून पुसून टाकायचे हे असेल तर त्याने ते साध्य केले असे म्हणावे लागेल. जेथे होमाला ठार मारण्यात आले तेथे आता माती आणि जंगलाशिवाय काही नाही. एवढेच काय जपानमधेही साडो सोडल्यास जनरल होम्मा कोणाला आठवत असेल असे वाटत नाही.

१९४६ एप्रिलच्या तीन तारखेला रात्री एक वाजता मिलिटरी पोलिसांच्या एका तुकडीने जनरल मासाहारू होम्माच्या कोठडीत प्रवेश केला. त्यांनी त्याच्या हातात हतकड्या अडकवल्या. दोन रांगांच्या कवायतीत जनरल होम्माला एका मोकळ्या मैदानात नेण्यात आले. दिव्यांच्या झोतांनी हे मैदान प्रकाशीत करण्यात आले होते.

त्या सैनिकांनी जनरल मासाहारू होम्माला एका खांबाला बांधले व त्याच्या डोक्यावर काळी टोपी ओढली. जनरल होम्मा शांतपणे हे सगळे करून घेत होता. एका आर्मी डॉक्टरने मग त्याच्या छातीवर डाव्याबाजूला पांढर्‍या कापडाचा एक तुकडा चिकटवला.

जनरल मासाहारू होम्मापासून पंधरा पावलांवर बारा सैनिकांनी त्यांच्या जागा घेतल्या आणि त्यांच्या M-16 उचलून खांद्याला लावल्या. आर्मीच्या नियमानुसार या बारापैकी चार रायफल्समधे वायबार होते. कोणाच्या गोळीने समोरचा मेला हे कोणालाही कळू नये म्हणून ही पद्धत सिव्हील वॉरमधे पाडली गेली होती.

त्या रात्रीच्या भयाण शांततेत एका अधिकार्‍याने स्वच्छ आवाजात आरोपीचे सगळे गुन्हे, व
त्याला ठोठवण्यात आलेली शिक्षा वाचून दाखविली. मग त्याने आपला उजवा हात वर केला. त्याबरोबर सगळ्या सैनिकांनी अचूक नेम घेतला. दुसर्‍याच क्षणी त्याने तो हात खाली आणत हुकूम दिला “फायर !

त्या शांततेत त्या बारा रायफल्सचा आवाज फारच मोठा वाटला. डॉक्टरांनी त्या शरीरावरच्या जखमा बघितल्या, नाडी बघितली आणि त्याच्या मृत्यूची घोषणा केली.

जनरल मासाहारूच्या छातीवर असलेल्या त्या पांढर्‍या कापडाच्या तुकड्यावरचा लाल ठिपका हळूहळू मोठा व्हायला लागला व थोड्याच वेळात त्या ठिपक्याने ते कापड ओलांडून जनरल मासाहारूच्या क्रीम रंगाच्या सूटावर आक्रमण केले……………

Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

लेखमालिका संपन्न.
जयंत कुलकर्णी.
पुढची युद्धकथा………?

प्रत्येक सेनाधिकार्‍याच्या आयुष्यातील विरोधाभास त्याच्या पदचिन्हांमधे परावर्तीत होत असतो. पाने आणि तलवारी ही ती खूण – जणू जन्म आणि मृत्यू…..
Posted in इतिहास, कथा | 2 प्रतिक्रिया

युद्धकथा-…….जनरल मासाहारू होम्मावर चालवलेला गेलेला खटला… २ ….

ज्या बटान डेथ मार्च वरून एवढा गदारोळ उठला होता तो कशामुळे झाला व त्यात काय झाले हे अगोदर बघून मग परत या खटल्याकडे वळू….

डिसेंबर १९४१ मधे झालेल्या पर्ल हार्बरवरच्या हल्ल्यानंतर जपानचे त्रेचाळीस हजार सैनिक जनरल मासाहारू होम्माच्या अधिपत्याखाली लूझॉनला उतरले. या सैन्याने दक्षिणेला असलेल्या फिलिपाईन्सच्या राजधानीवर आक्रमण केले. जपानी सैन्याचा आवेश व वेग बघितल्यावर अमेरिकन सैन्याचा कमांडर डग्लस मॅकार्थर याने मॅनिला शहर असंरक्षित म्हणून जाहीर केले. म्हणजे आता हे शहर लढविण्यात येणार नव्हते. अमेरिकन सैन्याने लवकरच हे शहर जपान्यांच्या दयेवर सोडून दिले. दरम्यानच्या काळात अमेरिकन व फिलिपाईन्सच्या सैन्याने बटानच्या द्विपकल्पावर माघार घेतली.

ही माघार घेताना जनरल मॅकार्थरने दोन मोठ्या चूका केल्या. त्यातील पहिली म्हणजे जपानी फौज त्याच्या फौजेपेक्षा प्रचंड मोठी आहे हे समजणे आणि दुसरी म्हणजे बटानवर माघार घेतलेल्या सैन्यासाठी पुरेशी रसद आहे हे गृहीत धरणे. परिस्थिती बरोबर उलटी होती, जपानचे सैन्य त्याच्या सैन्याच्या मानाने लहान होते आणि बटान वर असलेले अन्न तेथे असलेल्या सैनिकांनाच पुरेसे नव्हते. जेव्हा मॅकार्थरचे सैन्य बटानला पोहोचले तेव्हा त्यांची साहजिकच उपासमार सूरू झाली. या उपासमारीने त्रस्त झालेल्या सैन्याला घेऊन जपानच्या आक्रमक सैन्यावर प्रतिहल्ला करण्याचा त्यामुळे प्रश्नच नव्हता. राष्ट्राध्यक्ष रूझवेल्ट यांनी मॅकार्थरला युद्धभूमी सोडून ऑस्ट्रेलियाला जायची परवानगी दिली आणि या अडकलेल्या सैन्याला कोणी वाली उरला नाही. जपानच्या सैन्याने आक्रमक धोरण स्विकारून अमेरिकन सैन्याला सळो का पळो करून सोडले. ९ एप्रिलला उपासमारी, हगवण व मलेरियाने त्रस्त झालेल्या अमेरिकेच्या ७६००० सैनिकांनी जपानच्या ४३,००० सैनिकांच्यापुढे शरणागती पत्करली.

जनरल होम्माला या अमेरिकन युद्धकैद्यांची अडचण व्हायला लागली होती कारण या द्विपकल्पावरून तो कॉरेगिडीवर हल्ला करण्याच्या तयारीस लागला होता. येथे एक नमूद केले पाहिजे की जनरल होम्माचाही या बाबतीत अंदाज चुकला होता. त्याचा अंदाज होता बटानवर अमेरिकेचे साधारणत: चाळीस हजार सैनिक शरण येतील. त्याने या युद्धकैद्यांना हलवायची तयारी करायला त्याच्या पाच स्टाफ अधिकार्‍यांना सांगितले व त्यांनी अंदाजा एवढ्या सैनिकांना हालवायची योजना आखली होती. आता त्यांच्या समोर दुप्पट युद्धकैद्यांना हालवायचे आव्हान होते आणि त्यांचे सगळे नियोजन कोलमडले.

अमेरिकन सैनिक या द्विपकल्पावर पसरले होते. त्यांना गोळा करून बालांगा येथे न्यायचे व त्यांना अन्नाचा पुरवठा करायचा. तेथून त्यांना ३१ मैलांवर असलेल्या सॅन फर्नांडो येथे न्यायचे व येथे त्यांना रेल्वेमधे बसवायचे अशी या योजनेची साधारण रूपरेषा होती. शेवटी हे युद्धकैदी ९ मैल चालून कॅंप ओ’डोनेल येथे पोहोचणार होते. या मूळ योजनेमधे औषधोपचार व अन्नवाटपासाठी अनेक थांब्यांचा विचार केला गेला होता. ही युद्धकैद्यांची वाटचाल जनरल होम्माने १९२९ सालच्या जिनेव्हा करार लक्षात घेऊन आखली होती हे निर्विवाद. हे ऑपरेशन सुरू होण्याआधी जनरल होम्माने एक विशेष आदेश काढून युद्धकैद्यांना मैत्रीपूर्ण वागणूक द्यावी असा हुकूमही बजावला होता.
पण ही योजना कोलमडली आणि अशी कोलमडली की अखेरीस त्याची किंमत जनरल होम्माला त्याच्या प्राणांनी चुकवावी लागली.

ही योजना कोलमडली त्याची अनेक कारणे आहेत..एक म्हणजे युद्धकैद्यांच्या संख्येचा चुकलेला अंदाज. दुसरे म्हणजे बटान एप्रिलपर्यंत पडणार नाही हा जपानी अधिकार्‍यांचा अंदाज. या अंदाजामुळे युद्धकैद्यांसाठी औषध, अन्नपाणी इ.ची तयारीच झाली नव्हती तिसरे कारण म्हणजे हे सगळे होईपर्यंत तेथे जपानच्या सैनिकांची संख्या ८०,००० झाली होती आणि त्यांच्याकडे त्यांच्याच सैन्याला पुरेल एवढे अन्न/औषधे नव्हते. अमेरिकेच्या दोन वरिष्ठ अधिकार्‍यांनी सैनिकांना एकत्र करण्याची जबाबदारी उचलली मात्र त्यांनी जपानच्या योजनेला सहकार्य करायला नकार दिला. एका अमेरिकन डॉक्टरने म्हटले, “ हे सैनिक नव्हते तर आजारी माणसे होती”

अमेरिकन युद्धकैद्यांना सरसकट वाईट वागणूक मिळाली हे खोटे आहे. काही नशीबवान युद्धकैद्यांना ट्रकमधून नेण्यात आले पण बहुसंख्य सैनिकांना चालवत नेण्यात आले. युद्धकैद्यांच्या काही तुकड्यांना जास्त अन्न मिळाले तर काहिंना बिलकूल नाही. काही जपानी सैनिक युद्धकैद्यांना मानाने वागवत तर काहींनी अत्यंत निर्दयपणे आपल्या संगिनी चालवल्या. जपानी सैनिक अमेरिकन सैनिकांची हेटाळणी करत कारण त्यांच्या लष्करी नियमात शरणागती हा शब्दच नव्हता. या भयानक प्रवासातून फक्त मृत्यूच सुटका करू शकत होता. दहा हजार सैनिक या प्रवासात मृत्यूमुखी पडले.

ज्या जपानी सैनिकांनी क्रुरतेने युद्धकैद्यांना वागवले त्याचा अभ्यास करून कारणे शोधण्यात आली. एक तर जपानी सैनिक त्यांच्या शत्रू इतकेच या युद्धाने वैतागलेले होते. त्यांचेही सोबती त्यांच्या डोळ्यादेखत मृत्यूला कवटाळत होते. शरणागती ही एक बेशरमेची बाब आहे असे त्यांची संस्कृती असल्यामुळे त्यांना या शरण आलेल्या अमेरिकन सैनिकांचा मनस्वी तिरस्कार वाटत असे. दुसरे महत्वाचे कारण म्हणजे जपानी अधिकार्‍यांचा तुटवडा. यांची संख्या जास्त असती तर कदाचित वेगळी परिस्थिती असती. तिसरे कारण होते जनरल होम्माला मदत म्हणून पाठविण्यात आलेले कनिष्ट अधिकारी. यांची मने वंशद्वेशाने भरलेली होती.

जनरल होम्माने त्याच्यावर चालवलेल्या खटल्यात “तो पुढच्या आक्रमणाच्या तयारीत इतका गुंतला होता की या युद्धकैद्यांचे व्यवस्थापन त्याच्या डोक्यातच नव्हते.” असे प्रतिपादन केले. हे खरे असण्याचा संभव नाकारता येत नाही. या डेथ मार्च नंतर काहीच दिवसांनी होम्माच्या सैन्याने कॉरिगिडॉरवर आक्रमण केले. तेथे लढत असलेल्या अमेरिकन सैन्यानेही ८ मे १९४२ रोजी शरणागती पत्करली. याच सुमारास जनरल होम्मालाही जपानला परत बोलाविण्यात आले. उरलेले युद्ध त्याने जपानच्या माहिती व तंत्रज्ञान या खात्याचा मंत्री म्हणून व्यतीत केले.

या डेथ मार्चची बातमी १९४४च्या जानेवारीत अमेरिकेत पोहोचली ती या द्विपकल्पावरून फिलिपाईन्सच्या भुमिगत बंडखोरांनी सोडवलेल्या अमेरिकन सैनिकांकडून. या मार्चची वर्णने जेव्हा वर्तमानपत्रात प्रकाशीत झाली तेव्हा अमेरिकेत संतापाची एकच लाट उसळली आणि या घटनेचा सूड घेण्याची प्रतिज्ञा केली जाऊ लागली……

जपानने २ सप्टेंबर १९४५ ला शरणागती पत्करली. अमेरिकन सेनाधिकार्‍यांनी जनरल होम्माला टोक्योजवळील एका युद्धकैद्याच्या छावणीत डांबले व तेथेच बटानच्या डेथ मार्चमधील त्याच्या सहभागाची चौकशी करण्यात आली. जपानच्या सरकारने जनरल मॅकार्थरला खूष ठेवण्यासाठी (आता तो दोस्त राष्ट्रांच्या सेनादलाचा सूप्रीम कमांडर झाला होता) होम्माचे पद व शौर्यपदके काढून घेतली. जनरल मॅकार्थर याच्या मागे असण्याची दाट शक्यता नाकारता येत नाही. डिसेंबरमधे मग त्याला मॅनिलाला हलविण्यात आले.

खटला उभा राहिला आणि बचावपक्षाच्या वकिलांनी अव्यवहारीपणे या खटल्याच्या प्रक्रियेबद्दलच शंका उपस्थित करून हा खटलाच रद्दबादल कसा करता येईल याकडे लक्ष पुरवले. पहिल्याच फेरीत जॉर्ज फरनेसने जनरल डग्लस या न्यायालयाच्या प्रमुखपदी कसा राहू शकतो याबद्दल शंका उपस्थित केली. तो म्हणाला, “एकच माणूस फिर्यादी, फिर्यादीचा वकील, न्यायाधीश, ज्यूरी आणि शेवटचा निर्णय घेणारा या पदावर कसा काम करू शकतो. ज्याने आरोपीच्या सैन्याकडून पराभव पत्करला आहे त्याच्या लढाईतील गुन्ह्याबद्दलच्या खटल्यात असा माणूस निरपेक्षपणे या भूमिका निभवू शकेल यावर विश्वास ठेवणे कठीण आहे.”
अर्थात हा मुद्दा एकमताने फेटाळण्यात आला. आरोपीच्या वकिलाने हा मुद्दा उपस्थित करायचे धाडसच कसे केले असे विचारून त्याला गप्प करण्यात आले व त्याला त्याची या प्रश्नाचे स्वरूप “आरोपीने ज्याचा पराभव केला आहे” ऐवजी “आरोपीला ज्याने युद्धात विरोध केला आहे” असे बदलायला सांगितले.

त्यानंतर पेल्झने दुसरा मुद्दा मांडला. फिर्यादी पक्षाने ऐकीव माहितीवरून कागदपत्रे तयार केली आहेत व ती या न्यायालयासमोर मांडायला परवानगी देऊन न्यायालय विरूद्धपक्षाला जरा अनाकलनीय सवलत देत आहे असा जोरकस मुद्दा मांडताना तो म्हणाला, “अनेक अमेरिकन सैनिकांची गोळा केलेली प्रतिज्ञापत्रके येथे पुरावा म्हणून दाखल केली गेली आहेत. अमेरिकन कायद्याचा ज्याचा अभ्यास आहे त्याला हा मोठा धक्काच आहे. त्या सैनिकांना येथे प्रत्यक्ष साक्ष द्यायला बोलावायला पाहिजे होते असे आमचे म्हणणे आहे. या आरोपीचा साक्ष देणार्‍यांची उलटतपासणी करायचा मुलभूत हक्क त्यामुळे डाववला जातो आहे.”
अर्थात पेल्झचे हेही म्हणणे ताबडतोब फेटाळून लावण्यात आले. या पाच न्यायाधीशांपैकी एक जनरल ऑर्थर ट्रूडॉ याने काही वर्षानंतर कबूली दिली की प्रतिज्ञापत्रकाला पुरावे मानायला त्याला जड जात होते पण त्याला जनरल मॅकार्थरकडून सक्त सुचना होत्या की जर साक्षीदार पुढे आले नाहीत तर या पत्रांचा वापर करायला लागला तरी हरकत नाही पण…मला वाटते आम्ही एक वाईट प्रथा पाडली आहे.”

प्राथमिक वादविवाद झाल्यावर फिर्यादी पक्षाने साक्षीदार बोलाविण्यास सुरवात केली. जसे जसे साक्षीदार पिंजर्‍यात येऊन त्यांच्या भयानक कहाण्या सांगू लागले तसे ज. होम्मा खिन्न दिसू लागला. संध्याकाळी त्याचे वकील घरी गेल्यावर तो शांतपणे सिगरेट ओढत त्याच्या घरी पत्रे लिहित बसे किंवा कोळशाने रेखाटने करत बसे. त्याने एक बाडही लिहीले होते जे त्याने शेवटी त्याचा रक्षक मित्र कॅप्टन कार्टरच्या स्वाधीन केले. हे इंग्रजी मधे लिहिलेले त्याचे आत्मवृत्त होते. त्याच्यावर त्याने स्वहस्ताक्षरात “My Biography : Masaharu Homma” असे लिहिले होते.

Flashback…
जनरल मासाहारू होम्माला खरे तर लेखक व्हायचे होते. लहानपणी त्याचे ध्येय तो हेच सांगायचा. कवीमनाचा असल्यामुळे हायस्कूलमधे असतानाचा त्याच्या काही कथा व कविता प्रतिष्ठीत मासिकांमधे प्रकाशीत झाल्या होत्या. दुर्दैवाने १९०५ मधे रशियाशी जपानचे युद्ध सूरू झाले, त्यावेळी त्याचे वय होते १७. सगळ्यांचा देशाभिमान टोकाला पोहोचला होता आणि त्याच भरात त्याने जपानच्या “मिलिटरी एकॅडमी” मधे प्रवेश मिळवला. १९०७ साली तो त्या कॉलेजमधून प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण होऊन अधिकारी झाला.
काहीच वर्षात होम्मा जपानच्या इंपिरीयल स्टाफ कॉलेज” मधूनही पहिल्या क्रमांकाने उत्तीर्ण होऊन बाहेर पडला. त्याचा वर्गमित्र होता “हिडेकी टोजो” हो! तोच ! जपानचा भावी पंतप्रधान ज्याने जपानला या युद्धात खेचले. होम्माला तो अजिबात आवडत नसे. “तो अत्यंत दुराग्रही होता आणि मला तो आवडत नसे. त्याहूनही त्याचे नाझी विचार आणि माझे व्यक्तिस्वातंत्र्य मानणारे विचार हेही अजिबात जुळत नसत”

१९१३ साली होम्माने एका प्रसिद्ध गेशाच्या तोशिको तामूरा नावाच्या मुलीशी लग्न केले. ब्रिटीश फौजेत असताना त्याने पहिल्या महायुद्धात भाग घेतला होता आणि जिंकल्यानंतर लंडनमधे झालेल्या विजयोत्सवाच्या मिरवणूकीमधेही त्याने भाग घेतला. त्याच वर्षाच्या शेवटी त्याला त्याच्या आईकडून एक भयंकर बातमी मिळाली ती म्हणजे त्याची पत्नी साडो बेट सोडून टोक्योला मुलांना घेऊन स्थायिक झाली आहे आणि तिने वेश्याव्यवसाय स्विकारला आहे. (कदाचित गेशा, वेश्या नसावी) होम्माने मुलांचा ताबा व घटस्फोटासाठी घसघसशीत रक्कम मोजली व मुलांना परत साडोला रवाना केले. त्यावेळी त्याच्या मित्राला त्याने लिहिले, “ माझ्या प्रेमाच्या अंत्यविधीचा खर्च मी उचलला आहे”

ब्रिटिश सेनेमधे काम केल्यानंतर त्याची नेमणूक जपानच्या लंडमधील वकिलातीत लष्करी सहाय्यक म्हणून झाली. याच नोकरीत असताना त्याने युरोपभर प्रवास केला. १९२२ साली त्याला मेजर पदी बढती मिळून त्याची दिल्ली येथे जपानचा “रेसिडेंट ऑफिसर” म्हणून त्याची नेमणूक झाली. भारतात तो तीन वर्षे राहिला. त्याने भारताचे वर्णन “जगातील सगळ्यात आश्चर्यकारक देश” असे केले आहे.

१९२६ साली तो जपानला परत गेला व त्याने एका धनाड्य घटस्फोटीतेशी परत लग्न केले. तिचे नाव होते फुजिको तकाता. ही एका कागद कारखानदाराची मुलगी होती (सुंदरही होतीच) व जगभर फिरलेली व पाश्चात्य जगाशी ओळख असलेली स्त्री होती. होम्मा सेनादलात वर चढतच होता. १९४१ साली टोजो पंतप्रधान झाला आणि अचानक युद्धाचे वारे वहायला लागले. १९४१ च्या नोव्हेंबरमधे होम्माला जपानच्या चौदाव्या इंपिरियल आर्मीची सुत्रे स्विकारण्यास सांगण्यात आली आणि त्याच्यावर फिलिपाइन्स जिंकण्याची जबाबदारी टाकण्यात आली.

मासाहारू होम्माने त्या पुस्तकात लिहिले होते, ’ अमेरिकेच्या विरूद्ध युद्ध पुकारणे म्हणजे स्वत:चा नाश ओढवून घेणे. टोजोला एंग्लो-सॅक्सन वंशाची कल्पना नाही ना त्याला त्यांची ताकद माहिती आहे. चीन बरोबरच्या लांबलेल्या युद्धाने जपानची अगोदरच दमछाक झालेली होती त्यातच अमेरिका व इंग्लंडशी युद्धाचा विचार करणे हे शुद्ध वेडेपणा होता.”

जानेवारीच्या पहिल्या आठवड्यात हा खटला बर्‍यापैकी जनरल होम्माच्या विरूद्ध गेलाच होता याला कारण होते होणार्‍या काही साक्षी. या साक्षीदारांनी त्यांनी पाहिलेल्या शिरच्छेदांची, जिवंत पुरलेले मरणोन्मूख सैनिक, बलात्कार, कत्तली अशा भयानक प्रकारांचे इतके प्रभावी वर्णने केली की ऐकणार्‍याच्या काळजाचा थरकाप उडेल. सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे फिर्यादी पक्षाला या डेथ मार्चच्या रस्त्यापासून जनरल होम्माचे मुख्यालय फक्त पाचशे फूटावर होते हे सिद्ध करण्यात यश आले.

दुसर्‍या बाजूला जनरल होम्माला या सगळ्या प्रकारांची माहीती होती असे सिद्ध करणारा एकही पुरावा फिर्यादी पक्ष सादर करू शकले नाही. सुरवातीला या साक्षीदारांच्या कहाण्या ऐकताना ज. होम्मा “खोटे आहे” अशा अर्थाने जोरजोरात मान हलवत असे. पण जशा अनेक कहाण्या उजेडात येऊ लागल्या तसा त्याचा चेहरा बदलला व त्याने जमिनीवर डोळे लावले. काही वेळा तो त्या कहाण्या ऐकून डोळ्यांना रुमालही लावत असे. पेल्झने त्याच्या रोजनिशीमधे लिहिले, “ तो या कहाण्यांनी तुटतोय हे मला दिसत होते.. होम्माला या अत्याचारांची कल्पना नव्हती यावर माझा पूर्ण विश्वास होता…” जनरल होम्माने हा खटला चालू असताना एक चिठ्ठी पेल्झकडे सरकवली त्यावर त्याने लिहिले होते,

“ माझ्या सैनिकांनी हे अत्याचार केले आहेत हे ऐकून मला धक्का बसला आहे. मला माझ्या सैनिकांची लाज वाटते”………
क्रमशः….

जयंत कुलकर्णी.

ही कहाणी पेल्झची मुलाखत ज्याने घेतली त्या लेखकाच्या लेखावर, Lack of Protection to war crime suspects under War Crimes Law of United States व वेळोवेळी काढलेल्या काही नोटसवर बेतलेली आहे…….

Posted in इतिहास, कथा | १ प्रतिक्रिया

जनरल मासाहारू होम्मावर चालवला गेलेला खटला…….

जनरल मासाहारू होम्मा.

Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

हा लेख लिहायचा मुळ उद्देश जेत्यांचा न्याय कसा असतो हे स्प्ष्ट करणे हा आहे. हा लेख वाचल्यानंतर युद्धात विजय महत्वाचा का असतो हे आपल्या लक्षात येईल. हा लेख वाचल्यावर आपल्या मनात बर्‍याच शंका निर्माण होतील त्याचे शंका निरसन करण्याचे प्रयत्न केला जाईल. बरेच प्रश्न उत्तर देण्यासाठी अवघड असतील याची कल्पना आहे……

१९४५ साली डिसेंबर महिन्याच्या सोळा तारखेच्या सकाळी ले. रॉबर्ट पेल्झ एका निर्दय माणसाला भेटायला निघाला होता. पेल्झ लष्करी न्यायालयाचा एक वकील होता आणि सध्या मॅनिला येथे त्याची बदली झाली होती. त्याच्या स्वप्नातही नव्हते की त्याला जपानी युद्धगुन्हेगारांवर चालवलेल्या खटल्यात भाग घ्यावा लागेल आणि ते सुद्धा आरोपीचा वकील म्हणून. अमेरिकेला फिलिपाईन्सच्या बटान बेटावर युद्धात अमेरिकेला पाणी पाजलेल्या जपानच्या सेनेचा सेनानी जनरल मासाहारू होम्मा याच्यावर सगळ्यात महत्वाचा खटला चालवला जाणार होता आणि कायद्याने त्याचे वकीलपत्र पेल्झला घेण्याचा हुकूम झाला होता. एका महिन्याच्या आत म्हणजे ३ जानेवारी १९४६ ला हा खटला उभा राहणे अपेक्षित होते.

एका शत्रूची बाजू मांडण्याची पेल्झला मनातून खरे तर भितीच वाटत होती. कारणही तसेच होते जनरल होम्माला बटानचा पशू म्हणून ओळखले जात होते. दहा हजार, अमेरिकन आणि फिलिपाईन्सच्या सैनिकांच्या उपासमारीने झालेल्या मृत्यूला त्याला जबाबदार धरण्यात आले होते. अमेरिकन सैन्याने शरणागती पत्करल्यावर त्यांना बटानपासून लुझॉनच्या छावणीत चालवत नेण्यात आले. या प्रवासात त्यांना पाणी व अन्न अशा चैनीच्या वस्तूही नाकारण्यात आल्या होत्या. या प्रवासाला जगात “डेथ मार्च ऑफ बटान” या नावाने ओळखण्यात येते. याची कल्पना आपल्याला खालील छायाचित्रांवरून येऊ शकेल.
डेथ मार्च ऑफ बटान-नकाशा….
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

उपासमार…..
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

मृत्यू….
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

पण त्या इतिहासात आत्ता जायला नको कारण मग या खटल्याची हकिकत बाजूला राहील. १९४५ च्या सप्टेंबर महिन्याच्या मध्यास जपानच्या सैन्याने शरणागती पत्करली आणि जनरल होम्मा जपानमधे अमेरिकन सैन्याच्या हाती लागला. त्याने हाराकिरी केली नाही हेही एक आश्चर्यच आहे. अमेरिकेने रातोरात त्याला गुपचूपपणे विमानाने मॅनिलाला हलविले आणि त्याच्यावर खटला भरवण्याचा निर्णय झाला. याच जनरल होम्माला पेल्झ आणि त्याचे चार सहकारी भेटण्यासाठी हाय कमिशनर पॅलेसमधे त्याच्या भेटीची वाट पहात बसले होते. हाच तो पॅलेस जो जनरल होम्माने दोनच वर्षापूर्वी आपले निवासस्थान व कार्यालय म्हणून वापरला होता.

दरवाजा उघडला आणि जनरल होम्मा आत आला. दिसायला रुबाबदार आणि वयाचा पत्ता न लागू देणारे त्याचे व्यक्तिमत्व कोणावरही छाप पाडेल असेच होते. (त्याचे त्यावेळी वय सत्तावन्न होते) जपानची उंचीची सरासरी सुधरवणारी त्याची सहा फूट उंची, व अंगात घातलेला पिवळसर झाक असलेला पांढरा सूट याने त्याच्या रुबाबात अजूनच भर पडली होती. आल्या आल्या जनरल होम्माने जपानी पद्धतीने त्याची वाट बघत असलेल्या वकीलांना लवून अभिवादन केले आणि त्याच्या कोटाच्या खिशातून त्याने एक कागद काढला.
“हे मी तयार केलेले भाषण आहे” असे म्हणून त्याने ते त्याच्या वरच्या पट्टीतील आवाजात पण ठाम व मृदू स्वरात वाचून दाखवले. वाचून झाल्यावर त्याने हजर असलेल्या पेल्झ आणि त्याच्या सहकार्‍यांचे त्यांच्या निपक्षपातीपणासाठी आभार मानले व अमेरिकन सेनादलाने त्याची बाजू मांडण्यासाठी वकील नियुक्त केल्याबद्दल सेनादलाचेही आभार मानले. जनरल होम्मा उत्कृष्ट इंग्रजी बोलत होता व त्याचे उच्चार ब्रिटिश वळणाचे होते.

मॅनिलाचे न्यायालय हे टोक्योमधे स्थापन होत असलेल्या न्यायालयापेक्षा भिन्न होते कारण मॅनिलाचे हे न्यायालय पूर्णत: लष्कराच्या अंमलाखाली चालणार होते. (असे पूर्वी कधी झाले नव्हते. परत एकदा असे न्यायालय स्थापन झाले ते अफगाणिस्तान आणि इराकच्या युद्धानंतर). जनरल होम्माला “तृतीय दर्जाचा” युद्धगुन्हेगार ठरवून पाच लष्करी न्यायाधिशांच्या समोर हा खटला चालवला जाणार होता. हा दर्जा ज्या सैनिकांनी युद्धभूमीवर अत्याचार केले त्यांना दिला जाई. हे खटले शक्यतो ज्या भूमीवर हे गुन्हे घडले त्याच भूमीवर चालवले जात. “ए” आणि “बी” हा दर्जा राजकारणी व वरीष्ठ अधिकार्‍यांना दिला गेला होता व वर निर्देश केलेल्या टोक्यो येथील आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात त्यांच्यावर खटले भरले जाणार होते.

मॅनिलाचे न्यायालय व त्याच्या समोर चालणारे हे खटले त्यामुळे अटळ होते. मॅनिला येथे जिंकलेली सेना पराजित सेनेवर खटला चालवणार होती. दोस्त राष्ट्रांच्या सेनेच्या पॅसीफिक विभागाचा सर्वोच्च कमांडर जनरल डग्लस मॅकार्थर या खटल्यांची जागा, बचाव पक्षाची रचना, न्यायाधीश, साक्षीपुराव्यांचे नियम हे सगळे हा माणूस ठरवणार होता आणि ज्या माणसा विरूद्ध त्याने लढाई लढली व हारली त्याच माणसाच्या विरुद्ध.

जनरल होम्माविरूद्ध आंतरराष्ट्रीय युद्ध कायद्यानुसार एकंदरीत अठ्ठेचाळीस गुन्हे दाखल करण्यात आले होते पण या पहिल्याच भेटीत त्याने त्याच्या वकीलांना हे सर्व गुन्हे तो अमान्य करणार आहे हे निक्षून सांगितले. जपानच्या चौदाव्या आर्मीच्या कमांडर या नात्याने त्याची नैतिक जबाबदारी स्विकारायची तयारी होती पण हे गुन्हे घडले आहेत हेच त्याला माहीत नव्हते, तर तसा हुकूम करायची बात दुरच असे त्याचे ठाम म्हणणे होते. सगळ्या आरोपांपैकी बटान डेथ मार्चच्या संदर्भात असलेल्या आरोपामधे बचाव करणे सगळ्यात अवघड असेल हे त्याला माहीत होते. त्याच्या एकूण बोलण्यावरून असे वाटत होते की त्याला बटान डेथ मार्चची पुसटशीच कल्पना होती. “मला बटान डेथ मार्चबद्दल पहिल्यांदा कळाले ते अमेरिकन वार्ताहरांनी त्याबद्दल विचारल्यावर”.

जनरल होम्माचा द्वेष वाटण्या ऐवजी पेल्झ आणि त्याच्या सहकार्यांबना तो आश्चर्यकाररित्या आवडू लागला. पेल्झने त्याच्या रोजनिशीत नोंद केली, “ हा माणूस प्रसन्न व्यक्तिमत्वाचा आणि उच्च नीतीमत्ता असलेला आहे”.

नशीबाचे खेळ कसे असतात बघा, जनरल होम्मा हा युद्धाअगोदर जपानमधे पाश्चिमात्य देशांचा पाठीराखा व पूर्णपणे आंग्लाळेला म्हणून माहीत होता आणि त्यालाच अमेरिकेच्या ताब्यातील फिलिपाईन्सवर हल्ल्याचे नेतृत्व स्विकारण्याचा हुकूम झाला. युद्ध सुरू व्हायच्या अगोदर जनरल होम्मा ब्रिटनमधे जपानच्या वकिलातीत लष्करी सहाय्यक म्हणून काम करत होता.

जनरल होम्माची कहाणी ऐकून पेल्झ चाट पडला. ज. होम्माने जगभर प्रवास केला होता आणि ज्या माणसांना तो भेटला होता त्याची यादी बघितल्यावर कोणालाही झीट येईल. ज्या माणसांना भेटला त्यांच्याशी त्याची वैयक्तिक ओळख होती. तो पाचव्या जॉर्जच्या राज्याभिषेकाला हजर होता, पॅलेस्टाईन व अफगाणीस्तानला गेला होता आणि भारतात कैक वर्षे राहिला होता. तो भारतात असताना महात्मा गांधींनाही भटला होता. चर्चिल, मुसोलिनी या नेत्यांशी त्याची भेट झाली होती. अमेरिकेला त्याने अनेक भेटी दिल्या होत्या. अशाच एका भेटीत न्युयॉर्कच्या मेयरने त्याला नव्यानेच बांधलेल्या एंपायर स्टेट टॉवरच्या शेवटच्या मजल्यावर खास पाहुणा म्हणून नेले होते.

जनरल होम्माने त्याच्या बचावासाठी काळजीपूर्वक व अभ्यास करून मुद्दे तयार केले होते. त्याच्या विचारमग्न चेहर्‍यावर हा ऐतिहासिक खटला जिंकण्याचा निर्धार कायम दिसत असे. त्याच्या पहिल्या भेटीनंतर पेल्झने त्याच्या रोजनिशीत नोंद केली, “जनरल होम्मा मला शेवटच्या प्रवासाला निघालेल्या एखाद्या आजोबांसारखा भासला ” जनरल होम्माला त्याची ही शेवटची लढाई तो जिंकू शकत नाही याची कल्पना होती कारण त्याच्या एका नोंदीत त्याने लिहिले होते, “पराजितांना खरा न्याय मिळत नाही. मी गुन्हेगार आहे या ठाम गृहितकावरच ते खटला चालवतील याची मला पूर्ण खात्री आहे. वाचण्याची शक्यता नाही. कधी कधी रात्री मला उदास व हतबल असल्याची चीड येते”.

हा खटला संपल्यानंतर अनेक वर्षांनी जेव्हा रॉबर्ट पेल्झची मुलाखत घेण्यासाठी एक मुलाखतकार त्याच्या ऑफिसमधे गेला तेव्हा त्याचे वय जवळजवळ ८८ झाले होते. तो त्याची आवडती होंडूरासमधे तयार झालेली सिगार ओढत होता व त्याच्या टेबलावर जनरल होम्माचे त्याने स्वत: सही केलेले छायाचित्र होते. ते छायाचित्र हातात घेऊन त्याच्याकडे किलकिल्या नजरेने बघत म्हातारा पेल्झ त्या वार्ताहराला म्हणाला, “एकदम सभ्य गृहस्थ होता जनरल होम्मा ! एकदम छान माणूस !”
पेल्झबरोबर त्या खटल्यादरम्यान काम करत असलेले त्याचे उरलेले चार सहकारी केव्हाच स्वर्गवासी झाले होते. पेल्झ गंमतीने म्हणाला “ बरे झाले तुम्ही योग्य वेळी आलात नाहीतर तुम्हाला मला भेटायला स्वर्गातच यावे लागण्याची शक्यता होती.”

मॅनिलाचा युद्धज्वर अजून उतरला नव्हता. बटानच्या पशूबद्दल रोज नित्यनेमाने कहाण्या छापून येत होत्या. काही अतिरंजीत होत्या तर काहीत वाट्टेल ते लिहिले होते. या खटल्यावर याची छाया पडली होतीच तर पण या खटल्याला वैयक्तीक सूडाची एक सूक्ष्म झालरही होती. जनरल डग्लस मॅकार्थरने या युद्धभूमीवरून माघार घेत ऑस्ट्रेलियाला पळ काढला होता तेव्हा ऑस्ट्रेलियाच्या भूमीवर उतरताना त्याने कडवटपणे प्रतिज्ञा केली होती “मी परतेन ! निश्चितच परतेन !” बटानचा डेथ मार्च होऊन चार वर्षे होऊन गेली होती पण कोणाच्याच मनातून तो अपमान जात नव्हता. सूडाच्या आगीची धग कमी न होता योग्य संधीची वाट पहात होती. ती आता आली. जरी मॅकार्थर दूर जपानमधे गूंतला होता तरी त्याचे अस्तित्व खटल्याच्या हरएक कोपर्‍यात, कागदाच्या कपट्यावर, त्या न्यायालयाच्या आवारात जाणवत होतेच.

आज ८८ वर्षांचा असताना पेल्झचे डग्लस मॅकार्थर बद्दल तेच मत होते – “एक अत्यंत अहमंन्य माणूस. एक चांगला सेनानी पण बदमाश !” आणि अशा माणसाने हे न्यायलय उभे केले होते……………….
जनरल डग्लस मॅकार्थर
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

जनरल होम्माच्या वकिलांना त्याला या घडलेल्या गुन्ह्यांची माहिती नव्हती एवढेच सिद्ध करून चालणार नव्हते कारण तसे केले तर हा खटला कमांडच्या जबाबदारीवर घसरला असता. युद्धभूमीवर सैन्याचा सेनानी असताना तो कागदोपत्री जरी निर्दोष ठरला असता तरी त्याला जे चालले आहे त्याची माहिती असायलाच हवी होती व त्यात त्याने हस्तक्षेप करायला हवा होता असे विरूद्धपक्षाने म्हणणे मांडले असते.
अमेरिकेच्या सेनेविरूद्ध लढणार्‍यांना नेहमीच वेगळा कायदा लावला जातो. हा कायदा जर कायदा असेल तर इराक व अफगाणीस्थानमधे अमेरिकन सैनिकांनी जे काय केले त्याबद्दल त्यांच्या कमांडरला दोषी ठरवायला पाहिजे होते. पण अमेरिकेच्या बाबतीत तसे होत नाही हे खरे ! असो !

पेल्झ या खटल्याच्या निमित्ताने जनरल मासाहारू होम्माला दोन महिने तरी रोज भेटत असे. तो, त्याचे सहकारी व मासाहारू होम्मामधे या भेटींमुळे बर्‍यापैकी जवळीक निर्माण झाली होती. या खटल्याचा निकाल लागल्यावर पेल्झने मासाहारू होम्माच्या निराश पत्नीला टोक्योला सोडले. या भेटीदरम्यान त्याने त्या उध्वस्त शहरात त्या बिचार्‍या फुजिको होम्माचा पाहुणचार घेतला. त्याच वेळी त्याने होम्माचे नातेवाईक व मित्रमंडळींच्याही गाठीभेटी घेतल्या. त्या गाठीभेटींमुळे त्याची एका नवीन जगाशी ओळख झाली. ही ओळख त्याने बरीच वर्षे पत्रव्यवहाराने जपली.

जसा जसा खटला पुढे जाऊ लागला तसे ज.होम्माचे व्यक्तिमत्व त्याला अधिकच गुंतागुंतीचे वाटू लागले. दुर्दैवाने त्याच्यावर योग्य प्रकाराने खटला चालवण्यात येणार नाही हे पेल्झच्या लक्षात आले. बटानच्या या पशूवर अमेरिकन कायद्याच्या प्रक्रियेने खटला चालवल्यास अनेक अडचणी येऊ शकतात हे त्यांच्या लक्षात आले होते. पण अमेरिकन सेना या अशा अडचणींवर उद्धटपणाने मात करते हे जगात सगळ्यांनाच माहीत आहे. शिवाय होम्माला खलनायक ठरवणेही कठीण होते कारण त्याचा पुर्वेतिहास तसा नव्हता. एकतर तो राजेशाहीच्या/एकाधिकारशाहीच्या विरूद्ध होता. दुर्दैवाने त्याला त्या एकाधिकारशाहीच्या बाजूने युद्ध लढावे लागले व त्यासाठी आपल्या प्राणाची किंमतही मोजावी लागली.

लष्करी परंपरा असलेल्या घराण्यात ज. मासाहारू होम्माचा जन्म झाला. त्याचे वडील एक श्रीमंत जमिनदार होते. तरूण होम्माची प्रगती नेहमीच वादाच्या भोवर्‍यात अडकत असे त्यातच त्याची सूंदर गेशांबरोबरच्या जवळीकीबद्दल त्या काळात अनेक वावड्या उडत असत. लष्करातील अनेक महत्वाच्या पदावर काम करताना त्याने आपल्या कामाची छाप उठवली होती. १९३० साली जपानच्या लष्करी प्रचार खात्याच्या प्रमुखपदी काम करताना त्याच्यातील साहित्यिक गूण उजेडात आले असे म्हणायला हरकत नाही. त्याच काळात त्याने जपानच्या अनेक प्रसिद्ध कवी, लेखक, चित्रकारांशी व नाटककारांशी दोस्ती केली. त्याला एक विचित्र सवय होती. तो ऐन युद्धात कविता करायचा. जपानच्या चौदाव्या आर्मीमधे त्याला “कवी ह्रदयाचा जनरल असेच ओळखत.
तरूण होम्माच्या जवळच्या लोकांना त्याचा स्वभाव त्याच्या व्यवसायाशी विसंगत आहे असे ठामपणे वाटत असे. जपानी भाषेमधे जनरल होम्माचे चरित्र लिहिणार्‍या लेखकाला त्याच्या मित्रांनी होम्माची एक आठवण सांगितली, “ आम्ही त्याच्या बरोबर सिनेमाला जायचे टाळत असू कारण हा एखादा दु:खद प्रसंग सूरू झाला की रडायचा थांबतच नसे.” होम्माच्या मुलाने, मासाहिको होम्माने त्याच्या आठवणीत सांगितले, “एक दिवस आम्ही आमच्या घराभोवती फिरत असताना कुंपणाला एकच अणकुचीदार बांबू राहिला होता. माझ्या वडीलांनी तो ताबडतोब खेचून बाहेर काढला. मी त्याचे कारण विचारल्यावर ते म्हणाले ’इतर बांबूमधे तो किती क्रूर दिसत होता.”
होम्माचा जन्म होंशू किनारपट्टीवरील साडो बेटावर झाला. या बेटावर असंख्य देवळे व मठ आहेत त्यामुळे या शहराचे वातवरण थोडेसे गूढ व परंपरावादी, कर्मठ आहे. हा कर्मठपणा त्यांच्या भाषेतही थोडासा डोकावतो. या गावात जनरल होम्माला अजूनही मोठा मान आहे. असणारच ! कारण हा एकमेव असा जनरल आहे की ज्याने अमेरिकेच्या एका मोठ्या सेनेला हरवून त्याच्या सेनापतीला पळून जायला भाग पाडले होते. हाटानो गावात १८८१ साली बांधलेले होम्मा घराण्याचे घर तेथे एका हिरव्यागार टेकडीवर अजूनही उभे आहे. त्या टेकडीपासून समुद्रापर्यंत पसरलेली हिरवीगार भात शेती परंपरेने होम्माच्या घराण्याकडे चालत आलेली होती. अशा श्रीमंत घराण्यात मासाहारू होम्माचा जन्म झाला होता.

ज्या लेखकाने पेल्झची मुलाखत घेतली होती तो एका पुस्तकासाठी हाटानोला मासाहारू होम्माच्या मुलाला, मासाहिको होम्माला भेटायला गेला होता. हाही त्याच्या वडिलांच्या वळणावर गेला होता. दिसायलाही वडिलांसारखा आणि व्यवसायानेही वडीलांसारखा. १९४३ साली त्याच्या तुकडीला रशियन फौजांनी कुरिल बेटांवर पकडले व सायबेरियाला छावण्यात पाठवून दिले होते. या छावण्यांमधे साठ हजार पेक्षा जास्त जपानी सैनिक मृत्यूमुखी पडले. पाच वर्षे तेथे काढून मासाहिको साडोवर परत आला. आल्यावर त्याला त्याच्या वडिलांची ह्रदयद्रावक हकीकत कळाली. मासाहिकोने ख्रिश्चन धर्म स्विकारला आणि त्याने शाळामास्तरचा व्यवसाय स्विकारला. तो त्याच्या वडिलांबद्दल क्वचितच बोलत असे. त्याच गावात एका शांत जागी जनरल होम्माच्या नावाने एक शिंटो मंदीर बांधण्यात आले आहे. युद्ध संपल्यावर त्याच्या नावाची एक शिळा त्याच्या कुटुंबियांनी तेथे उभी केली व जनरल होम्माचे केस व काही वस्तू ज्या त्याच्या मुलाने फिलिपाईन्समधून मिळवल्या होत्या त्या शिळेखाली पुरण्यात आल्या.

जपानी माणसाची संस्कृती व विचार करायची पद्धत ही जगातील इतर लोकांपेक्षा वेगळी आहे हे दाखवण्यासाठी त्या लेखकाने त्याचा एक अनुभव सांगितला. ( खरे तर हे सगळे सापेक्ष आहे)
तो लेखक लिहितो, “एका दुपारी मी मासाहिकोशी गप्पा मारताना तो म्हणाला, “माझे वडील मला कधीच ओरडले नाहीत. त्या काळात वडिलांनी मारून मुटकून मुलाला शिस्त लावायची हीच पद्धत होती पण माझे वडील मला बेसबॉलच्या मॅचेस बघायला घेऊन जायचे. ते फार प्रेमळ होते. त्यांचा काही गून्हा असेल तर तोच आहे.” त्याच संध्याकाळी आम्ही जेवायला एका अस्सल जपानी रेस्टराँमधे गेलो. या रेस्टराँची खासियत होती साडो पद्धतीने शिजवलेले समुद्रातील शिंपल्यातील मास. (Abolone). जपानी पद्धतीप्रमाणे आम्ही बूट काढून शांतपणे त्या चौरंगावर स्थानापन्न झालो. प्रत्येकाच्या समोर एक छोटा चौरंग होता ज्यावर तो मोठा शिंपला ठेवला होता व त्याच्या खाली गॅसचा एक बर्नर. आम्ही बसल्यावर आमच्या समोर वाकून तेथील वेटरने आमच्या समोरच्या मोत्याप्रमाणे चमकणार्‍या रंगीबेरंगी शिंपल्याखालचे बर्नर चालू केले. थोड्याच वेळात त्या शिंपल्यामधून बारिक आवाज यायला लागले व त्यातील मास शिजायला लागले. दोनच मिनिटांनी त्यातील प्राण्यानी स्वत:चे अंग गुंडाळायला सुरवात केली तेव्हा मला कळाले की शिंपल्यातील तो प्राणी जिवंत आहे. दुसर्‍याच क्षणी तो प्राणी त्या शिंपल्यात आचके देत मरून पडला. तो पर्यंत त्याचा चमचमीत सुवास सगळीकडे पसरला होता. हे सगळे अगदी व्यवस्थीत जपानी शिष्टाचाराने होत होते पण मला तो प्राणी मरताना पाहून कसेसेच झाले. ते बघून माझ्याबरोबर असलेला बौद्ध भिख्खू म्हणाला “हे किती निर्दय वाटते ना ? पण साडोमधे शिंपले खाण्याची दुसरी पद्धतच नाही “………………

जनरल होम्माचा खटला त्या विशेष न्यायालयात ३ जानेवारीला उभा राहिला. हे न्यायालय मॅनिलाच्या हायकमिशनरच्या कार्यालयात भरवले गेले होते. ढासळलेल्या या इमारतीचा पूर्वीचा रूबाब अजूनही शाबूत होता. या खटल्या दरम्यान हे न्यायालय नेहमीच गच्च भरलेले असायचे.
प्रत्येक दिवशी जनरल होम्मा सूट परिधान करून न्यायालयात येत असे व त्याच्या कोटाच्या खिशात पांढरा स्वच्छ रूमाल लावलेला असे. त्याच्या डाव्या बाजूला स्टेनोग्राफर व त्यांच्या मागे जपानी दुभाषे बसत. समोर डग्लस मॅकार्थरने निवडलेले पाच न्यायाधीश बसत. हेच ज्यूरीही असणार होते. प्रमुख न्यायाधीश होता मे. जनरल डोनोव्हन. इतर चारांची नावे होती –ब्रि. ज. ऑर्थर, वारन मॅकनॉट, रॉबर्ट गार्ड व मे. ज. वाल्डेस. ( याच्या भावाचे एका जपानी सैनिकाने डोके उडविले होते)…….

त्यावेळी मॅनिला शहरात जे वातावरण होते त्याचा विचार केल्याखेरीज या न्यायाधिशांच्या मनात काय चालले असेल याचा अंदाज करणे चुकीचे होईल. त्यावेळी फिलिपाईन्समधे जपान विरूद्ध राग धुमसत होता. बटानचा पशू हा शब्द गल्ली बोळातून त्वेषाने उच्चारला जात होता व सूडाची सतत मागणी होत होती. जनरल होम्माला सतत खलनायक म्हणून पुढे आणले जात होते.

पेल्झ व त्याचे सहकारी. पेल्झ उभे असलेल्यांमधे उजवीकडून दुसरा.

या अशा महत्वाच्या माणसाच्या बचावासाठी अमेरिकन सेनेने फारच अनुभवी वकीलांची फौज दिली होती. या वकिलांच्या चमूचा प्रमुख होता कॅप्टन जॅक स्कीन. याचे वय होते २७ आणि याने आजपर्यंत एकाही खटल्यात साधे भाषणही केले नव्हते. जेव्हा त्याला हे कळाले तेव्हा त्याने त्याच्या बायकोला पत्रात लिहिले, “मी आता प्रसिद्ध, गरजेचा व वेडा झालो आहे. अजून काही दिवसांनी मी या धक्क्यातून बाहेर येईन व त्या नालायक माणसाच्या बचावासाठी उभा राहेन”
दुसरा होता कॅप्टन जॉर्ज फरनेस. हा जमिनीचे खटले चालवायचा. तिसरा होता पेल्झ जो सगळ्यात तरूण होता. तो नवखा असला तरी त्याने या खटल्यात त्याच्या पेशाला शोभेल अशी कामगिरी केली असे म्हणावे लागेल………..

जनरल होम्मा….तुरूंगात.
Simple, Free Image and File Hosting at MediaFire

क्रमशः
जयंत कुलकर्णी.

Posted in इतिहास, कथा | यावर आपले मत नोंदवा