गुलबानो

Screenshot_2018-07-07 Buy OXIDISED ANTIQUE GOLD PAYAL ANKLET PAIR Online

गुलबानो

….गुलबानो पंधरा वर्षांची झाली. तारुण्याच्या रात्रींनी आता तिला कुशीत घेण्यास सुरुवात केली. आयुष्याच्या स्वप्नांनी मनाला गुदगुल्या होऊ लागल्या. मिर्ज़ा दाराबख्त बहादुर साबिक़ वली बहादुरशाहचा बेटा होता. म्हणजे भूतपूर्व राजकुमारच की. वडिलांनी गुलबानोला लाडाने वाढवले होते तिची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करण्याचा सख्त आदेशच होता म्हणा ना. ज्या दिवशी तिचे वडील अल्लाला प्यारे झाले त्या दिवसापासून तर महालात तिचे लाड इतके वाढले की विचारायलाच नको. अम्मा म्हणायची, ‘‘निगोडीच्या ह्रदयाला ठेच लागली आहे बरं ! तिला बापाची उणीव भासू देऊ नका. तिला असं सांभाळा की तिला तिच्या बापाच्या प्रेमाची आठवणच येणार नाही !’’

इकडे दादाजी म्हणजे बहादुर शाह जफ़रही नातीचे लाड करण्यात मागे हटत नव्हते. नवाब ज़ीनत महल त्यांची पट्टराणी होती. जवांबख्त हा तिचाच मुलगा होता. पण मिर्ज़ा दाराबख्तच्या अकाली निधनानंतर मिर्ज़ा फरुकला राज पुत्राची मनसब मिळाली आहे. पण या राजपुत्राचे जवांबख्तच्या हुशारी पुढे काही चालत नाही. शिवाय ज़िनत महल इंग्रजांबरोबर जवांबख्तला ती गादी मिळावी म्हणून कारस्थाने करतीये.. असा सगळा माहोल आहे. जवांबख्तचे लग्न एवढ्या थाटामाटात झाला की मोगलांच्या उतरत्या काळात त्या थाटामाटात दुसरे लग्न झाल्याचे कोणाला आठवत नाही. गालिब आणि ज़ौक मस्तीत शेरोशायरी करत होते आणि याच काळात त्यांच्यात त्या सुप्रसिद्ध चकमकी होत होत्या. ग़ालिबने लिहिले ‘‘मकता में आप पडी थी सुखने मुस्‌तरानाबात.. वरना मुझे खुदा न खास्ता उस्तादे शौक से कोई अदावत नही है !’’ मकताच्या आधी काही ओळी मी खरडल्या (ज्यात जौकवर बोचकारे काढणारी टीका होती) नाहीतर माझी काही त्यांच्याशी दुष्मनी नाही.

असा तो काळ होता. पण दुर्दैवाने जवांबख्त आणि ज़ीनत महल समोर कोणाचे काही चालत नव्हते. पण गुलबानोची गोष्टच वेगळी होती. या अनाथ मुलीच्या वाट्याला बादशहाचे जे प्रेम आले होते ते जवांबख्त व ज़ीनत महलच्या वाट्याला कधीच आले नाही. गुलबानोचे आयुष्य कशा तर्‍हेने चालले असेल याची आपण फक्‍त कल्पनाच करू शकतो. सूख, मानमरातब आणि चैनीत आयुष्य व्यतीत करत असावी. मिर्ज़ा दाराबख्‍तची अजूनही मुलं होती पण गुलबानो आणि तिच्‍या आईवर त्यांचे जरा जास्तच प्रेम होते.

गुलबानोची आई एक डोमनी होती म्हणजे नाचणारी आणि मिर्ज़ाचे तिच्यावर अतोनात प्रेम होते. इतर राण्यांपेक्षाही जास्त. जेव्हा ते अल्लाला प्यारे झाले तेव्हा गुलबानो १२ वर्षांची असेल. मिर्ज़ांचे दफन दरगाह हज़रत मख़दूम नसीररुद्दीन चिराग येथे करण्यात आले जे दिल्लीपासून सहा मैल दूर जुन्या दिल्लीच्या उध्वस्त अवशेषात आहे. कित्येक महिने गुलबानो आपल्या आईला घेऊन बापाची कबर पाहण्यास जात असे. जेव्हा जाई तेव्हा कबरीला मिठी मारून रडत असे व म्हणे, ‘‘ अब्बा आम्हालाही आपल्या शेजारी झोपू द्या ना !. तुमच्या विना आमचा जीव रोज घाबरा होतोय !’’

गुलबानो पंधरा वर्षांची झाली आणि तिचे एका सुंदर फुलपाखरात रुपांतर झाले. लहानपणीचा हट्टी स्वभाव व दंगामस्ती तर कमी झाली पण तारुण्यसुलभ नखरे मात्र अतोनात वाढले. इतके की महालातील मुले कायम तिच्या मागे पुढे करू लागले. पडदे लावलेल्या सोन्याच्या पलंगावर दिवसभर लोळत पडे. संध्याकाळी दिवे लागले की हिची पावले लगेच लोळण्यासाठी त्या पलंगाकडे वळत. अम्मा म्हणे,

‘‘झुंबरातून दिवे लागले की बानो पोहोचलीच पलंगावर.’’ यावर अंगाला आळोखे पिळोखे देत, जांभई देतात अस्ताव्यस्त झालेले केस सावरत ती म्हणे,

‘‘ तुला काय करायचंय ? लोळते, खाते पिते, वेळ घालवते. तुला त्रास तर देत नाही. तू उगीचच माझ्यावर जळतेस’’

‘‘ बानो मी जळत बिळत नाही गं ! मला तुझी काळजी वाटते. तुला जितका वाटतो तितका आराम कर ! खुदा तुला आरामात लोळण्याइतके सूख देवो. मला तरी दुसरे काय हवय? मी तर म्हणते जास्त झोपले की माणसे आजारी पडतात. तू संध्याकाळी लवकर झोपतेस तर पहाटे लवकर उठ. पण तू तर सकाळी दहा शिवाय उठत नाहीस. घरात उन्हं पडतात पार आणि नोकरांना मोठ्याने बोलण्याचीही चोरी ! तुझी झोपमोड झाली तर ! इतके कोणी झोपते का ? सांग बरं ! थोडेफार घरकामंही शिकायला पाहिजे की नको ? माशा अल्लाह आता तू जवान झाली आहेस. दुसर्‍याच्या घरात जायचे आहे ! अशा सवयी लागल्या तर कसं होणार तेथे तुझे?’’

गुलबानोला अम्‍माचे हे बोलणे ऐकून राग येई. ती म्हणे, ‘‘ तुला याशिवाय दुसरा विषयच नाही का? जा ! बोलू नकोस माझ्याशी. तुला मी नकोशी झाले आहे म्हणूनच मला दुसर्‍या घरी पाठवायची तयारी चालू आहे तुझी ! तसं असेल तर साफ साफ सांग म्हणजे मी दादा हजरतांच्‍या घरी राहायला जाते.

त्याच काळात मिर्ज़ा दावर शिकोह शहजादा, खिरज सुल्‍तानचा मुलगा, गुलबानोकडे येऊ जाऊ लागला होता. किल्ल्यात पडद्याची पद्धत पाळली जात नसे. शाही खानदानी लोक आपापसात पडदा पाळत नाहीतच म्हणा ! त्यामुळे मिर्जा बेधडक बानोकडे येत असे.

खरे तर बानो नात्याने त्याची सख्खी नसली तरी चुलत बहीण होती पण नंतर त्यांच्यातील प्रेम भावनेने एक वेगळेच नाते निर्माण झाले. मिर्ज़ा गुलबानोकडे बहिणीच्या नात्याने बघत असे तर बानो मात्र बहिणीच्या नात्यापेक्षाही वेगळ्या नजरेने बघत असावी.

एक दिवस सकाळी सकाळीच मिर्ज़ा गुलबानोकडे आला. त्याने पाहिले बानो सकाळ झाली तरी तिच्या लाडक्या पलंगावर झोपली होती. तिने अंगावर काळी शाल ओढली होती जी तिच्या अंगावरच अस्ताव्यस्त झाली होती. अंगाखाली गुलाबांच्या पाकळ्या सुकल्या होत्या. पाय उघडे पडले होते आणि ओठ विलग झाले होते. उशाला हात होता आणि उशी बाजूला पडली होती. दोन दासी पंख्याने माशा उडवीत शेजारी उभ्या होत्या.

दावर शिकोह चाचीशी गप्पा मारत बसला पण तिरक्या नजरेने गुलबानोच्या हालचालीही पहात होता. शेवटी चाचीला म्हणाला, ‘‘ काय चाची, हजरत बानो अजून झोपली आहे ? उन्हे इतक्यात डोक्यावर येतील. आता हिला उठवलंच पाहिजे !’’

‘‘बेटा बानोचा राग तुला माहिती आहे. तिला उठविण्याची कुणाची हिंम्मत होणार रे बेटा? कोणी उठवले तर महाल डोक्यावर घेईल.’’
दावर म्हणाला,

‘‘ थांबा मीच उठवतो तिला. बघुया काय करते ती !

‘चाची हसून म्हणाली, ‘‘ जा उठव ! तुला काही बोलणार नाही ती ! तू आवडतोस ना तिला! ’’

दावरने जाऊन तिच्या तळपायाला बोटांनी गुदगुल्या केल्या. बानोने एकदम पाय जवळ घेतले व डोळे उघडले. मासोळी सारख्या मोठाल्या डोळ्यात राग भरला होता. तिला वाटले की तिच्या दासीने काही चेष्टा केली की काय ! तिला शिक्षा देण्याच्या तयारीत असलेल्या बानोच्या दृष्टीस दावर पडला. ज्याच्या प्रेमात ती आकंठ बुडली होती तोच समोर पाहून ती लाजली. तिने लाजून शालिचा पदर केला व त्यात चेहेरा झाकून घेतला. ताडकन उठून बसली. अंगाला नाजुकसा कंप सुटला होता. इकडे दावरची अवस्था काही फार वेगळी नव्हती. ते सौंदर्य पाहून त्याचे होश उडाले. त्याची जणू शुद्धच हरपली.

त्याने स्वतःला सावरले व ओरडला, ‘‘ चाची हजरत बघ मी बानोला उठवलं !’’

प्रेमाने पुढची पायरी गाठली. विरहाने रात्रीच्या झोपा उडाल्या. बानोच्या आईला संशय येऊ लागल्यावर तिने खबरदारी म्हणून दावरचे घरी येणे जाणे बंद करून टाकले.

———–

दरगाह हजरत चिराग दिल्लीच्या एका कोपर्‍यात एक सधन घरातील वाटावी अशी एक स्त्री फाटलेली चादर डोक्यावर ओढून भिकार्‍यासारखी बसली होती कण्हत होती. पाऊस धुवाधार पडत होता. सोसाट्याच्या वार्‍यामुळे पाणी आडवेतिडवे त्‍या जागेला झोडपत होते. त्‍या भिकारणीचं अंथरुन जेथे होतं ती जागा त्‍या पावसाने पार ओली करुन टाकली.

ती बाई बहुधा आजारी होती. तिच्या बरगड्‍यात जीवघेणी कळ उठली व ती विव्‍हळली. अंग तापाने फणफणले होते व शरीर थंडीत थरथर कापत होते. तिचा त्‍या शरीरावर ताबाच राहिला नव्हता. ती त्‍या तापातच बरळत होती, मधेच ओरडली,

‘‘ गुलबदनऽऽ ए गुलबदन ! कुठे उलथली आहे मेली कोणास ठाऊक ! लवकर ये आणि मला शाल पांघर. बघ हवा आत येतीये. पडदे सोड ! रोशन तूच ये ! गुलबदन कुठे गेली आहे कोणास ठाऊक ! शेगडी घेऊन ये ! आणि जर माझ्या बरगड्‍यांना मालिश कर. मला श्‍वास घ्यायला त्रास होतोय गं !’’

जेव्हा तिच्‍या या आरडाओरड्यानेही कोणी तिच्‍या जवळ आले नाही तेव्हा मात्र तिने चादर बाजूला करुन इकडेतिकडे पाहिले. त्‍या अंधारल्या कमानीत गवताच्या बिछान्यावर ती एकटी पडली होती. सगळीकडे भयाण अंधार भरला होता व पावसाच्या आवाजाशिवाय दुसरा कुठलाही आवाज येत नव्हता. पाऊस तर असा पडत होता की तिला वाटले कयामतचा दिवस आला की काय. तेवढ्यात एक विज कडाडली आणि तिच्‍या नजरेस एक पांढरीशुभ्र कबर पडली. तिच्या बापाची.

स्वत:चे हे हाल पाहून तिने एक किंकाळी फोडली व म्हणाली,

‘‘ बाबाऽऽऽ मी तुमची गुलबानो ! उठा, मला ताप चढला आहे. माझ्या हाडात भयंकर वेदना… मला थंडी वाजतेय बाबा.. माझ्याकडे या फाटक्या चादरी शिवाय अंगावर ओढायला काही नाही.’’ स्फुंदत, आक्रोश करत ती म्हणत होती,

‘‘माझी आई कुठे गेली? मला महालातून हाकलून दिलंय ! बाबाऽऽऽ मला भीती वाटते. मला तुमच्या जवळ घ्या. मी दोन दिवसांपासून उपाशी आहे..हो ! कफनातून माझ्याकडे बघा. माझ्या शरीराला या ओल्या जमिनीतील खडे टोचताहेत… विटेची मी उशी केली आहे..

‘‘माझा सोन्याचा पलंग कुठे गेला? माझ्या शाली कुठे गेल्या ? अब्बा ऽऽऽ अब्बाऽऽ उठा ना ! किती वेळ झोपणार ? ’’ कसाबसा श्वास घेत तिने परत एकदा आक्रोश केला आणि तिची शुद्ध हरपली. तिने पापण्याआड पाहिले तिचे अब्बा मिर्ज़ा दाराबख्त तिला कबरीत उतरायला मदत करीत होते आणि रडत रडत म्हणत होते,

‘‘ आता ही कबरच हिचा सोन्याचा पलंग आणि याच्या भिंती त्याचे पडदे !’’

तिचे डोळे उघडले व बिचारी बानो स्वत:चे पाय चोळू लागली. मरण्याची वेळ जवळ आली होती. म्हणाली,

‘’ लो साहिब, आता मी मरते. माझ्या घशात कोण सरबताचे थेंब टाकणार? आणि कोण मला यासीन ऐकवणार ?. माझे मस्तक कोण मांडीवर घेणार ? हे अल्लाह, तुझ्याशिवाय आता माझे कोणी नाही. तुझा प्रेषितच माझा साथी आहे आणि हे औलिया माझे शेजारी.’’

शहजादी मेली आणि दुसर्‍या दिवशी गरिबांसाठी असलेल्या एका मोडकळीस आलेल्या कब्रस्तानात गाडली गेली.

आता तोच तिचा लाडका सोन्याचा छपरी पलंग, ज्यात ती अजून झोपली आहे आणि कयामतपर्यंत झोपणार आहे…

अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.
मूळ लेखक : शम्सुल-उलेमा ख्वाजा हसन निज़ामी दहेलवी

Posted in कथा | Leave a comment

कुलसूम ज़मानी बेगम…

image1

….. आपण फाळणीच्‍या कथा मंटोच्‍या कथांमधून वाचल्या. मी त्या कथांचे भाषांतर येथे केले आहे. इतिहासात ज्या काही महत्त्वाच्या घटना घडल्या, चांगल्या किंवा भीषण, त्‍याच्‍या पार्श्वभूमीवरील कथा या नेहमीच ह्रदयद्रावक असतात. उदा. पानिपतच्या पार्श्वभूमीवरील माझी ‘‘नथ’’ ही कथा. (अवांतर : या कथेवर मी आता इंग्रजीमधे एक कादंबरी लिहिण्यास घेतली आहे, ती होईल तेव्हा होईल.) असो. आज मी एका नवीन कथा मालिकेला सुरुवात करीत आहे. अर्थात हाही अनुवादच आहे पण हिंदीतून मराठीमधे. या कथांचा अनुवाद करण्याचे अजून एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे यातही मराठ्यांचा सहभाग आहेच. १८५७ सालचे स्वातंत्र्यसमर. या कथांमधे बादशाह आणि त्याच्या कुटुंबाचे काय हाल झाले याच्या दुर्दैवी कहाण्या आहेत. वाचण्यास वाईट वाटतेच पण जे आहे ते आहे…

या कथांचे मूळ लेखक आहेत शम्सुल-उलेमा ख्वाजा हसन निज़ामी दहेलवी. त्यांचा जन्म झाला १८८० मधे, म्हणजे १८५७ नंतर फक्त २३ वर्षांनी. त्यांच्या कानावर जे पडले ते बर्‍यापैकी खात्रीशीर असावे. त्यांचा मृत्यू झाला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर १९५५ मधे. त्यांची वेषभूषा साधारण अशी असे. डोक्यावर सुफी टोपी, अंगात लांबलचक कुडता, खांद्यावर एक फ़किर ओढतात तशी शाल किंवा पंचा. त्यांचे केस लांब राखले होते. त्यांच्या बोलण्यात अमृताची गोडी होती तर डोळ्यात जादू होती.

त्यांनी ५०० हून जास्त पुस्तके लिहिली. त्यांची लेखनशैली मंटोसारखीच आहे. किंवा मंटोची त्यांच्या सारखी आहे असे म्हटले तरी हरकत नाही. छोटी छोटी वाक्ये पण अत्यंत परिणामकारक. छोट्या वाक्यातून एखादे चित्र उभे करण्याचे त्यांचे कसब वाखाणण्यासारखे आहे. त्यांच्या या शैलीमुळे त्यांना ‘‘मुसव्विरे फितरत’’ असे ही म्हटले जाई. मुसव्विर म्हणजे चित्रकार व फितरत म्हणजे स्वभाव, प्रकृती इ. इ. त्यांच्या लिखाणात म्हणींचा सढळ हाताने वापर केलेला दिसतो. अर्थात पुढे ज्या कथा येणार आहेत त्यात बहुधा म्हणी वापरण्यास पुरेसा वाव नसावा असे वाटते.

ख्वाजा हसन निज़ामी उर्दू शिकले ते बादशहाच्या अनेक शहजाद्यांबरोबर. हे नावाचे शहजादे कुचा चलान किंवा हज़रत निज़ामुद्दीन वस्तीत वास्तव्यास असत. त्यांच्या बरोबर राहिल्यामुळे त्यांच्या ह्रदयात त्या शहजाद्यांप्रती थोडीफार प्रेमभावना निर्माण झाली असल्यास त्यांना दोष देता येणार नाही किंवा ते नैसर्गिक आहे असंही म्हणता येईल. त्या भग्न मनाच्या शहजाद्यांवरअणि त्यांच्या कुटुंबीयांवर त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली ती भारतात व बाहेरही बरीच लोकप्रिय झाली. त्यातील सगळ्यात प्रसिद्ध पुस्तक होते ‘बेगमात के आंसू’. त्यातील काही कथा पुढे येणार आहेतच.

मुल्ला वाहदीने त्यांची एक आठवण सांगितली – एकदा ख्वाजा हसन निज़ामी भयंकर आजारी पडले. त्यांच्या आईने त्यांना एका दर्वेशीकडे उपचारासाठी पाठवून दिले. हा दर्वेशी शेवटचा बादशाह जफ़रचाही उपचार करीत असे असे म्हटले जाई. त्या तांत्रिकाने त्यांच्या गळ्यात एक नादे अलिचा मंत्रावलेला ताईत अडकवला व त्यांना घरी पाठवून दिले. ते पाहिल्यावर त्यांची आई गर्वाने म्हणाली, ‘‘ माझ्या मुलाला बादशहाने नादे अलिचा ताईत दिलाय !’’ बादशाह या शब्दापाशी ती थोडीशी अडखळली व रडू लागली. ख्वाजासाहेबांनी विचारले, ‘‘ अम्मा, तू का रडतेस ?’’ तिने उत्तर दिले, ‘‘ बेटा आता ते बादशाह नाही राहिले. इंग्रजांनी त्यांचे तख्त व ताज दोन्ही हिसकावून घेतले आहे.’’ ख्वाजा निज़ामी म्हणतात – त्या घटनेने माझ्या ह्रदयात कालवाकालव झाली. ते जेव्हा १९२२ साली मदिनेला गेले तेव्हा त्यांना प्रार्थना केली की – हे दोन्ही जगांच्या परमेश्वरा मी दिल्लीच्या बरबाद झालेल्या शहजाद्यांचा आक्रोश तुझ्यापुढे सादर करतोय. ते तख्त व राजमुकुटासाठी रडत नाहीत. ते आज आहे उद्या नाही. पण आज त्यांना वाळलेली भाकरी आणि लाज झाकण्या पुरते कापड ही मिळणे आज दुरापास्त झाले आहे. त्यांच्या अपमानित आयुष्यालाही काही सीमा आहे. आता तरी त्यांना माफ कर !’’

१९११ मधे जॉर्ज पंचमचा दिल्ली दरबार झाला. त्यात सगळ्या धर्मगुरूंनी त्यांच्यासाठी प्रार्थना केली. ख्वाजा हसन निज़ामींनाही बोलावणे आले होते पण ते म्हणाले, ‘‘ ज्या सिंहासनावरून शाहजहाँ व त्यांच्या वारसांनी जनतेला दर्शन दिले त्या सिंहासनावर जॉर्ज पंचमला बसलेले मला पाहावणार नाही. माझ्या रजईची मजा त्या दरबारापेक्षा केव्हाही जास्त आहे.’’

या मालिकेत एकूण ११ कथा आहेत. हिंदीतून प्रथमच अनुवाद करीत असल्यामुळे चूका अपेक्षित आहेत त्याकडे कृपया दुर्लक्ष करावे…

त्यांच्या (मूळ लेखकाच्या) इतर मतांशी मी सहमत नाही…. हेही अगोदरच सांगतो. विशेषत: त्यांच्या आर्य समाजाबद्दलची जी मते आहेत त्यांच्याशी…

कुलसूम ज़मानी बेगम…

ही एका गरीब दर्वेशीनीची दु:खभरी कथा आहे. त्या धामधुमीत तिच्यावर गुदरलेल्या संकटांची ही कहाणी आहे. या बाईचे नाव होते कुलसूम ज़मामी बेगम. ही शेवटचा मोगल सम्राट अबु जफ़र बहादूर शाह ची लाडकी मुलगी.

ही अल्लाला प्यारी होऊन बरीच वर्षे उलटली. मी अनेक वेळा या शहजादीसाहेबांच्या तोडून त्यांची कहाणी ऐकली आहे. आता तुम्ही म्हणाल तुमची आणि हिची गाठ कुठे पडली. तर हिची हुजूर निज़ामुद्दीन औलियांवर अतोनात श्रद्धा होती आणि अनेकवेळा ती त्यांच्या दरबारात हजर व्हायची व मला तिच्या दु:खभर्‍या कहाण्या ऐकण्याची संधी मिळत असे. खाली ज्या कुठल्या घटनांचे वर्णन आले आहे ते एक त्यांनी तरी सांगितलेल्या आहेत किंवा त्यांची मुलगी ज़िनत ज़मानी बेगम हिने सांगितले आहे. ही बेगम अजून जिवंत आहे आणि पंडितांच्या एका मोहल्ल्यांमध्ये राहाते.

तिने सांगितलेली कहाणी –

माझ्या बाबाजानची बादशाही संपुष्टात आली आणि दिल्लीच्या लाल किल्ल्या मधे सिंहासन व राजमुकूट लुटले गेले तेव्हा तेथे एकच भयाण गोंधळ माजला होता. चहूकडे निराशे शिवाय काही दिसत नव्हते. मला तर पांढरे शूभ्र संगमरवर ही काळे दिसू लागले होते. दिवसभर आज कोणी काहीच खाल्ले नव्हते. माझ्या कडेवर माझी दीड वर्षाची मुलगी ज़ीनत दुधासाठी टाहो फोडत होती. काळजीने व चाललेल्या गोंधळाने मला दुध येत नव्हते ना कुठल्या दाईला. आम्ही सगळे चिंताग्रस्त चेहर्‍याने बसलेलो असतानाच जिल्‍ले सूबहानीचा खास दूत (राजाचा) आम्हाला बोलाविण्यासाठी आला. मध्यरात्र, स्मशान शांतता आणि मधेच येणारा तोफांचा गडगडणार्‍या आवाजाने आम्ही दचकत होतो. जीव मुठीत धरुन बसलो होतो. पण सुल्तानी आदेश मिळाल्यावर आम्ही हजर राहण्यासाठी रवाना झालो. बादशाह नमाज़ाच्‍या चटईवर बसले होते. हातात जपाची माळ होती. मी पुढे होऊन तीन वेळा पुढे झुकून मुजरा केल्यावर त्यांनी मोठ्या प्रेमाने मला जवळ बोलावले व म्हणाले, ‘‘ कुलसूम, तुला आता देवाच्या पदरात टाकतोय ! असेल आपल्या नशिबात तर परत भेट होईल. तू आता तुझ्या पतीबरोबर ताबडतोब बाहेर निघून जा. मी पण जाण्याचा विचार करतोय. तुमच्या डोळ्यातील अश्रू आता मला पाहावणार नाहीत पण माझ्याबरोबर राहिलात तर बरबाद व्हाल. मला सोडून गेलात तर खुदाच्या कृपेने कुठेतरी काहीतरी सोय होईल.’’
असे म्हणून त्यांनी आपले थरथरणारे हात मला आशीर्वाद देण्यासाठी वर उचलले व मोठ्या आवाजात परमेश्वराची करुणा भाकली. त्यांच्या आवाजातील दर्द माझ्या ह्रदयाला घरे पाडून गेला.

‘‘ हे खुदावंद, हे बेवारस मुले तुझ्या स्वाधीन करत आहे. या दुनियेत आता यांची मदत करणारे कोणी नाही. महालात राहणारी ही मुले आता जंगलात चालली आहेत. तैमूरच्या नावाची आणि या मुलींची इज्जत राख. हे परवर्दिगार फक्त हीच नाही तर हिंदुस्तानचे सारे हिंदू-मुसलमान माझी लेकरेच आहेत आणि लवकरच या सर्वांवर संकट कोसळणार आहे. माझ्या कर्मामुळे, दुर्भाग्यामुळे यांची परवड नको. सगळ्यांना सुखरूप ठेव.’’

प्रार्थना झाल्यावर त्यांनी माझ्या डोक्यावर हात ठेवला व ज़ीनतला प्रेमाने कुरवाळले. माझ्या नवर्‍याच्‍या (मिर्ज़ा ज्‍यायुद्दीन) हातात काही दागदागिने ठेवले व नूर महल बेगमसाहिबांना निरोप दिला. या त्‍यांच्‍या बेगम.

रात्री आमचा काफिला किल्ल्यातून निघाला. यात दोन पुरुष व तीन स्त्रिया होत्या. पुरुषात एक माझा नवरा होता व दुसरा खुद्द बादशहाचा मेव्हणा होता ‘मिर्ज़ा उम्र सुल्तान’. स्त्रियांमध्ये, मी, दुसरी होती नवाब नूर महल व तिसरी होती हाफिज सुल्तान जी बादशाहाच्या सासुरवाडीची होती. आम्ही जेव्हा रथात चढलो तेव्हा पहाटेचा अंधार दाटून आला होता. आकाशात एकही तारा दिसत नव्हता फक्त दूरवर पहाटेचा तारा चमकत होता. आम्ही आमच्या घरावर व महालांवर शेवटची नजर टाकली तेव्हा माझ्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले. ते थांबण्याचे नावच घेईनात. नवाब नूर महलचेही डोळे भरून आले होते. त्या अंधूक प्रकाशात ते अश्रू त्या ताऱ्याप्रमाणे चमकत होते.
शेवटी लाल किल्ल्याचा निरोप घेऊन आम्ही कोराली नावाच्‍या गावात पोहोचलो व आमच्या सारथ्‍याच्‍या घरात थांबलो. बाजरीची भाकरी ताकाशी खाल्ली. खोटं कशाला सांगू, त्या वेळेस इतकी भूक लागली होती की महालातील बिर्याणीपेक्षाही ते जेवण मला जास्त रुचकर लागले. एक दिवस तर शांततेत गेला पण दुसर्‍या दिवशी आसपासच्या गावातील जाट व गूजर लोकांच्या टोळ्या कोराली लुटण्यासाठी चाल करून आले. त्यांच्याबरोबर अनेक स्त्रियाही होत्‍या ज्या आमच्या अंगाला झोंबू लागल्या. आमचे सगळे दागदागिने व कपडे या लोकांनी लुटले. जेव्हा या धिप्पाड बायका आमच्या शरीराला झोंबत तेव्हा त्‍यांच्‍या शरीराला व कपड्यांना येणार्‍या वासाने आम्हाला मळमळू लागे.

या लुटीनंतर आमच्याकडे जे काही सामान राहिले त्यात आमचे एका वेळचे जेवणही आले नसते. शिवाय पुढे काय वाढून ठेवले असेल या विचारांनी ही आमच्या जीवाचा थरकाप उडत होता. ज़ीनत तहानेने व्याकूळ होऊन रडत होती. समोरून एक शेतकरी चालला होता. मी असाहय्‍यपणे त्याला हाक मारली, ‘‘ भाईजान इस बच्‍चीको थोडा पानी पिला दे ! मेहरबानी होगी !’’ त्याने ताबडतोब एका सुरईत पाणी भरून आणले व म्हणाला, ‘‘ तू मला भाई म्हणालीस ! आजपासून तू माझी बहीण व मी तुझा भाऊ !’’ हा कोरालाचा एक सधन शेतकरी असावा. त्याचे नाव ‘बस्‍ती’ होते. त्याने आपली बैलगाडी तयार केली व आम्हाला त्यात बसवले व म्हणाला की तो आम्हाला पाहिजे तेथे सोडून येईल. आम्ही म्हणालो, ‘‘ मेरठ जिल्ह्यामध्ये अजारा गावात मीर फ़ैज अली नावाचे शाही हकीम राहतात त्यांच्याकडे आम्हाला सोड. त्यांचे व आमच्या घराण्याचे फार जुने संबंध आहेत.’’ बस्‍ती आम्हाला अजाराला घेऊन गेला खरा पण तेथे मीर फ़ैज अलीने तेथे आम्हाला ज्या प्रकारे वागवले तसा प्रसंग शत्रूवरही येऊ नये. त्यांनी कानावर हात ठेवले, ‘‘ तुम्हाला आसरा देऊन मी माझे घरदार बरबाद करू इच्छित नाही.’’ ( हे पुस्तक जेव्हा मीर फ़ैज अलीच्या मुलांनी वाचले तेव्हा त्यांनी हा आरोप अमान्य केला. त्यांच्या म्हणण्यानुसार त्यांच्या वडिलांनी त्यांना आश्रय दिला होता. असो.)

वातावरण असे होते की कुठेही आशेला स्थान नव्हते. एक तर मागे इंग्रजी फौज येईल या भीतीचे दडपण सतत आमच्या मनावर होते. आमची अवस्था बिकट होती. सगळ्या माणसांची नजर फिरली होती. जी माणसे आमच्या नजरेच्या इशार्‍यावर नाचत, चालत, जे आमच्या हुकूमाची क्षणोक्षणी वाट पाहत असत त्यांना आज आमचा चेहराही नजरेसमोर नकोसा झाला होता. मला त्या बस्‍तीचे खरोखरीच कौतुक वाटतंय ज्याने मानलेले भावाचे नाते शेवटपर्यंत निभावले. शेवटी असहाय्य होऊन आम्ही अजारा सोडले व हैदराबादचा रस्‍ता पकडला. सगळ्या स्त्रिया बस्‍तीच्‍या गाडीत बसल्या होत्‍या व पुरुष मंडळी गाडीबरोबर चालत होती. तिसर्‍या दिवशी एका नदीच्या काठी पोहोचलो. तेथे कोयलच्‍या नवाबाच्‍या फौजेचा डेरा पडला होता. जेव्हा त्यांना कळाले की शाही खानदानाची माणसे आहेत तेव्हा त्याने आमचे चांगले आगत स्वागत केले व हत्तीवर बसवून नदी पार करून दिली. आम्ही उतरलो तेवढ्यात समोरून एक फौज आली व नवाबांच्‍या फौजेशी लढू लागली.

माझ्या पतीने नवाबाच्‍या बाजूने लढण्याचा निर्धार केला तेवढ्यात रिसालदाराचा निरोप आला की त्यांनी स्त्रियांना घेऊन ताबडतोब निघून जावे. ‘ जे काही होईल ते आमचे होईल.’ समोर एक शेत होते ज्यात वाळलेला गहू उभा होता. आम्ही त्यात जाऊन लपलो. आता मला माहीत नाही की आम्ही लपलेले कोणी पाहिले की एखाद्या बंदुकीच्या गोळीने त्या शेताला आग लागली. पण आग लागली खरी. आम्ही सगळे तेथून पळून जाण्याचा प्रयत्न केला पण हाय ! आम्हाला पळताही येत नव्हते. गवतात पाय अडखळत आम्ही धडपडत होतो. डोक्यावरच्या चादरी तेथेच राहिल्या. तसेच बोडक्या डोक्याने धडपडत शेताच्या बाहेर आलो. आमचे तळ पाय त्या आगीच्या धगीने हुळहुळू लागले. उष्णतेने घशाला कोरड पडली व आता जीव जातो की काय असे वाटू लागले. ज़ीनतची तर सारखी शुद्ध हरपत होती. पुरुषांनी कसेबसे आम्हाला सांभाळत बाहेर आणले.

नवाब नूर महल तर बाहेर आल्या आल्या बेशुद्ध पडली. मी ज़ीनतला छातीशी धरुन माझ्या पतीच्या चेहर्‍याकडे केविलवाण्या नजरेने पाहू लागले व मनात परमेश्वराला विचारू लागले, ‘‘ आता कुठे जाऊ? कुठेच आसरा दिसत नाही.’’ नशीब असे पालटले की शाहीची फ़किरी झाली. फ़किर या अवस्थेतही शांत असतात असे म्हणतात, येथे तेही नशिबात नव्हते.

फौजा लढत लढत जरा दूरवर गेल्यावर बस्तीने पिण्यास पाणी आणले. आम्ही नवाब नूर महलच्या चेहर्‍यावर पाणी शिंपडल्यावर ती शुद्धीवर आली व रडू लागली. म्हणाली, ‘‘ मी आत्ताच तुझ्या वडिलांना, बाबा जज़रत ज़िल्ले सुबहानींना स्वप्नात पाहिले. त्यांना साखळदंडात जखडलेले होते. ते म्हणत होते, ‘ आज आमच्यासाठी या काट्यांनी भरलेल्या गाद्या मखमली फर्शीपेक्षा सुखदायक आहेत. नूर महल घाबरू नकोस. जरा हिंमत दाखव. माझ्या नशीबात वृद्धपणी या यातना भोगायचे लिहिले होते त्याला काय करणार ? कुलसूमला एकदा बघण्याची इच्छा आहे. तुरुंगात जाण्याआधी तिला एकदा डोळे भर भरून पाहायचे आहे मला !’

हे ऐकून माझे डोळे उघडले. माझ्या ओठातून एक चित्कार बाहेर पडला. ‘कुलसूम, बादशाहांना खरोखरीच साखळदंडात जखडले असेल का? मी स्वत:लाच हतबलपणे प्रश्न केला. ‘त्यांना खरच एखाद्या सामान्य कैद्याप्रमाणे तुरुंगात पाठवतील का? मिर्ज़ा उम्र सुल्तानने याचे उत्तर दिले ‘‘ या सगळ्या अफवा आहेत. एक बादशाह दुसर्‍या बादशाहा बरोबर असे वागत नाहीत. आदराने वागतात. तू घाबरू नकोस. ते कैदेत असतील पण सुस्थितीत असतील. हाफिज मुलतान म्‍हणाली, ‘‘ या रानटी फिरंग्यांना बादशहाची काय किंमत असणार ? ते तर स्‍वत:च्‍या बादशहाची मुंडकी कापून सोळा आण्यांना विकतात. नूर महल, तुम्ही त्यांना साखळदंडात जखडलेले पाहिले आहे. मी सांगते या बनेल, लबाड पक्‍क्‍या बदमाश व्यापाऱ्यांकडून यापेक्षाही वाईट वागणूक अपेक्षित आहे.’’ पण माझ्या नवर्‍याने सगळ्यांची समजूत काढली व सगळ्यांना शांत केले.

तेवढ्यात बस्‍ती नावेतून गाडी आमच्या किनार्‍यावर घेऊन आला. त्यात बसून आमचा प्रवास परत सुरू झाला. आम्ही थोडे अंतर कापले असे नसेल, संध्याकाळ झाली आणि आमची गाडी एका गावात जाऊन थांबली. या गावात मुसलमान राजपुतांची वस्ती होती. जमिनदाराने एक खोली आमच्यासाठी रिकामी केली ज्यात गवताचे बिछाने होते. ते यावरच झोपत. त्याला ते प्‍याल किंवा पाल म्हणत. आम्हालाही त्याने त्यातल्यात्यात मऊ बिछाना देऊन आमची सरबराई केली.

माझा जीव त्या वातावरणात घुसमटला पण दुसरा काही मार्ग दिसत नव्हता. दिवसभराची धावपळ व कष्‍टांनंतर जरा निवांत क्षण वाट्याला आले होते. मी तशीच असहायपणे त्या गवतावर पडले, लगेचच मला झोप लागली.

मध्यरात्री आम्हाला सगळ्यांनाच एकदम जाग आली. खाली गवत टोचत होते आणि पिसवा सर्वांगाचे लचके तोडत होत्या. त्यावेळी आमचे जे हाल झाले ते फक्त परमेश्वरालाच माहीत ! आम्हाला मऊ मऊ गाद्यागिरद्यांवर झोपण्याची सवय होती त्यामुळे आमची झोप उडाली, नाहीतर गावातील माणसे याच गाद्यांवर झोपली होती. त्या काळोखात चहूबाजूंनी कोल्हेकुई ऐकू येते होती. माझे काळीज भीतीने धडधडले. नशीब बदलायला वेळ लागत नाही हेच खरं ! काही वर्षांपूर्वी जर कोणी सांगितले असते की शहेनशाहे-हिंदची बायका मुले अशी धूळ मातीत लोळत फिरतील तर कोणाचा विश्वास बसला असता? अशा प्रकारे ठिकठिकाणी नशीबाच्या ठोकरा खात शेवटी हैदराबादला पोहोचलो आणि सिताराम पेठमधे एक घर भाड्याने घेतले. जबलपुरात माझ्या पतीने लुटीतून वाचलेली एक जाडजूड अंगठी विकली ज्याने प्रवास खर्च भागला व काही दिवस गुजराण ही झाली. पण शेवटी जवळ जे काही होते ते पूर्णपणे संपले. आता पोट कसे भरायचे हा यक्षप्रश्न समोर उभा राहिला. काय करावे ? माझे पती एक उत्कृष्ट लिपिक होते. त्यांनी दरूद शरीफ (पैगंबाराला उद्देशून केलेली विनवणी) एका कागदावर लिहिली आणि चारमिनार येथे अर्पण करण्यासाठी गेले. त्यांनी आपल्या सुवाच्य अक्षरात ती प्रार्थना लिहिली होती आणि त्याच्या भोवती वेलबुट्टीची नक्षी ही काढली होती. त्यात त्यांना सुंदर शब्दात प्रेषित महंमदाचे आणि त्याच्या कुटुंबियांचे गुणगान गायले होते. तो कागद पाहिल्यावर लोकांनी आश्चर्याने तोंडात बोटे घातली. पहिल्याच दिवशी कोणीतरी तो प्रार्थनेचा कागद ५ रुपायाला विकत घेतला. त्यानंतर असं झाले की ते जे लिहितील ते विकले जाऊ लागले. अशा प्रकारे आमचा उदरनिर्वाह चांगला होऊ लागला. पण मुसा नदीला आलेल्या पूराला घाबरून
आम्ही कोतवाल अहमदच्या घरात राहण्यास आलो. या माणसाची पुष्कळ घरे अशी भाड्याने दिली होती. हा माणूस निजामाचा खास नोकर होता.

काही दिवसांनंतर अशी बातमी पसरली की त्याने ,म्हणजे नवाब लष्करजंगने काही शहजाद्यांना आसरा दिल्यामुळे नवाब लष्करजंगवर इंग्रज सरकारची वक्र नजर वळली आहे. त्याने आता असा आदेश काढला की कोणीही दिल्ली बादशहाच्या कुठल्याही नातेवाईकाला आसरा देऊ नये. जनतेने कोणी आलेच तर त्याला पकडून इंग्रजांच्या ताब्यात द्यावे. हे ऐकून मी इतकी घाबरले की माझ्या नवर्‍याला बाहेर पडण्यास मी मज्जाव केला. पण याने फाके पडण्याची परिस्थिती निर्माण झाली. शेवटी त्यांना लाचार होऊन एका नवाबाच्‍या मुलाला १२ रुपये पगारावर कुराण शिकविण्याची नोकरी पत्करावी लागली. ते गुपचूप त्‍यांच्‍या घरी जात शिकवणी करीत व गुपचूप परत येत. पण त्या नवाबाने त्यांना नोकरापेक्षाही वाईट वागणूक देण्यास सुरुवात केल्यावर मात्र माझ्या नवर्‍याचा धीर सुटला. ते घरी येत व ढसढसा रडत, ‘हे अल्‍ला, या नराधमाची नोकरी करण्यापेक्षा लखपटीने मरण परवडले. तू मला किती लाचार बनवले आहेस बघ ! जे नवाब कालपर्यंत आमचे गुलाम होते, आज आम्ही त्यांचे गुलाम झालो आहोत. याच दरम्यान कोणीतरी आमची खबरबात मियां निज़ामुद्दीन साहेबांपर्यंत पोहोचवली. मियांना हैदराबदमधे खूपच मान होता कारण मियां हजरत काले मियांसाहेब, चिश्ती निज़ामी फक़रीचे चिरंजीव होते आणि दिल्लीचे बादशाह आणि निजामाचे पीर होते. मियां रात्री आमच्या घरी आले व आमचे ते हाल पाहून खूप रडले. एक काळ असा होता की जेव्हा ते लाल किल्ल्यात येत तेव्हा सोन्याच्या वेलबुट्टी असलेल्या मसनदीवर त्यांना बसवले जात होते आणि बेगम एखाद्या दासी सारखी त्यांची सेवा करीत असे. आज ते घरी आले तर त्यांना बसण्यासाठी खाली अंथरायला फाटकी सतरंजी ही नव्हती. त्यांच्या डोळ्यासमोर भूतकाळ फिरू लागला. काय होते आणि हे काय झाले असे सारखे उसासे सोडत म्हणू लागले. आमची त्यांनी बराच वेळ चौकशी केली व नंतर निघून गेले. सकाळी सकाळी त्यांचा निरोप आला की त्यांनी पैशाची व्यवस्था केली आहे. आता हजची तयारी करण्यास हरकत नाही. हे ऐकल्यावर आमच्या आनंदास पारावार राहिला नाही.

थोडक्यात सांगायचे तर हैदराबादहून आम्ही मुंबईला आलो. तेथे आमचा मित्र व प्रामाणिक सोबत्याला, बस्तीला, त्याचा खर्च देऊन निरोप दिला. जहाजावर चढल्यावर एक माणूस आमचे बोलणे लक्षपूर्वक ऐकत होता. जेव्हा त्याला कळले की आम्ही शाही खानदानातील आहोत तेव्हा तो उतावळा होऊन आमच्याकडे पाहत बसे. त्यावेळी आम्ही सगळे दर्वेशीच्या वेषात होतो. एक हिंदू, ज्याचे बहुतेक एडनमधे दुकान होते, त्याने विचारले, ‘‘ तुम्ही कुठल्या पंथाचे फक़िर आहात ?’’ त्याच्या या प्रश्नाने माझ्या जखमांवर जणू मीठच शिंपडले. मी म्हटले, ‘‘ आम्ही मजलूम शाह गुरुचे चेले आहोत. (मजलूम = पिडीत) तोच आमचा बाप होता आणि तोच आमचा गुरु ! पापी लोकांनी त्याचे घरदार हिसकावून घेतले आणि आम्हाला त्याच्या घरातून जंगलात हाकलून दिले. आम्ही त्याच्या दर्शनासाठी तडफडतोय आणि तो आमच्या.’’
यापेक्षा आमच्या फ़किरीची हकिकत काय सांगणार ? आमची कहाणी ऐकून तो हिंदू व्यापारी रडू लागला, ‘‘ बहादूर शाह आपल्या सगळ्यांचेच बाप व गुरु आहेत. काय करणार, रामाची हीच इच्छा असावी. कारण नसताना बिचारे बरबाद झाले.’’

मक्‍केला पोहोचल्यावर अल्लाहने एका अजीब ठिकाणी आमची राहाण्याची सोय केली. माझा अब्‍दुल कादिर नावाचा एक गुलाम होता ज्याला मी बर्‍याच वर्षापूर्वी मुक्त करून मक्‍केला पाठवून दिले होते. येथे आल्यावर त्याने बरीच संपत्ती गोळा केली व ज़मज़मचा फौजदार झाला. आम्ही आलोय ही बातमी त्याच्यापर्यंत पोहोचल्यावर बिचारा धावतपळत आला व माझ्या पायावर लोळण घेऊन बराच रडला. त्याचे घर चांगले मोठे असल्यामुळे आम्ही मग तेथेच राहिलो. काही दिवसांनी सुल्‍तान रोमचा एक अधिकारी, जो मक्‍केतच राहात होता त्याला आमच्याबद्दल कळले तेव्हा तो आम्हाला भेटण्यासाठी आला. कोणी तरी त्याला सांगितले होते की दिल्ल्लीच्या बादशहाची मुलगी आली आहे आणि पडदा न करता तुमच्याशी बोलते. त्याने अब्‍दुल कादिरतर्फे माझ्याकडे भेट मागितली. जी मी मंजूर केली.

दुसर्‍या दिवशी तो अधिकारी आमच्या घरी आला व खूपच आदराने माझ्याशी बोलला. जाताना त्याने आमच्या आगमनाची बातमी सुल्‍तानाला सांगण्याची परवानगी मागितली पण मी बेपर्वाईने उत्तर दिले, ‘‘ आता मी सगळ्यात शक्तिमान अशा सुल्‍तानाच्‍या दरबारात आले आहे. आता मी दुसर्‍या कुठल्या सुलतानाच्‍या दरबारात कशी हजेरी लाऊ ? आता मला कोणाचीच पर्वा राहिलेली नाही.’’ त्या बिचार्‍याने आम्हाला खर्च करण्यासाठी मोठी रक्कम मंजूर केली. आम्ही तेथे ९ वर्षे राहिलो. त्यानंतर १ वर्ष बगदाद शरीफ व एक वर्ष नजफ अशरफ व करबलामधे काढले. एवढ्या काळानंतर मात्र दिल्लीची आठवण आलीच. बेचैन होऊन दिल्लीला परत आले. येथे इंग्रज सरकारने दया येऊन महिन्याला १० रुपयाची पेंशन सुरु केली. पेन्शनचा हा आकडा ऐकून मला प्रथम हसू आले,

‘‘ माझ्या बापाचा एवढा मोठा मुलूख घेऊन मला फक्त दहा रुपये !’’ पण नंतर विचार केला, ‘‘ मुलुख तर खुदाचा ! नाही कोणाच्या बाबाचा ! त्याला पाहिजे त्याला तो देतो आणि हिसकावून घेण्याची इच्छा झाली तर हिसकावून घेतो. त्याच्या परवानगीशिवाय तर मनुष्याला श्वास घेण्याचीही हिंमत नाही…’’

अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

क्रमश:

पुढची कथा : गुलबानो.

Posted in कथा | Leave a comment

वॉल्डन

background-bloom-blossom-76997

…. मे महिन्याच्या सुरुवातीला ओक, हिकरी, मॅपल आणि इतर झाडे देवदाराच्या रानातून डोकावू लागली आणि त्यांच्या झळाळीने जंगलातील वातावरणात एकदम उजेड पडला. ते उजळून गेले. जणू काही एखाद्या ढगाळ दिवशी जंगलातील वृक्षातून सूर्याची किरणे फाकली आहेत. मे महिन्याच्या तीन तारखेला (किंवा चार तारीख असेल) मी तळ्यावर लून पक्षी पाहिला आणि पहिल्या आठवड्यात मी व्हिपुरविलची शीळ ऐकली. नंतर आले ब्राऊन थ्रॅशर, व्हिरी, वुड पेवी, च्युविंक आणि असे अनेक इतर पक्षी. त्यांचा किलबिलाट मी भान विसरुन ऐकत राहिलो. मी वुड थ्रशचा आवाज केव्हाच ऐकला होता. याला कसा विसरलो बरे मी ! माझे घर एखाद्या कपारीसारखे सुरक्षित आहे का हे पाहण्यासाठी फिबी पक्षाची मादी पंख फडफडवत, गाणे गुणगुणत माझ्या दरवाज्यात दुसर्‍यांदा डोकावून गेली. पिच देवदारांच्या गंधकासारख्या रंगाच्या परागकणांचा तळ्याच्या पाण्यावर, किनार्‍यावर, ओंडक्यांवर, आणि खडकांवर एक थर साठला. इतका दाट की तुम्ही ते कण पिंपात सहज भरू शकला असता. गंधकाची वृष्टी म्हणतात ती हीच असावी. कालिदासाच्या शाकुंतल नाटकातही त्याने ‘झरा, कमळांच्या परागकणांनी पिवळा धमक झाला’ अशी कल्पना वापरली आहे.

शेवटी ऋतूचक्र फिरले आणि जंगलात फेरफटका मारणारा माणूस जसा उंच गवतात लुप्त होतो तसा हिवाळा लुप्त होत होत वसंत ऋतू अवतरला…

जंगलातील माझे पहिले वर्ष हे असे संपले. दुसरे वर्षही मी असेच व्यतीत केले. अखेरीस जड अंत:करणाने मी सप्टेंबर ,६, १८४७ या दिवशी वॉल्डनचा निरोप घेतला…

….आज वॉल्डनचे भाषांतर संपवले. वॉल्डनने मला काय दिले हे विचारण्याऐवजी काय दिले नाही हे विचारणे जास्त संयुक्तिक होईल. वॉल्डनने मला दिला एक वेगळा विचार आणि आज शेतकर्‍यांची अशी अवस्था का आहे याचेही उत्तर दिले.. असो.

आता कोणी छापतंय का ते पहावे लागेल.. 

अर्थात प्रकाशक शोधताना थोरोचे हे वाक्य माझ्या लक्षात असेलच… 

…. मी बराच काळ एका जर्नल मधे वार्ताहर म्हणून काम करत होतो. या जर्नलचा खप विशेष नव्हता. या जर्नलच्या संपादकांना माझे लेख कोण वाचणार अशी शंका होती म्हणून संपादक ते छापत नव्हते. हा अनुभव बहुतेक लेखकांना कधी ना कधीतरी येतोच. किंबहुना हे जर्नल फक्त एकच वाचक वाचत असे. याचा संपादकही मीच होतो व तो एकमेव वाचकही मीच होतो….

जयंत कुलकर्णी.

Posted in भाषांतर, लेख | 1 Comment

स्टिकीन

Untitled-2

स्टिकीन

१८८०च्या उन्हाळ्यात मी एका निमुळत्या कनूमधून फोर्ट रँगेलहून निघालो. मला वायव्य अलास्काच्या बर्फाळ प्रदेशाची पाहणी पूर्ण करायची होती. १८७९च्या हिवाळ्यात मला ही भटकंती अर्धवट सोडावी लागली होती. सगळे सामान, म्हणजे फार काही नाही, ब्लँकेट इ.इ. बोटीत चढल्यावर माझ्या इंडियन सोबत्यांचा निरोप समारंभ  सुरु झाला. धक्क्यावर त्यांचे बरेच नातेवाईक आणि मित्रपरिवार त्यांना प्रवासाच्या शुभेच्छा देण्यास जमा झाला होता. मी माझ्या मित्राची वाट पहात होतो. अखेरीस रेव्हरंड यंगसाहेबांचे आगमन झाले पण त्यांच्या मागे एक चिमुकला काळा कुत्राही धावत आला. त्याने लगेचच सामानात जेथे जागा होती तेथे आपले बस्तान मांडले. मला कुत्री आवडतात पण हे कुत्रे इतके छोटे आणि कुचकामी दिसत होते की मी त्याला घेऊन जाण्यास लगेचच विरोध केला.

‘‘ रेव्हरंड याला का घेतलाय बरोबर ? प्रवासात उपयोग तर दूरच, याचे आपल्याला ओझेच होईल. मला वाटते याला तुम्ही धक्क्यावरील  एखाद्या इंडियनकडे सोपवलेला बरं. तो त्याला खेळण्यासाठी घरी घेऊन जाईल. मला वाटतं त्याचा तेवढाच उपयोग आहे.  आपला या वेळचा प्रवास हा अशा खेळण्याला झेपणारा नाही. बिचारा पावसापाण्यात आणि बर्फात अनेक आठवडे भिजणार. त्याला लहान बाळासारखे कोण सांभाळणार ?’’

पण त्याच्या मालकाने त्याचे बरेच गुणगान गायले. ‘‘ जॉन हा कुत्रा म्हणजे एक आश्चर्य आहे, तो कितीही थंडी सहन करु शकतो, पोहण्यात सीललाही मागे टाकेल असा पोहतो. उपाशी राहण्यात आपण कोणी त्याचा हात धरु शकणार नाही याची मला खात्री आहे. त्या बाबतीत तो अस्वलालाही मागे टाकेल. त्याच्या इतका हुशार, तल्लख बुद्धीचा कुत्रा मी आजवर पाहिलेला नाही…इ.इ.इ…मी सांगतो आपल्या या चमू मधे हा कुत्रा सगळ्यांना भारी ठरेल !’’

मला नाही वाटत कोणाला त्याचे कूळ शोधता येईल. मी एवढी कुत्री पाहिली आहेत पण यात कुठल्याच जातीच्या खुणा मला दिसल्या नाही. हां ! एक मात्र आहे, त्याच्या हलक्या पावलाने तरंगत गेल्यासारखे चालण्याच्या लकबीने मला कोल्ह्याची मात्र तीव्रतेने आठवण आली. त्याचे पाय छोटे होते आणि त्या छोट्या पायावर त्याच्या शरीराचे मुटकुळं अगदी उठून दिसे. त्याची कातडी मऊ आणि केस लांब, रेशमी व थोडे कुरळे होते. जेव्हा त्याच्या मागून वारा सुटे तेव्हा त्याचे केस पार विस्कटून जात. त्यावेळी हा कुत्रा अगदीच वेडा गबाळा दिसे. पाहिल्या, पाहिल्या, त्याची डोळ्यात भरण्यासारखी एकच गोष्ट होती ती म्हणजे त्याची डौलदार शेपटी. एखाद्या खारीच्या फुगलेल्या शेपटासारखी आणि गंमत म्हणजे त्यात तशाच रंगाच्या छटाही होत्या. शेपटी इतकी लांब होती की पार त्याच्या नाकापर्यंत पोहोचे. नीट पाहिले तरच त्याचे छोटे तीक्ष्ण कान व डोळे दिसत. डोळ्यावर असणार्‍या गडद रंगाचे ठिपक्यांनी तो थोडासा बनेल ही दिसे.. रे. यंगने मला सांगितले की हा कुत्रा त्‍याच्‍या पत्‍नीला स्‍टिका येथील एका खनीज उत्खनन करणार्‍या एका माणसाने भेट दिला होता. तेव्हा ते पिल्लू एखाद्या घुशी इतके छोटे होते. जेव्हा ते फोर्ट रँगेलला आले तेव्हा स्टिकीन इंडियन्सने त्याला सांभाळले होते आणि शुभशकुनाचे म्हणून त्यांच्या जमातीवरुन त्याचे नाव स्टिकीन ठेवले. थोड्याच काळात स्टिकीन सगळ्यांचा लाडका झाला. जिकडे जाईल तिकडे त्याचे कौतुक होत असे आणि इंडियन्सच्या स्वभावानुसार सगळ्यांनी त्याला देवाची देणगी म्हणून सांभाळले. शुभशकूनी होता ना तो !

आता आमच्या या प्रवासातही त्याने आपल्या स्वभावाचे दर्शन घडवलेच. तो कधीकधी फार विक्षिप्तपणे वागायचा तर कधी कधी एकदम गप्प बसायचा. त्यावेळी त्याला कोणीही बोलका करु शकत नसे. त्याला कितीही डिवचायचा प्रयत्न करा, तो शांतच राही. तो प्रत्येक वेळी काहीतरी स्वतंत्रपणे करत असे. कित्येक वेळा तो कोड्यात टाकणार्‍या गोष्टी करत असे, ज्याने माझे लक्ष त्याने वेधून घेतले. आठवड्या मागून आठवडे उलटले, आम्ही प्रवासात असंख्य ओढे ओलांडले, बेटांना वळसे घातले, डोंगरातून पाणी ओतणार्‍या नद्या ओलांडल्या पण या कुत्र्याने कधीही भुंकून गोंधळ घातला नाही. ज्या दिवशी प्रवासात काही विशेष घडत नसे त्यादिवशी हा कुत्रा बोटीत जगाकडे दुर्लक्ष करुन निवांत पडत असे, जणू काही तो गाढ झोपला आहे. पण मला शंका आहे त्याला बोटीत आणि आजूबाजूला काय चालले आहे हे कळत होते. किनार्‍यावर जेव्हा काही इंडियन बदकाची किंवा सीलची शिकार करण्यासाठी जात तेव्हा ते जाण्याआधीच तो बोटीच्या काठावर हनुवटी टेकवून पेंगुळलेल्या डोळ्यांनी बाहेर पहात बसे. ते पाहिल्यावर मला कंटाळलेल्या पर्यटकांची आठवण आल्याशिवाय रहात नसे. जेव्हा त्‍याच्‍या कानावर आमची किनार्‍यावर उतरण्याची चर्चा पडे तेव्हा मला शंका आहे, त्याला ते कळायचे कारण तो लगेचच उठून आम्ही कुठल्या प्रकारच्या किनार्‍यावर उतरणार आहे हे उठून पाही व बाहेर उडी मारण्याची तयारी करे. किनारा आला की तो पाण्यात उडी मारे व पोहत आमच्या अगोदर किनार्‍यावर उतरे. किनार्‍यावर मग स्वारी अंग जोरजोरात अंग हलवून खार्‍या पाण्याचा निचरा करुन जंगलात शिकारीसाठी नाहिसा होत असे. हा सगळ्यांच्या आधी किनार्‍यावर उतरायचा पण बोटीवर मात्र सगळ्यात शेवटी चढायचा. आम्ही जेव्हा किनार्‍यावरुन परतण्याची तयारी करत असू तेव्हा ही स्वारी गायब असायची. आम्ही त्‍याला हाका मारुन मारुन दमत असे पण हा पठ्ठ्या काही येत नसे. नंतर नंतर आम्हाला कळून चुकले की हा आम्ही बोलवल्यावर येत नसे पण हकलबेरीच्या झाडाझुडपांआडून काय चालले आहे ते पहात असणार. कारण आम्ही कंटाळून बोट पाण्यात ढकलली की हा प्राणी कुठून तरी येत असे व पाण्यात उडी मारुन आमच्या बोटी मागे पोहत येत असे. जणू त्याला खात्री होती की आम्ही वल्हवण्याचे थांबून त्याला बोटीवर घेऊ. हा उडाणटप्पू बोटी शेजारी आला की त्याची मानगूट धरुन कोणीतरी त्याला वर उचलत असे व पाणी निथळण्यासाठी त्याला तसेच बोटी बाहेर धरत असे व मग आत फेकत असे. त्याची ही खोड मोडण्यासाठी आम्ही एकदा त्याला बोटीवर घेतलेच नाही व तसेच बोट वल्हवत राहिलो जेणेकरून त्याला असे केल्यास जास्त पोहायला लागते हे कळेल पण त्याचा उपयोग झाला नाही कारण जेवढे जास्त पोहायला मिळे तेवढा तो जास्तच खूष होई.

आळशीपणात त्याचा हात या अख्ख्या जगात कोणी धरला नसता, तरी हिंडायला किंवा शिकारीला जाताना तो कायम उत्साही व तयार असे. डोळ्यात बोट घातले तरी दिसणार नाही इतक्या अंधार्‍या रात्री एकदा आम्ही रात्री १० वाजता एका किनार्‍यावर उतरलो. ही जागा सालमन माशांच्या झुंडी ज्यात पोहोत होत्या अशा प्रवाहाच्या तोंडाशी होती. पाण्यातील फॉस्पोरसमुळे पाणी प्रकाश फेकत होते. सालमन सळसळत पाण्यात पळत होते. लाखो माशांच्या लाख लाख चंदेरी शेपट्या पाणी घुसळून काढत होत्या. तो सगळा प्रवाहच चांदीसारखा चमकत होता. त्या गडद अंधारात ते सगळे दृष्य डोळ्याचे पारणे फेडत होते. हे विलोभनीय दृष्य अजून चांगले दिसावे म्हणून मी एका इंडियनला बरोबर घेतले व बोटीतून त्‍या प्रवाहामधून पुढच्या खळखळाटापर्यंत जाण्यासाठी निघालो. मला वाटले त्या उसळणार्‍या पाण्‍यात हे दृष्‍य फारच भन्‍नाट दिसेल. आणि तसे ते दिसलेही. माझ्या बरोबर आलेला इंडियन ते सळसळणारे मासे पकडण्यात गर्क असताना मी प्रवाहाच्या दिशेला नजर टाकली. एक धुमकेतूच्या आकाराचे काहीतरी आमच्याच मागे मागे येत होते. त्याच्या मागे धुमकेतूचा असतो तसा प्रकाशाचा पिसाराही दिसत होता. मला वाटले एखादा भयंकर प्राणी अमच्यावर हल्ला करायला येतोय. मी इंडियनला सावध केले व नीट पाहिले तर त्या प्राण्याचे डोळेही चमकलेले मला दिसले. आता हा भयंकर प्राणी काय करतोय असा विचार माझ्या मनात आला तेवढ्यात मला तो प्राणी पूर्ण दिसला. स्टिकीन होता तो !. मी मुक्कामाच्या जागेवरुन निघताना त्याने पाहिले होते व आम्ही काय करतोय हे पाहण्यासाठी गुपचूप आमच्या मागे पोहत त्याने आम्हाला गाठले होते.

आम्ही जेव्हा जरा लवकरच तंबू ठोकत असू तेव्हा आमच्यातील सगळ्यात चांगला शिकारी पटकन जंगलात शिकारीसाठी एखादे हरीण मिळते आहे का ते पाहण्यासाठी शिरे. स्टिकीनला त्याचा वास लागताच तो त्याच्या मागे पळे. किंबहुना जंगलात बंदुक घेऊन कोण जातंय याची तो वाटच पहात असे. मी सांगतोय ते तुम्हाला विचित्र वाटेल किंवा तुमचा कदाचित विश्र्वासही बसणार नाही पण मी कधीच हातात बंदुक घेऊन चक्कर मारण्यास जात नसे पण मी निघालो की स्टिकीन सगळ्यांना सोडून, हो ! त्याच्या मालकालाही सोडून माझ्या बरोबरच येत असे. ज्या दिवशी हवा वादळी असे व बोट वल्हवणे शक्य नसे त्या दिवशी मी जंगलात किंवा एखाद्या टेकडीवर मुक्काम टाके व जंगलात अभ्यास करण्यासाठी फेरफटका मारण्यास जाई. त्यावेळेस स्टिकीन नेहमीच माझ्या बरोबर येई मग हवा कितीही खराब असो, बर्फ पडत असो, पाऊस पडत असो. करवंदांच्या जाळ्यातून, पॅनॅक्स व रबसच्या काटेरी जाळ्यातून एखाद्या कोल्ह्यासारखा तो हलक्या पावलाने तरंगत पळत असे. फार क्वचित त्या झाडांवरील पाणी त्याच्यामुळे खाली सांडत असे. बर्फ तुडवत, धडपडत, बर्फाळ पाण्यातून पोहत, या ओंडक्यावरुन त्या ओंडक्यावर उड्या मारत, बर्फात पडलेल्या भेगांवरुन उड्या मारत एखाद्या कसलेल्या गिर्यारोहकाच्या धीराने, चिकाटीने, निराश न होता तो माझ्या मागे पळत असे. एकदा तो माझ्यामागे एका हिमनदीवर चालत असताना बिचार्‍याचे तळपाय बर्फाच्‍या टोकदार काट्‍यांनी कापले गेले. त्‍याच्‍या प्रत्येक पावलाबरोबर त्याच्या पायाचा रक्ताळलेला ठसा बर्फात उमटू लागला. पण एखाद्या इंडियनसारखा तो चिकाटीने माझ्या मागे येत राहिला. त्याची किंव येऊन मी त्याच्या पंज्यांना माझे हातरुमाल बांधले. कितीही संकट आले किंवा अडथळा आला तरी त्याने कधीच माझी मदत मागितली नाही. किंवा उंऽऽउंऽ ही केले नाही. किंवा कधी कसली तक्रारही केली नाही. एखाद्या तत्वज्ञानी माणसाला समजलेले असते त्या प्रमाणे त्याला बहुधा समजले होते की आनंद मिळवायचा असेल तर कष्ट हे उपसायलाच लागतात.

हे सगळे खरे असले तरी स्टिकीनचा खरा उपयोग आमच्यापैकी कोणालाच कळला नव्हता असेच म्हणावे लागेल. तो कुठल्याही संकटाला काही कारण नसताना, विचार न करता सामोरे जात असे आणि तेही त्याच्या मनाप्रमाणे. त्याने कधीही आमची आज्ञा ऐकली नाही आणि आमच्यापैकी कोणताही शिकारी त्याला शिकारीच्या मागावर सोडू शकला नाही ना त्याने टिपलेला पक्षी आणायला सांगू शकला नाही हे सत्य आहे. त्याची स्थितप्रज्ञता कधी ढळलेली मी पाहिली नाही. कधी कधी वाटे त्याला काही भावना अहेत का नाही ! साध्यासुध्या वादळाचा तो आनंद लुटे आणि पावसाबद्दल म्हणाल तर जशी रोपे पावसाळ्यात तरारुन उठतात तसा तो प्रफुल्लित होऊन चेकाळे. तुम्ही कितीही त्याच्या जवळ जाण्याचा प्रयत्न करा किंवा त्याच्याकडे दुर्लक्ष करा त्याने शेपूट हलविण्यापलिकडे काही भावना व्यक्त केलेल्या मला आठवत नाही. वरवर तो हिमनगासारखा थंड वाटे व गंमतीजमतींपासून अलिप्त राही. परंतु या धाडसी, हुशार, निर्भय, कुत्र्याच्या थंड स्वभावामागे आमची दोस्ती होऊ शकेल असेल असे काहीतरी असेल म्हणून मी त्याच्याशी दोस्ती करण्याचा पुष्कळ प्रयत्न केला. मी सांगतो म्हातारे मॅस्टिफ आणि अनुभवी बुलडॉगही याच्या इतके अलिप्त राहू शकणार नाहीत. त्याला पाहिल्यावर मला वाळवंटातील स्थितप्रज्ञ, छोट्या कॅक्टसचीच आठवण येते. कितीही वाळूची वादळे येऊ देत कॅक्टसच्या खिजगणतीतही नसते ते वादळ ! स्टिकीननेही कधी आनंदाने शेपूट हलविली नाही ना इतर कुत्र्यांसारखा तो तुमच्याकडे प्रेमाच्या अपेक्षेने पाही. त्याच्याकडे पाहिल्यावर मला तर वाटायचे की त्याची फक्त एकच इच्छा असावी, ‘‘मला एकट्याला राहू दे !’’ खरा निसर्गपूत्र खरा ! त्याच्या जीवनाचे सगळे सार निसर्गाच्या गुढ शांततेत दडलेले असावे. निसर्गातील टेकड्यांइतका जूना आणि तेवढाच सळसळता चिरतरुण त्याचा मूळ स्वभाव त्याच्या डोळ्यात उमटत असे.. त्या डोळ्यात डोकावून पाहण्याचा मला कधीच कंटाळा आला नाही. त्याच्या डोळ्यात पाहणे म्हणजे एखाद्या निसर्गचित्रात डोकावून पाहण्यासारखे होते पण प्रत्यक्षात त्याचे डोळे छोटे आणि एखाद्या डोहासारखे खोल होते. डोह ! ज्यात काहीही स्पष्ट दिसत नाही. माझ्या अभ्यासात मला प्राण्यांच्या आणि झाडांच्या डोळ्यात पाहणे नवीन नव्हते पण या प्राण्याच्या डोळ्यात मला फार लक्ष देऊन पाहायला लागत असे. मनुष्यप्राणी सोडून इतर प्राण्यांमधे लपलेली बुद्धिमत्ता जोपर्यंत एखाद्या प्रसंगात आपल्या समोर येत नाही, तोपर्यंत आपल्याला कळत नाही हेच खरे. संत आणि कुत्री हे अनेक प्रसंगांना तोंड देत, त्या प्रसंगातून तावूनसुलाखून बाहेर पडल्यावरच ते परिपूर्ण होतात यावर माझा विश्र्वास आहे.

सुम डुम आणि ताकूच्या उंच कड्यामधून वाहणार्‍या खाड्‍यांचा अभ्‍यास केल्‍यावर आमची बोट स्‍टिफनच्‍या खिडीतून लिनच्‍या कॅनॉलमधे शिरली. त्‍यानंतर आयसी स्ट्रेट मधून क्रॉस साऊंड मधे आम्ही जेथे कोणी मनुष्य पोहोचला नाही अशा दर्‍यांमधील ठिकाणांचा शोध घेतला. ही जागा फेअरवेदर रेंजच्‍या बर्फाळ डोंगरांमधे शिरणार्‍या समुद्रापाशी आहे. या ठिकाणी आम्हाला उधाणाची योग्य दिशा मिळाली खरी पण त्‍याचबरोबर ग्‍लॅशियर बेमधील समुद्राला मिळणार्‍या मोठमोठ्‍या हिमनगांचे आरमारही आमच्‍या सोबत प्रवास करत होते. आम्‍ही हळूहळू वल्‍हवत व्‍हॅनक्‍युअर पॉईंट व विंबल्‍डनला वळसा मारला. केप स्पेन्सर नंतर तर आमची नाजूक बोट हवेवर पिसाने हेलकावे खावे तशी त्या पाण्यात हेलकावे खात होती. पुढे कित्येक मैल आमचा आवाज आकाशाला गवसणी घालणार्‍या उंच कड्यांनी वेढला गेला. या कड्‍यांवर आदळणार्‍या लाटांचा आवाज छातीत धडकी भरवत होता. एकंदरीत सगळे दृष्‍य भितीदायकच होते. आमच्‍या बोटीला काही झाले असते तर किनार्‍यावर उतरण्‍याचा काही प्रश्नच नव्‍हता कारण ते सरळसोट सुळके पाण्‍यामधे खोलवर उतरले होते. आम्‍ही मोठ्‍या उत्‍सुकतेने उत्‍तरेकडील काठ न्‍याहाळत चाललो होतो. कुठे बोट लावता येईल का हे पहात होतो. आम्‍ही त्‍या सुळक्‍यांबद्दल चर्चा करत असताना स्‍टिकीन मात्र शांतपणे त्‍या सुळक्‍याकडे त्‍याच्‍या मिचमिच्‍या डोळ्‍यांनी पहात बसला होता. शेवटी एकदाची जेथे समुद्राचे पाणी आत घुसले होते ती जागा दिसली. आता त्‍या जागेला टेलर बे असे नाव आहे. संध्‍याकाळी साधारणत: ५ वाजता आम्‍ही त्‍या मुखापाशी पोहोचलो आणि एका अवाढव्य हिमनदीच्या समोर, स्प्रुसच्या बनात मुक्काम टाकला.

तंबू उभा करायची तयारी चालू असताना ज्यो नावाचा एक शिकारी पूर्वेची भिंत चढून डोंगरावर गेला. तो तेथे रात्रीच्या जेवणासाठी एखादी जंगली मेंढी मिळते का ते बघणार होता. मी आणि रे. यंग हिमनदीकडे गेलो. आमच्या लक्षात आले की ती हिमनदी पाण्यापासून तिच्या प्रवाहाने वाहून आणलेल्या रेताड मुरुमासारख्या मातीने वेगळी झाली होती. ज्या सुळक्यांच्या भिंती होत्या तेवढ्या लांबीएवढी ही रेताड, घसरडी माती पसरली होती. तिची लांबी जवळजवळ असेल तीन मैल. पण सगळ्यात महत्वाचा शोध आम्हाला लागला तो म्हणजे ती नुकतीच पुढेपर्यंत पसरली होती आणि परत मागे गेली होती. हिमनदीच्या टोकाला ती माती वाहत्या बर्फाने नांगरली गेली होती आणि तिच्यात असलेली झाडे अस्ताव्यस्त उखडली गेली होती. बरीचशी झाडे मुळापासून उन्मळून पडली होती तर काही गाडली गेली होती. कित्येक झाडे बर्फाच्या सुळक्यावरुन खाली कलली होती आणि केव्हाही उन्मळून पडतील अशी त्यांची अवस्था होती तर काही बर्फाच्या आधाराने भक्कमपणे पाय रोवून अजून उभी होती. जी झाडे उभी होती त्यांच्या माथ्यावर बर्फाचे उंच मिनार तयार झाले होते. झांडांवर आकाशाला टेकणार्‍या निमुळत्या सुळक्यांना त्या प्राचीन वृक्षांच्या फांद्या जवळजवळ टेकल्या होत्या. ते दृष्‍य मला तरी फारच आगळे वेगळे वाटले. मी जेव्‍हा त्‍या हिमनदीवर पश्‍चिम बाजूने चढून गेलो तव्‍हा मला आढळले की ती खूपच फुगली होती व तिच्‍या किनार्‍यावरील झाडांना तिने कवेत घेतले होते.

ही प्राथमिक टेहळणी केल्‍यानंतर मुक्‍कामाला परत जातानाच मी उद्यासाठी त्‍या हिमनदीवर अजून खोलवर शिरण्‍याची योजना मनात आखली. मला दुसर्‍या दिवशी पहाटेच जाग आली. काल पाहिलेल्या दृष्यं डोळ्यासमोर होतीच पण मुख्य कारण होते वादळाच्या भयानक आवाज. वार्‍याने उत्‍तरेकडून बर्फाचे वादळ आणले होते तर खाली पावसाच्‍या ढगांनी पावसाच्‍या सरीवर सरी पाठवून पूर आणला होता जणू काही जगबुडीच येणार होती. ओढे भरभरुन वहात होते व त्‍याचे पाणी किनार्‍यावर चढले होते. पण मुख्‍य म्‍हणजे असंख्‍य नवीन ओढे, प्रवाह तयार झाले व एखादा समुद्रच जमिनीवर पसरल्याचा भास होत होता. पाण्याचा रौद्र आवाज व फेसाळलेले पाणी वाट मिळेल तिकडे घुसत होते. मी कॉफी करणार होतो व थोडेसे खाऊनही घेणार होतो पण वादळ पाहिल्यावर मात्र मी विचार बदलला. कारण निसर्ग त्याचे सगळ्यात महत्वाचे धडे त्याच्या रौद्र रुपातच शिकवतो आणि जर थोडी काळजी घेतली तर आपण त्या वादळाबरोबर निसर्गात हिंडू फिरु शकतो, त्याच्याबरोबर आपले नाते प्रस्थापित करु शकतो. आपणही नॉर्डिक दर्यावर्द्यांसारखे गाऊ शकतो, ‘‘फुटणारी वादळे आमच्या वल्ह्यांना जोर देतात तर चक्रीवादळ आमचा चाकर आहे आणि आम्हाला पाहिजे तेथे घेऊन जाणे त्याचे काम आहे.’’ थोडक्यात मी काही उगीचच धोका पत्करण्यांपैकी नाही पण मी कशाला घाबरतही नाही. मी माझ्या समोरचा ब्रेड खिशात टाकला आणि पटकन बाहेर पडलो.

रे. यंग आणि इतर इंडियन्स अजून झोपले होते आणि स्टिकीनही झोपलेला असेल असे मला वाटले. पण मी काही यर्ड गेलो असेन नसेन, त्याने आपले तंबूतील अंथरुण सोडले. त्या वादळातून वाट काढली व माझ्या मागे आला. आता माणसाला वादळाचे आकर्षण वाटावे, त्यात भाग घेऊन त्याने धाडस दाखवावे, मुसळधार पावसाचे आणि वादळी वार्‍याचे संगीत ऐकावे, किंवा निसर्गाचा अभ्‍यास करावा, हे मी समजू शकतो पण या असल्‍या वादळाचे या छोट्‍या कुत्र्याला काय आकर्षण वाटले असेल हे माझ्या आकलनाच्या पलिकडचे होते. पण तो माझ्या मागे आला, कसलीही न्याहरी न करता, श्र्वास गुदमवणार्‍या वादळी वार्‍याला तोंड देत मागे मागे आला. मी थांबलो व त्याला परत पाठविण्याच खूप प्रयत्न केला.

‘‘बास्स ! आता पुढे येऊ नकोस’’ मी त्याला वादळात ऐकू यावे म्हणून ओरडलो. ‘‘स्टिकीन ! तुझ्या डोक्यात हे काय भलतेच शिरलंय ? तुला वेड लागलंय. या वादळात तुझ्यासाठी काहीच नाही. एखादा ससाही तुला मिळायचा नाही. वादळाशिवाय आज येथे काही नाही. तंबूत परत जा आणि उबेत मस्त झोप. तुझ्या मालकाबरोबर न्याहरी कर. जरा शहाण्यासारखा वाग ! स्टिकीन. मी तुला बरोबर नेणार नाही. हे वादळ तुला ठार मारेल !’’

पण निसर्गाचे वेड जसे माणसाला असते तसे कुत्र्यांनाही असावे. तोच माणसाला आणि बहुधा कुत्र्यालाही त्याला पाहिजे तसे वागण्यास उद्युक्त करतो. आपल्याला, कितीही खडतर रस्ता असला तरी मग आपण ठेचकाळत, तो सांगेल त्या रस्त्याने जात राहतो कारण निसर्गाला आपल्याला काही धडे द्‍यायचे असतात. मी बर्‍याच वेळा थांबलो, आरडाओरडा करुन पाहिला पण त्‍याला झिडकारणे काही मला जमले नाही. आता सांगा पृथ्वीला चंद्राला झिडकारणे शक्य आहे का ? मी एकदा त्‍याच्‍या मालकाला एका डोंगरावर असेच नेले होते आणि तेथे एका किरकोळ अपघातात बिचार्‍याचा खांदा निखळला होता आज त्‍याच्‍या कुत्र्याची पाळी दिसत होती. हा छोटा प्राणी तेथेच पावसात भिजत, लुकलुकत्या डोळ्यांनी माझ्याकडे पहात होता आणि जणू सांगत होता, तुम्ही जाणार तेथे मी येणार आहे. काही झाले तरी !’’ मग मात्र मी त्याला परत पाठविण्याचा नाद सोडला व त्याला बरोबर येण्याची परवानगी दिली. त्याला एक ब्रेडचा तुकडा दिला.. यानंतर सुरुवात झाली अकराळ विकराळ निसर्गातील माझ्या आयुष्यातील सगळ्यात धाडसी सफरीची..

पुराचे पाणी वार्‍याने आमच्‍या चेहर्‍यावर फटकारे ओढत होते. आम्‍हाला अक्षरश: चाबकाने फोडून काढल्‍यासारखे आम्‍हाला झोडपून काढत होते. शेवटी आम्‍ही ग्‍लॅशियरच्‍या समोरील एका घळीत श्र्वास घेण्यासाठी व परिस्थितीचा एकंदरीत आढावा घेण्यासाठी थांबलो. माझा मुळ उद्देश ग्लॅशियरची पाहणी करण्याचा होता परंतु वार्‍याचा वेग उघड्‍यावर प्रचंड होता. आम्हाला अक्षरश: ढकलत होता. अशा वार्‍यात बर्फातील एखाद्‍या छोट्‍या भेगेच्‍या काठावरुन तोल सावरत उडी मारणेही धोक्‍याचे होते. पण माझा वादळाचा अभ्‍यास मात्र मस्त चालला होता. बर्‍याच बाबींची मी मनोमन नोंद करत होतो. त्‍या ग्‍लॅशियरच्‍या शेवटी अंदाजे ५०० फुट उंचीच्‍या खडकावर पाण्‍याचा प्रवाह गोठला होता. त्या खडकावर गोठल्यामुळे तो धबधबा पुढे झुकला होता. उत्तरेकडून वादळ घोंघावत ग्लॅशियरवरुन खाली आले पण ते आमच्या डोक्यावरुन जात असल्यामुळे आम्ही त्या रौद्र निसर्गाचा अनुभव घेऊ शकलो. ते वादळ कुठल्या मंत्राचे पठण करतंय, वादळाने उडविलेल्या ओल्या मातीचा वास, आणि दबत्या आवाजात ते आम्हाला काय सांगतंय हे सगळे आम्ही डोळे विस्फारुन अनुभवत होतो. जंगलातून फांद्या भिरभिरत आमच्याकडे उडून येत होत्या. त्या फांद्यातून आणि पानांतून वारा शिळ वाजवत होता, एवढेच काय वार्‍यावर उडणारे बर्फाचे छिलकेही आवाज करत होते. एखादे लावलेले वाद्य जसे कर्णमधूर आवाज काढते तसेच हे सगळे आवाज मला वाटत होते. ग्‍लॅशियरच्‍या कडेला असणार्‍या पाण्‍यातून बर्फाचे मोठमोठे हिमनग, एकमेकांना हाका मारत, आरडाओरड करत, वरची थंडी न सोसल्‍यामुळे समुद्राच्या उबदार पाण्याकडे सर्व शक्तीनिशी गडगडत धाव घेत होते. त्या हिमनगांमुळे काही खडकही आपल्या जागेवरुन सुटून त्यांच्याबरोबर खाली येत होते.

आम्ही ज्या आसर्‍याला उभे होतो त्‍या जागेवरुन मी दक्षिणेकडे नजर टाकली. आमच्‍या डोक्‍यावर डाव्‍या बाजूला ते वाहणारे पाणी होते आणि त्‍याच्‍यावर दाट जंगल असलेला डोंगर. बर्फ जमलेले सुळके उजव्‍या बाजूला तर समोर धुरकट, कोंदट काहूरा. मी तो निसर्ग माझ्‍या रेखाटनाच्‍या वहीत बंदीस्‍त करण्‍याचा प्रयत्न केला पण वाऱ्याने आणि पावसाने माझा तो प्रयत्न उधळून लावला. जे काही तयार झाले त्याला मी काही रेखाटन म्हणणार नाही. वादळ थोडे ओसरल्यावर मी ग्लॅशियरच्या पूर्वेच्या बाजूची पाहणी केली. जंगलाच्या काठावर असलेल्या सर्व वृक्षांची वादळाने पार वाट लावली होती. जी काही झाडे उभी होती, त्यांच्या बुंध्यांवर बर्फाने उमटवलेले ओरखडे स्पष्ट दिसत होते. गेली हजारो वर्षे तग धरुन उभे असलेले हजारो वृक्ष जमिनदोस्त झाले होते तर काही त्या मार्गावर होते. बऱ्याच ठिकाणी मला पन्नास एक फुट खालचे दिसत होते. तेथे मी अचंबित करणारे दृष्य पाहिले. खडबडीत दगडी भिंती आणि पाण्यामधे सापडून दोन तीन फुट रुंदीचे ओंडके चक्क कापले जात होते, आणि काहींचा तर लगदा होत होता.

मी तीन मैल अंतरावर स्टिकीनसाठी त्या हिमनदीच्या बर्फाच्या पृष्ठभागावर माझ्या आईसॲक्सने पायऱ्या केल्या व तो भाग चढून गेलो. जेथेपर्यंत माझी नजर पोहोचत होती तेथपर्यंत आकाशाखाली ती हिमनदी पसरली होती. तिला हिमनदी म्हणावी की हिमनद म्हणावे असा प्रश्र्न मला पडला इतका त्याचा पसारा अवाढव्य होता. असे वाटत होते की त्या हिमनदीला अंतच नव्हता. पाऊस सुरुच होता फक्त त्याचे पाणी आता बर्फाइतकेच थंड होऊ लागले होते. त्या बर्फाळ पाण्याची मला विशेष काळजी वाटत नव्हती पण खाली ओथंबणारे ढग जेव्हा हिमासारखे दिसू लागले तेव्हा मात्र मी ठरवले की आता जमिनीपासून जास्त दूर जाण्यात अर्थ नाही. पश्र्चिम किनारा दिसतच नव्हता.. हे ढग जर खाली विसावले किंवा वाऱ्याने परत जोर धरला तर मला बर्फाला पडलेल्या तड्यांच्या जंजाळात सापडण्याची भीती वाटत होती. बर्फाचे स्फटीक म्हणजे ढगांची फुले. हा एक नाजूक सुंदर फुलांचा प्रकार आहे पण जेव्हा ही फुले वादळात वाऱ्यावर उडतात तेव्हा भयंकर रुप धारण करतात. गोठवणारी ही फुले दंश करतात. जेव्हा ती एकत्र होतात तेव्हा त्यांच्या हिमनद्या तयार होतात आणि त्यात खोल भेगा पडतात व बर्फात अनेक खाई तयार होतात. त्या तसल्या वातावरणात मी हळुवार पावलांनी त्या हिमफुलांच्या समुद्रावर फिरलो. साधारणत: एका मैलावर मला बर्फ बऱ्यापैकी निर्धोक वाटला. हिमनदीचा मधला भाग कधी कधी बाजूच्या भागांपेक्षा जास्त वेगाने धावतो तेव्हा मात्र त्या बर्फाला प्रचंड प्रमाणात भेगा पडतात. या येथे त्या अगदी अरुंद होत्या. काही भेगा अर्थातच मोठ्या होत्या पण त्याला मी वळसा मारुन जाऊ शकत होतो आणि शिवाय थोडीशी उघडीपही झाली.

या उघडिपीने धीर येऊन मी दुसऱ्या बाजूला जायला निघालो; निसर्ग शेवटी तुम्हाला त्याला पाहिजे ते करण्यास भाग पाडतो हेच खरं. सुरुवातीला आम्ही भरभर चालत होतो. आकाशही एवढे धोकादायक दिसत नव्हते. मी माझ्या कंपासने माझ्या दिशेची नोंद ठेवत होतो कारण जर परतावे लागले आणि जर तुफान आले तर अगदीच आंधळे व्हायला नको. पण ग्लॅशियरवरील खुणा याच माझ्या मुख्य मार्गदर्शक होत्या. पश्चिमेला आम्हाला अनेक भेगा पडलेला बर्फ लागला. ज्यावरुन आम्हाला उड्या मारुन त्या पार कराव्या लागल्या. शेवटी आडव्या पसरलेल्या मोठ्या भेगा लागल्या. त्यातील कित्येक वीस ते तीस फुट रुंद व हजार एक फुट तरी खोल असाव्यात. दिसण्यास त्या सुंदर पण त्याच वेळी भयंकर भीतीदायक होत्या. त्याच्या काठावरुन चालताना मी अत्यंत काळजीपूर्वक चालत होतो पण आमचे स्टिकीन महाराज एखाद्या ढगाप्रमाणे तरंगत माझ्या मागे येत होते. एखादी अरुंद भेग मी उडी मारुन पार करत असे व स्टिकीन तर ती सहज उडी मारुन पार करत होता. हवामान पटकन बदलत होते. धुरकट वातावरणातून मधून मधून आंधळे करणारा प्रकाश चमकत होता. जेव्हा सूर्य पूर्णपणे ढगातून बाहेर आला तेव्हा त्या हिमनदीच्या काठावरील सुळक्यांनी तेजाने झळकत आम्हाला दर्शन दिले. त्यांनी गळ्यात ढगांच्या माळा घातल्या होत्या तर खाली प्रचंड सपाटीवर हिमकणांची उमललेली फुले प्रकाशाने चमचम करीत होती. हे बघत असतानाच एकदम अंधार पसरे व ते दृष्य अंधारात बुडून जाई.

स्टिकीनला मात्र या प्रकाशाचे, अंधाराचे, घळींचे, बर्फाचे, किंवा तो ज्यात घसरु शकला असता अशा पाण्याच्या ओहोळांचे काहीही पडले नव्हते. त्याला मुळी कशाची भीतीच वाटत नव्हती. त्याच्या चेहऱ्यावर उत्सुकता दिसत नव्हती ना काळजी, ना आश्चर्य ना भीती. तो आपला त्या हिमनदीवर हुंदडत मजेत फिरत होता. एखाद्या बागेत फिरल्यासारखं ! त्याच्या शरीराचा जणू एक उड्या मारणारा चेंडूच झाला होता. त्याला बर्फातील घळींवरुन सहज उड्या मारताना बघणे हा एक प्रसन्न अनुभवच होता. तो खरोखरीच धाडसी होता का धोका काय आहे हे न कळल्यामुळे तो धाडस करत होता हे समजणे कठीण आहे. मी मात्र प्रत्येक वेळा त्याला सावध करत होतो. वेळोवेळी त्याच्यावर ओरडत होतो. मी त्याच्याबरोबर अनेक दौरे केले असल्यामुळे मला त्याच्याशी बोलण्याची सवयच लागली होती. मी बोलतो ते त्याला समजत असणार असा माझा विश्र्वास होता.

पश्चिम किनाऱ्यावर पोहोचण्यास आम्हाला अंदाजे तीन तास लागले असतील. या ठिकाणी हिमनदीचे पात्र साधारणत: सातएक मैल असेल. तेथे मी उत्तरेकडे वळलो मला फेअरवेदर माउंटनमधील धबधबे पहायचे होते, अर्थात ढग बाजूला सरले असते तर ! जंगलाच्या परिघावरुन चालणे तुलनेने बरेच सोपे होते पण त्या किनाऱ्यावरही वादळाने व फुगलेल्या हिमनदीने झाडांची धुळदाण उडवली होती. तासभर चालल्यावर आम्ही एक समुद्रात उतरलेला ताशीव कडा वरुन पार केला. आम्ही थबकलो. आम्ही त्या हिमनदीच्या एका फाट्यावर आलो होतो. तेथे दोन मैल रुंदीचा एक धबधबा आमच्या समोर उभा ठाकला. मुख्य पात्रावरुन तो पश्चिमेला पाणी ओतत असणार. आता मात्र त्या धबधब्याचे पाणी मधेच गोठले होते. गोठलेल्या क्षणी ज्या लाटा त्यात उठत होत्या त्या अजुनही तशाच होत्या तर काही बर्फाचे कडे तुटलेल्या अवस्थेत दिसत होते. प्रवाह खूपच खळखळता, उसळता व भयंकर असणार. त्या धबधब्याबरोबर तीन चार मैल चालल्यानंतर तो एका तलावात पडत असल्याचे मला दिसले. त्यातही त्याने मोठमोठ्या बर्फाच्या लाद्या आणून ओतल्या होत्या.

त्या तळ्याचे पाणी पुढे कुठे जाते आहे हे पाहण्याची मला खरे तर उत्सुकता होती पण दिवस ओसरला होता आणि शिवाय आकाशात चिन्हे काही ठीक दिसत नव्हती. दिवस मावळायच्या आत बर्फावरुन खाली उतरणे ठीक होते. मी पुढे जाण्याचा विचार मनातून काढून टाकला व त्या नयनरम्य, सुंदर देखाव्यावरुन नजर फिरवली व परतीचा रस्ता पकडला पण परत केव्हातरी या ठिकाणी जास्त वेळ काढायचे असे मनोमन ठरवूनच ! आम्ही चांगलीच चाल पकडली व लवकरच ग्लॅशियरच्या मुख्य भागावर आलो. आता पश्चिम किनारा दोन मैल तरी मागे राहिला असेल. येथे मात्र आम्हाला बर्फातील भेगांचे जाळेच लागले व ढगातूनही हिमाचे कण पडू लागले आणि थोड्याच वेळा हिमवर्षाव सुरु झाला. आता मात्र त्या हिमवर्षावात परतीची वाट सापडेल का ? या काळजीने मला त्रस्त केले. स्टिकीन मात्र घाबरलेला दिसत नव्हता. नेहमीप्रमाणे तो शांत होता. पण मी एक पाहिले होते की वादळ सुरु झाल्यानंतर जो आकाश झाकाळून टाकणारा अंधार पसरतो त्यात मात्र तो इकडे तिकडे न पळता माझ्या मागे, अगदी जवळून चालत असे. हिमवर्षावाने आम्हाला चालण्याची घाई केली पण आमची वाटही झाकून टाकली. मी घाईघाईने, शक्य असेल तेवढ्या वेगाने चालत होतो. प्रसंगी पळत उड्या मारत भेगा पार करत होतो, बर्फाच्या लाद्यांवरुन ढांगा टाकत चालत होतो. मला तेथून लवकर बाहेर पडायचे होते. दोन तास असे चालल्यावर आम्ही एका भल्या मोठ्या भेगेपाशी आलो. अगदी सरळ, पण खोल अशी ही छोटी दरी एखाद्या नांगराच्या फाळाने कापावी तशी दिसत होती. मी आता काळजीपूर्वक उडी मारण्याआधी माझ्या ॲक्सने भुसभुशीत बर्फात एक पायरी तयार करुन मग त्यावरुन उडी मारत होतो. कारण येथे फक्त एकच संधी मिळते. स्टिकीन अर्थातच विनासायास माझ्या मागे उड्या मारत येत होता.

असे बरेच अंतर काटल्यावर आम्ही जवळ जवळ पळायला लागलो कारण रात्री त्या ग्लॅशियरवर मुक्काम करण्याच्या कल्पनेनेच माझा थरकाप उडाला. स्टिकीनची मात्र कुठल्याही प्रसंगाला तोंड द्यायची तयारी दिसत होती. जर तेथेच मुक्कम करावा लागला असता तर आम्ही एक रात्र त्या बर्फावर नाचत नाचत शरीरात उब निर्माण करुन राहू शकलो असतो, नाही असं नाही, पण आम्ही भिजलो होतो आणि आम्हाला भूकही लागली होती. वाऱ्यात अजूनही बर्फ उडत होता व थंडी मी म्हणत होती. रात्रीचा मुक्काम जरा अवघडच झाला असता. बर्फाच्या उडणाऱ्या कणांमुळे मला कुठली वाट कमी धोक्याची आहे हे समजत नव्हते. ढगातून मधे मधे ते सुळके दिसत होते पण त्यामुळे वातावरण अधिकच भीतीदायक वाटत होते. मी आपला वाऱ्याची दिशा पाहून आणि अंदाजाने वाट काढत होतो. प्रत्येक भेगेजवळ माझा कस लागत होता पण स्टिकीन आरामात माझ्या मागे येत होता. किंबहुना जशा अडचणी वाढल्या तसा त्याचा अत्मविश्र्वास मला वाढतोय की काय अशी शंका मला येऊ लागली. गिर्यारोहकांचेही असेच असते. जेवढ्या अडचणी, धोके जास्त तेवढा आत्मविश्र्वास जास्त. प्रत्येक भेग पार केली की आम्ही इच्छा करत असू की ही शेवटची असू देत पण भेगा जास्तच धोकादायक होत होत्या.

शेवटी आमची वाट एका सरळसोट आणि रुंद भेगेने अडवलीच. मी लगेचच त्याच्या काठावरुन उत्तरेकडे चालत जात कुठे ती पार करण्यासारखी जागा आहे का याची पाहणी केली. तेथे अशी जागा नाही म्हटल्यावर खालच्या बाजूला उतरलो. या अंदाजे दोन मैलांच्या अंतरात मला फक्त एकच जागा अशी सापडली की जेथे मी ती भेग पार करण्याचा विचार करु शकलो. पण उडीसाठी हे अंतर बरेच जास्त होते आणि पुढच्या बाजूला बर्फ भुसभुशीत होता. मला तो प्रयत्न करावासा वाटला नाही. पण एक फायदा होता तो म्हणजे माझी बाजू पलिकडील बाजूपेक्षा एक फुट तरी उंच होती. पण काहीही म्हणा ती रुंदी छातीत धडकी भरवणारी होती हे मात्र खरे. जेव्हा असली भेग लांबलचक आणि सरळसोट असते तेव्हा तुमचा तिच्या रुंदीचा अंदाज नेहमीच चुकतो हे मला चांगले माहीत होते. मी जरा पुढची बाजू नीट निरखून पाहिली व अंतराचा नीट अंदाज घेतला. शेवटी मी ती उडी मारु शकेन असा आत्मविश्र्वास मला आला पण त्याच वेळी परत मागे उडी मारण्याची वेळ आली तर ती मारता येईल का? ही खात्री माझे मन मला देईना. अनोख्या जागेवर पाऊल ठेवायचे तर त्या जागेहून परत पहिल्या ठिकाणी येता आले पाहिजे असा सर्व गिर्यारोहकांचा अलिखीत नियम असतो. मी खाली बसलो व शांतपणे हा नियम मोडायचा का नाही यावर गंभीरपणे विचार केला.

मी डोळे मिटले व डोळ्यासमोर सकाळच्या प्रवासाचा नकाशा आणला व त्यावर माझा मार्ग रेखाटला. माझ्या अंदाजाने आत्ता मी जेथे बसलो होतो ती जागा सकाळी मी जेथे ही भेग पार केली होती त्यापेक्षा दोन एक मैल वरच्या बाजूला होती. सगळ्यात वाईट म्हणजे ही जागा मी सकाळी पाहिलीच नव्हती. थोडक्यात मी परतीचा रस्ता चुकलो होतो. धोका पत्करुन ही उडी मारावी का पश्चिमेच्या काठावर असलेल्या जंजगलात घुसावे व तेथे मस्तपैकी शेकोटी पेटवून रात्र काढावी? असा प्रश्र्न मला छळू लागला. तसे केले असते तर फक्त भुकेशीच सामना करावा लागला असता. पण मी आत्ताच इतका दमलो होतो व इतका बर्फ तुडवला होता की त्या या असल्या वादळात त्या जंगलापर्यंत मी पोहोचू शकेन याची माझी मलाच खात्री देता येईना. पण त्या भेगेच्या पलिकडे दिसणारा प्रदेश मला तुलनेने सपाट वाटला. शिवाय मला वाटले की मी आता दोन्ही किनाऱ्यांच्या जवळपास मध्यभागी होतो. मी आहे त्या वाटेवरुन जायचे ठरवले पण ही एक भयंकर, भीती वाटणारी उडी माझ्या वाटेत ’आ’ वासून उभी होती. शेवटी पाठीमागे जाण्याच्या वाटेवरील संकंटांचा विचार केल्यावर मी धीर करुन उडी मारलीच. मी व्यवस्थित पण थोडासा धडपडत पलीकडे पोहोचलो आणि स्टिकीनही माझ्या मागोमाग आला. आता भीती पार पळाली होती पण हा आनंद थोडा वेळच टिकला कारण आम्ही शंभर एक यार्ड चाललो असू नसू, आमच्या समोर अजून एक पण जास्त रुंद व खोल भेग दत्त म्हणून उभी राहिली. मी ताबडतोब त्याची पाहणी करायला घेतली.  मला खात्री होती की दोन्ही टोकाला कुठेतरी एखादी पार करण्यासाठी जागा सापडेल. वरच्या बाजूला साधारणत: अर्ध्या मैलावर ती भेग मी नुकतीच जी भेग पार केली होती त्याला मिळाली होती. मी परत मागे फिरलो व दुसऱ्या टोकाला काय आहे ते पाहण्यास मागे फिरलो. तेथेही ही भेग त्याच भेगेला मिळालेली पाहून मी हादरलोच. थोडक्यात काय, आम्ही आता दोन मैल लांबीच्या एका छोट्या बेटावर उभे होते आणि बर्फातील खोल खाईंनी वेढले गेलो होतो. आता सुटकेचे दोनच मार्ग होते ते म्हणजे आलेल्या मार्गाने परत जाणे किंवा जेथे जाणे अशक्य आहे अशा एका बर्फाच्या नैसर्गिक पूलावरुन ती भेग पार करणे. हा पूल अंदाजे त्या खाईच्या मध्यभागी असेल.

हा शोध लागताच मी खचलो व त्या पुलाच्या दिशेने पळालो व त्याचे अत्यंत बारकाईने निरिक्षण केले. हिमनदीच्या वेगवेगळ्या भागांचा वाहण्याचा वेग वेगवेगळा असल्यामुळे आणि खाली तळाशी जमिनीचा भाग कमी जास्त सखोल असल्यामुळे या भेगा तयार होतात. सुरवातीला प्रत्येक भेग ही इतकी बारीक असते की त्यात चाकूचे पातेही आत जाऊ शकत नाही. ही भेग हळूहळू मोठी होत जाते. आता काही ठिकाणे या भेगा सांधल्या जातात किंवा काही ठिकाणी भेगांच्या चिरफळ्या उडतात. अगदी लाकूड तोडतान जसे लाकडावे तुकडे एकमेकांना चिकटलेले राहतात तसे. काही भेगा या पुलाने जोडल्या जातात. जसा बर्फ वितळतो तशी भेगा मोठ्या होत जातात आणि हे पूल जे पहिल्यांदी चांगले भक्कम असतात त्याचा बर्फाचा एक जाड पापूद्रा होतो. मधला भाग वातावरणाला जास्त उघडा असल्यामुळे तो अधीक वितळतो झुलत्या पुलाचे दोरखंड जसे खाली वर्तुळाकार होत जातात अगदी तसेच. अतिशय धोकादायक असा हा प्रकार. माझ्या समोरचा हा पूल तसा बराच जुना दिसत होता कारण त्याची बरीच झीज झालेली दिसत होती. त्याखाली असलेली भेग जवळजवळ पन्नास फुट रुंद असावी आणि त्यावरील तिरक्या पूलाची लांबी असेल सत्तरएक फुट. मधला पातळ थर पृष्ठभागापासून अंदाजे २५ ते ३० फुट खाली होता व त्याची उलटी कमान दोन्ही बाजूला पृष्ठभागापासून अंदाजे आठ ते दहा फुट खाली जोडली गेली होती. हे आठफुट खाली उतरायचे आणि परत वरती चढायचे हे सगळ्यात कठीण काम होते कारण या भिंती अगदी ताशीव व सरळसोट होत्या. माझ्या पूर्वायुष्यातील भटकंतीत अनेक प्रसंग येऊन गेले पण एवढा भयानक कुठलाच नव्हता. आणि तो सुद्ध आम्ही भुकेलेले व ओलेचिंब असताना ओढवलेला होता. आकाश गडद झाले होते. बर्फ उडत होता आणि रात्र जवळ येत चालली होती. पण नाईलाजने आम्हाला या सगळ्यांना सामोरे जायला लागणार होते. त्याशिवाय गत्यंतरच नव्हते.

मी भेगेच्या कडेला पण जरा आतल्या बाजूला माझा गुडघा रोवता येईल एवढा  मोठा खड्डा खोदला. मग खाली वाकून माझ्या छोट्या कुऱ्हाडीने १७ ते १८ इंच खाली एक पायरी खोदली. त्याच बरोबर हाताच्या पकडीसाठी एक खोबणही खोदली. ही पायरी जरा अरुंद होती पण चांगली झाली. आतल्या बाजुला थोडीशी उतरती असल्यामुळे माझ्या टाचांना त्या पायरीत चांगली पकड मिळत होती. मग त्या पायरी उतरुन मी माझी डावी बाजू भिंतीला लावली व खाली वाकून, वाऱ्याचा अंदाज घेत, तोल सावरत खाली माझ्या डाव्या हाताने आधार घेत, उजव्या हाताने पायऱ्या व खोबणी खोदत गेलो. खाली पूलापर्यंत पोहोचल्यावर मी तेथे एक उतरण्यासाठी ६ ते ८ इंचाची एक पायरी खोदली. अर्थात या पायरीवर तोल सांभाळत उभे राहून त्या पुलावर पाय ठेवणे ही एक अवघड कसरत होती. पूल पार करणे त्या मानाने सोपे काम होते. वर आलेली बर्फाची अणकुचीदार टोके कु़ऱ्हाडी ने हळुवारपणे सपाट करत, एक दोन इंच पुढे सरकायचे, असे करत  मी गुडघ्यावर रांगत पुढे गेलो. मी खाली बघत नव्हतो ना आजुबाजूला. समोरचा निळसर बर्फ एवढेच काय ते मला दिसत होते. अशा तऱ्हेने पूल पार करुन मी सगळ्यात अवघड काम सुरु केले, ते म्हणजे समोरच्या भिंतीत पायऱ्या खोदण्याचे. पायरी खोदायची, खोबण खोदायची आणि त्याच्या आधाराने, घोंघावणाऱ्या वाऱ्यात उभे राहून वरची पायरी खोदायची. अशावेळी तुमचे शरीरच तुमची दृष्टी होते आणि कोणास ठाऊक कसे तुमच्या अंगात १०० हत्तींचे बळ संचारते. आजवर एवढ्या तणावात मी कधीच राहिलो नव्हतो. मी ते धाडस कसे केले, हे आता सांगू शकत नाही. मला तर वाटते कोणीतरी ते माझ्याकडून करवून घेतले असणार. मी माझ्या आजवरच्या आयुष्यात मृत्युचा तिरस्कार कधीच केला नाही. पण कधी कधी डोंगर दऱ्यातून फिरताना माझ्या मनात अशा डोंगरात हिंडताना, फिरतानाच मृत्यु यावा, किंवा एखाद्या हिमनदीवर यावा, आजारी पडून किंवा किरकोळ अपघातात नको असा विचार आला आहे, किंबहुना मी तशी परमेश्र्वराकडे प्रार्थनाही केली आहे बरेचदा ! पण असा मृत्यु समोर उभा ठाकला की त्याला सामोरे जाणे फार कठीण असते हे मी आता अनुभवाने सांगू शकतो. अगदी तुम्ही परिपूर्ण, आनंदी आयुष्य जगला असलात तरीही..

पण आमच्या बिचाऱ्या स्टिकीनची काय अवस्था झाली असेल त्याचा विचार करा ! मी जेव्हा माझ्या पहिल्या खड्ड्यात गुडघा रोवून खाली वाकून खोदत होतो तेव्हा या बिचाऱ्या छोट्या कुत्र्याने माझ्या खांद्यावरुन त्याचे डोके खुपसून, वाकून खाली काय चालले आहे ते पाहिले. त्याने त्याच्या गुढगर्भित डोळ्यांनी तो खालचा चमकणारा बर्फ पाहिला आणि मग त्याने माझ्या नजरेला नजर दिली, खालच्या स्वरात जरा गुरगुरला व जणू विचारले, ‘‘ तू इथून उतरणार आहेस? या खाईत उतरणार आहेस ?’’ ही पहिली वेळ होती जेव्हा मी त्याला खाईत स्वत:हून डोकावून पाहताना पाहिले. माझ्याकडे पाहताना त्याच्या डोळ्यात अविश्र्वास उमटलेला मला स्पष्ट दिसला. त्याला त्या खाईचा धोका जाणवला हेच त्याच्या शहाणपणाचे लक्षण होते. आजपर्यंत बर्फावर घसरणे किंवा त्यात काही धोका असतो हे त्याच्या खिजगणीतही नव्हते. त्याच्या डोळ्यात उतरलेली भीती आणि आवजातील फरक मला इतका जाणवला की मी त्याच्याशी एखाद्या घाबरलेल्या लहान मुलाबरोबर बोलतात तसा बोलू लागलो. मला त्याला शांत करायचे होते कदाचित माझीही भीती त्यामुळे कमी झाली असेल काय माहीत…‘‘ मनातील भीती काढून टाक पोरा ! जरी अवघड असले तरी आपण पलीकडे सुखरुप जाणार आहोत. जगात कुठलीही वाट सोपी नसते. जास्तीत जास्त काय होईल ? आपण घसरुन खाली खाईत पडू पण एक फायदा लक्षात घे. असले भारी थडगे सोम्यागोम्यांच्या नशिबी नसते आणि जेव्हा बर्फ वितळेल तेव्हा आपली हाडे त्या मातीत मिसळून जातील.’’

stickeen

पण माझ्या या उपदेशाने त्याला काही धीर आलेला दिसला नाही. तो रडू लागला. त्याने एक नजर त्या हिमनदीवर टाकली आणि तो सैरावैरा पळू लागला. त्याला बहुधा दुसरीकडे कुठंतरी ती भेग पार करता येते का हे बघायचे असावे. तो जेव्हा इकडे तिकडे पळून, गोंधळून परत जागेवर येई तेव्हा माझी एखादी पायरी खोदून झालेली असायची. मला मागे वळून बघणे शक्यच नव्हते पण मी त्याला ऐकू शकत होतो. जेव्हा मी आता या पूलावरुन जाणार आहे याची त्याला खात्री पटली तेव्हा मात्र त्याने निराशेने मोठ्या आवाजात रडण्यास सुरुवात केली. ते सगळे दृष्य कोणाच्याही छातीत धडकी भरवणारेच होते पण ते तसे आहे हे कळण्याची बुद्धिमत्ता एवढ्या छोट्या प्राण्याकडे होती हे मात्र मला विशेष वाटले. कुठल्याही अनुभवी गिर्यारोहकालाही हा धोका एवढ्या पटकन ओळखता आला नसता. मलाही आला नव्हता.

मी पलिकडे पोहोचलो आणि मग मात्र तो किंचाळू लागला. पुढे मागे पळून तो परत परत त्या उतरण्याच्या जागेवर येई व मोठ्याने गळा काढे. बहुधा त्याला मृत्युची चाहूल लागली असावी. तो शांत, अलिप्त स्टिकीन हाच का ? असा प्रश्र्न मला पडला. मी त्याला प्रोत्साहन देण्यासाठी ओरडलो. त्याला सांगितले की पूल दिसतो तेवढा धोकादायक नाही, तू सहज पार करु शकशील पण तो प्रयत्न करण्यासच घाबरत होता. हे शहाणपण त्याच्यात कुठून आले ? मी परत परत त्याला बोलवत होतो, चुचकारत होतो. त्याला सांगत होतो की एकदाच प्रयत्न कर ! तो पुढे आला, त्याने खाली पाहिले आणि परत एकदा केकाटला व खाली लोळण घेतली.. जणू तो म्हणत होता, ‘‘उं..उंऽऽऽ कसली भयानक जागा आहे ही…मी कधीच तिकडे येणार नाही…’’ भीतीच्या वादळात नेहमीचा स्टिकीन हरवून गेला होता. ती तशी परिस्थिती नसती तर मी त्याच्या घाबरण्याला खोऽखो हसलो असतो पण खालच्या खाईत मृत्यु दबा धरुन बसला होता आणि त्याच्या ह्रदयद्रावक केकाटण्याने कदाचित परमेश्र्वराला जागही आली असती… बहुधा आली असावी. त्याच्या सर्व हालचाली आता पारदर्शक झाल्या. पूर्वी त्याच्यावर एक निष्काळजीपणाचे आवरण त्याने चढवलेले असायचे ते आता गळून पडले. आता मला तो काय विचार करत होता आणि त्याच्या ह्रदयात काय कालवाकालव चालली आहे हे स्पष्ट वाचता येत होते. त्याचा स्वर आणि हालचाली, आशा आणि निराशेच्या खेळात त्याच्या डोळ्यात उमटलेल्या भाव भावना इतक्या मनुष्यासारख्या होत्या की त्या वाचताना कोणाचीही चूक होणे शक्यच नव्हते. त्यालाही माझा प्रत्येक शब्द कळत होता. त्याला तेथेच रात्रीभर सोडणे माझ्या जीवावर आले होते. मला ते शक्यच नव्हते. सकाळी तो सापडला नसता तर ? या विचारानेच माझा थरकाप उडाला. त्याला प्रयत्न करायला लावण्यासाठी मी त्याला घाबरविण्याचे ठरवले. मी त्याच्याकडे पाठ करुन चालायला लागलो व त्याला सोडून जाण्याचे नाटक केले. पण त्याचाही फायदा झाला नाही. मी एका उंचवट्याआडून पहात होतो. मला तसे करताना पाहून तो जास्तच जोरात रडू लागला. मी थोडावेळ तेथे लपून परत काठावर गेलो व त्याला गंभीर आवाजात सांगितले की आता मात्र त्याला सोडून जाण्याशिवाय माझ्याकडे कुठलाही पर्याय नाही आणि तो जर आला नाही तर मी फक्त उद्या परत येण्याचे वचन देऊ शकतो. ‘‘परत जंगलात गेलास तर तुला लांडगे फाडून खातील तेव्हा तिकडे जाऊ नकोस.’’ मी त्याला हातवारे करुन खूप समजावले. ‘‘ चल ! स्टिकीन चल ! युऽऽयुऽऽ

मी काय म्हणत होतो हे त्याला कळत होते. शेवटी धीर धरुन त्याने त्याचे अंग चोरुन मी खोदलेल्या पायरीवर पाय टाकला. त्याने त्याचे शरीर मागे बर्फाच्या भिंतीला टेकवले जणू त्याच्या कातडीचा त्याला आधार मिळत होता. त्याने पहिल्या पायरीवर नजर टाकली, पुढचे पाय एकत्र केले व त्या पायरीवर तो हळूच घसरल. जवळजवळ डोक्यावरच उभा होता तो. मग पाय न उचलता तो त्या पायरीच्या काठावर आला व परत पुढचे पाय त्याने खालच्या पायरीवर टेकले. तो हळूहळू तोल सावरत, वादळाला तोंड देत, घड्याळाचा सेकंदाचा काटा जसा थरथरतो तसा थरथरत त्याने पूलावर पाय ठेवला. तो टोकाला पोहचला आणि क्षणभर थबकला तेव्हा मी गुडघ्यावर खाली बसलो व त्याला उचलण्याची तयारी केली. पण मला भीती वाटत होती की तो आता ही भिंत चढणार कशी ? माझ्याकडे जर एखादी दोरी असती तर मी त्याला फासाने वर उचलून घेतले असते पण माझ्याकडे दोरीही नव्हती. कपड्याची दोरी तयार करता येईल का असा मी विचार करत असतानाच स्टिकीन मी खोदलेल्या पायऱ्यांकडे व खोबणींकडे टक लाऊन पहात असल्याचे मला दिसले. जणू काही तो त्या मोजत होता आणि त्यातील अंतर त्याच्या मेंदूत गणीतासाठी साठवत होता. आणि एकदम त्याने उसळी मारली. पायऱ्यांवर आणि खोबण्यात पंजे रोवून त्याने जी उडी मारली ती पार माझ्या डोक्यावरुन.. ते त्याने इतक्या वेगात केले की मला कळलेही नाही. ‘‘चला ! सुखरुप आला एकदाचा !’’ मी सुटकेचा नि:श्र्वास टाकला.

‘‘ छान छान ! मी ओरडलो ‘‘शाबास रे पोरा ! शाबास !’’ मी त्याला पकडून कुरवळण्याचा प्रयत्न केला पण तो निसटला आणि भुंकत भुंकत बागडू लागला. निराशेच्या गर्गेतून आशेच्या दिशेने मारलेली अशी झेप मी तरी माझ्या आयुष्यात पाहिली नाही. आणि त्यानंतरचा त्याचा अवर्णनीय आनंद… त्याने स्वत:भोवती गिरक्या मारल्या, माझ्या भोवती फिरला, जमिनीवर अत्यानंदाने लोळला आणि त्याने काय काय केलं हे मी सांगितले तर तुम्हाला खोटे वाटेल. मी त्याच्याकडे धावलो. मला वाटले आता याला जर शांत केले नाही तर हा हर्षवायुने मरेल. मी त्याला पकडणार तेवढ्यात तो निसटला व थोडे अंतर पळाला, अचानक वळाला आणि तेथून त्याने माझ्या चेहऱ्यावर झेप घेतली. मला जवळजवळ खालीच पाडले त्याने. तो परत एकदा केकाटला आणि त्याच्या डोळ्यातून पाणी वाहू लागले. हे मी स्वत: पाहिले आहे. भावनांचा हा उद्रेक मी प्राण्यांमधे कधीच पाहिला नाही ना अनुभवला. या छोट्या कुत्र्यामधे या भाव भावना आहेत हे कोणी मला आधी सांगितले असते तर माझा त्यावर विश्र्वास बसला नसता. एवढ्या सहनशील व गंभीर स्वभावाच्या या कुत्र्यात या एवढ्या भावना दडल्या आहेत हे कळल्यावर कोणीही त्याच्या गळ्यात गळा घालून रडला असता. मीही मग तेच केले.

पण हर्षवायु आणि अतिदु:ख किंवा अति भीती या भावनांना शांत करण्याइतके महत्वाचे दुसरे काम त्यावेळी नसते. त्यासाठी मी पुढे धावलो व त्याच्यावर हा तमाशा बंद करण्यासाठी ओरडलो. आम्हाला अजून बरेच अंतर काटायचे होते आणि अंधार डोकवत होता. आमच्यापैकी कोणीही असल्या दुसऱ्या संकटाला घाबरत नव्हतो कारण परमेश्र्वर असली परिक्षा जन्मात फक्त एकदाच घेतो असे म्हणतात. त्यावेळी तरी आम्ही त्यावर विश्र्वास ठेवला खरं ! पुढे हिमनदीवर भेगांचे अक्षरश: जाळे पसरले होते पण त्या सगळ्या छोट्या व सर्वसाधारण आकाराच्या होत्या. संकटातून सुटका झाल्याचा आनंद आमच्या मनात मावत नव्हता. आम्ही न दमता धावलो. विजयाची धग आमच्या स्नायूत उतरली होती. स्टिकीन तर जे मधे येईल त्याच्या वरुन उडतच चालला होता तो पार अंधार पडेपर्यंत. त्यानंतर मात्र त्याने त्याची नेहमीची कोल्ह्याची चाल पकडली. शेवटी ती ढगाळ शिखरे आमच्या दृष्टीस पडली. आमच्या पायाखाली दगड आहे याची आम्हाला जाणीव होऊ लागली आणि आम्ही आता संकटातून बाहेर पडलो आहोत याची आमची खात्री पटली. आम्ही प्रचंड दमलो आहोत याचीही आम्हाला जाणीव झाली. अंधारात आम्ही ती रेताड जमीन पार केली. सकाळचा ओळखीचा रस्ता पार करुन आम्ही रात्री दहा वाजता मुक्कामी पोहोचलो. मोठी शेकोटी पेटली होती आणि मेजवानीची तयारी चालू होती.  हूना इंडियन्सची एक टोळी आम्हाला भेटण्यास आली होती आणि त्यांचेच स्वागत करण्यासाठी ही तयारी चालली होती. त्यांनी रे. यंग यांच्यासाठी छोट्या व्हेलचे मांस व जंगली स्ट्रॉबेरीज आणल्या होत्या. ज्योने शिकारीवरुन एक जंगली बोकड आणला होता. पण आम्ही दमल्यामुळे फारसे खाऊ शकलो नाही. लवकरच आम्ही निद्रेची आराधना करु लागलो. ‘‘जेवढे जास्त कष्ट तेवढी जास्त गाढ झोप’’ ही म्हण तयार करणाऱ्याने खरे कष्ट केले आहेत का ही शंका माझ्या मनात आली पण पापणीआड बर्फाच्या भेगा पाहता पाहता मला केव्हा गाढ झोप लागली हेच कळले नाही.

त्या अनुभवानंतर स्टिकीन बदलला. नंतर त्या मोहिमेत एकटे एकटे राहण्याऐवजी तो मला चिकटून रहात असे. एवढेच काय तो मी सोडून कोणाच्याही हातातून साधा घासही घेत नसे. रात्री जेव्हा सगळीकडे किर्र शांतता पसरे तेव्हा तो शेकोटीपाशी येऊन माझ्या गुडघ्यावर त्याचे मस्तक ठेऊन बसत असे. जणू काही मी त्याचा परमेश्र्वर आहे. आणि जेव्हा त्याची नजर माझ्या नजरेस भिडे तेव्हा तो जणू म्हणे, ‘‘त्या ग्लॅशियरवर काढलेला तो दिवस किती भयंकर होता नाही….?’’

नंतर बरीच वर्षे गेली पण त्या दिवसाच्या आठवणी माझ्या मनातून काही केल्या जात नाहीत. त्या अजूनही मनात ताज्या आहेत. कधी कधी निवांत क्षणी मी तो दिवस परत एकदा अनुभवतो. ते ढग, ते सुळके, ती उध्वस्त झाडे, गोठलेले धबधबे, खोल खोल बर्फातील खाई, पडणारा बर्फ, मी खोदलेल्या पायऱ्या आणि अर्थातच त्यावर घाबरुन उतरलेला स्टिकीन, त्याचे केकाटणे, रडणे आणि नंतर त्याचा आनंद, हे सगळे माझ्या डोळ्यासमोर उभे राहते. मी आयुष्यात अनेक कुत्री पाहिली आणि त्यांच्या हुशारीच्या व निष्ठेच्या गोष्टीही सांगितल्या पण स्टिकीनची सर कोणालाही येणार नाही. पहिल्यांदा दुर्लक्षित असलेला हा छोटा कुत्रा नंतर मात्र सगळ्यांचा लाडका झाला. आम्ही वादळाशी दिलेल्या झुंजीने तो एका रात्रीत सगळ्यांना माहीत झाला. आज एखाद्या खिडकीतून पहावे तसे स्टिकीनच्या डोळ्यातून मी प्राणिमात्रांकडे अनुकंपेने पाहतो, त्यांच्याबद्दल विचार करतो.

दुर्दैवाने स्टिकीनच्या कुठल्याच मित्राला शेवटी स्टिकीनचे काय झाले हे माहीत नाही. माझे काम झाल्यावर मी कॅलिफोर्नियाला गेलो आणि माझ्या या छोट्या मित्राला परत कधीही पाहिले नाही. मी त्याच्याबद्दल त्याच्या मालकाकडे बऱ्याच वेळा चौकशी केली. शेवटी रे. यंग यांनी मला उत्तर दिले की १८८३च्या उन्हाळ्यात स्टिकीनला एका पर्यटकाने फोर्ट रँगेलवरुन चोरुन नेले व एका बोटीतून त्यांच्या बरोबर नेले. त्याचे पुढे काय झाले हे रहस्यच राहिले. आता तो या जगात नसेलच पण मी त्याला कधीच विसरु शकणार नाही.

माझ्यासाठी स्टिकीन अजरामर आहे…..

मुळ लेखक : जॉन मुर
अनुवाद: जयंत कुलकर्णी.

Posted in कथा, भाषांतर, लेख | Leave a comment

‘‘मा. का.’’

pen-on-paper10869108_lrg

स्थळ : श्रीनगर येथील गफार खान यांचे फार्म हाऊस
ऋतू : थंडीचा
साल : १९६०

पोस्टकार्डाचे दिवस होते. पहिले पोस्टकार्ड आले ते घाटीवरुन. त्यावर एका डोंगराचे सुंदर चित्र होते. पूर्वी अशा प्रकारची पोस्टकार्ड पाठविण्याची पद्धत होती हे तुम्हाला आठवत असेल. कार्डावर एकच ओळ सुवाच्च अक्षरात लिहिली होती

‘‘मला वाटतं तुम्हाला हे चित्र आवडेल म्हणून पाठवत आहे. तुम्हाला काश्मिर तसेही आवडते आणि तुमच्यात मला रस वाटला त्याला हेही एक कारण आहेच. मी तुमची सगळी पुस्तके वाचली आहेत पण मला सांगा तुम्ही खरेच माणसांना समजून घेऊन त्यांचे प्रश्र्न सोडवता का? त्यांचे व्यक्तिमत्व लक्षात घेऊन कादंबरीत रंगवता का ? म्हणजे मला विचारायच आहे की तुम्हाला वास्तवात अशी माणसे खरीच भेटली अहेत की.. ? मला शंका आहे. हे पत्र म्हणजे तुमच्या एका चाहत्याचा पहिला नमस्कार समजा. मा.का.’’

इतर कादंबरीकारांप्रमाणे माधव काळ्यांनाही अनोळखी लोकांकडून किंवा वाचकांकडून पत्रे येत. त्यांना त्याची सवय होती. बहुतेक वेळा अशा पत्रात त्यांच्या लेखनाचे कौतुकच असायचे पण काही पत्रात कडवट टिकाही. पण दिलदार माधवराव काळे मात्र सगळ्या पत्रांना उत्तर द्यायचे. दुर्दैवाने या पत्रांना उत्तरे देण्यात त्यांची बरीच शक्ती खर्च होत असे आणि लिखाणाचा मौल्यवान वेळही. ‘मा.का.’ ने पत्रावर पत्ता लिहिला नव्हता त्यामुळे ‘‘चला ! वेळ वाचला !’’ म्हणून ते थोडेसे खुषच झाले. चित्रही थोडा वेळ पाहिल्यावर त्यांना त्यातील उणीवा जाणवल्या. त्यांना त्याचा कंटाळा आला आणि ते त्यांनी टरकावून कचर्‍याच्‍या टोपलीत फेकले. पण त्या पत्रकर्त्याने जी टिका केली होती आणि संशय व्यक्त केला होता त्याने त्यांच्या मनात उगीचच संभ्रम उत्पन्न झाला. तो विचार त्यांच्या मनातून काही जाईना…‘‘आपण खरंच आपल्या कादंबरीतील पात्रांना जाणून घेण्यात, त्यांचे प्रश्र्न सोडविण्यात कमी पडतो का?’’ हा विचार आता त्यांना सतावू लागला. ‘‘खर असावं ते’’ ते मनात म्हणाले. त्यांना जाणीव होती की त्यांच्या पात्रांचे स्वभाव म्हणजे त्यांच्याच स्वभावाची प्रतिबिंबे होती. पात्रे त्यांच्यासारखी असायची किंवा त्यांच्या स्वभावाच्या अगदी विरुद्ध असायची. पात्रांचे व्यक्तिमत्व त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचेच एक रुप असायचे किंवा एकदम त्याच्या विरुद्ध. बहुतेक ‘‘मा.का.’’ ने हे ओळखले होते. काळ्‍यांनी मनोमन प्रतिज्ञा केली, ‘‘जरा वस्तवातच रहायला पाहिजे यापुढे !’’

दहा दिवसांनी दुसरे पत्र आले. त्याच्यावर गोपालपूर पोस्टाचा शिक्का होता. ‘‘तुमचे गोपालपूरबद्दल काय मत आहे ? तुमच्यासारखेच तेही सीमेवर आहे. मला वाटते माझे हे म्हणणे तुम्हाला उद्धटपणाचे वाटणार नाही. म्हणजे तुमची केस सीमेवरची आहे असे मला म्हणायचे नाही. तुम्हाला माहीतच आहे मला तुमच्या कथा किती आवडतात त्या. काही लोकांना तर त्या दुसर्‍या जगातीलच वाटतात. मला वाटते तुम्‍ही एका कुठल्‍यातरी जगातच वावरावे. ते बरं राहील. माझा दुसरा सप्रेम नमस्कार घ्‍यावा. – मा. का.

हे पत्र वाचल्यावर काळ्यांनी खिडकीबाहेर नजर लावली. ते कुठेतरी शुन्यात बघू लागले. पण त्यांच्या मनात पत्र लेखकाबद्दल विचार घोळू लागले. पत्रव्यवहार करणारा होता, की करणारी होती ? अक्षर तर एखाद्या पुरुषाचे असावे तसे दिसत होते. निष्काळजी पण थोडेसे व्यवहारी आणि टिकाही एखाद्या पुरुषाने करावी तशी वाटत होती. पण ज्या प्रकारे चौकशा चालल्या होत्या त्यावरुन तरी ती पत्रलेखिका असेल असे वाटत होती ( ती ‘ती‘ असावी अशी सूप्त इच्छा क्षणभर त्यांच्या मनात डोकावून गेली, पण क्षणभरच ) स्त्रिया जसे तुम्हाला गोड बोलून खुष करतात आणि त्याच वेळी तुमच्या मनात संभ्रमही उत्पन्न करतात अगदी तसेच. त्यांनी ते विचार मनातून झटकून टाकले. ओळखीच्या माणसांवर विचार करण्यासाठी त्यांच्याकडे वेळ नव्हता तर ‘हिच्या बद्दल काय एवढा विचार करायचा ?’ पण या अनोळखी व्यक्तीने त्यांच्याबद्दल सरळ सरळ त्यांनाच लिहावे आणि तेही असे, याचे त्यांना राहून राहून आश्चर्य वाटत होते. ‘‘दुसर्‍या जगातील लेखन म्‍हणे !’’ पण त्याच संभ्रमात त्‍यांनी त्‍यांच्‍या कादंबरीची शेवटची दोन प्रकरणे, जी त्‍यांनी नुकतीच लिहून संपवली होती ती परत एकदा वाचून काढली. आता त्यांना त्‍या प्रकरणांचा पाया जरा ढिसूळ वाटला खरा. कदाचित इतर लेखकांप्रमाणे त्यांचीही दुसर्‍या जगात प्रवेश करण्‍याची अजून तयारी नव्‍हती. ‘‘इथे कसे जरा आपल्या मनासारखं वागता येते’’ ते हसून म्हणाले. पण त्याने काही फरक पडतो का ? त्यांनी ते चित्र असलेले पोस्टकार्ड उचलले आणि शेकोटीत टाकले व लिहायला बसले. पण त्यांच्या मनातील विचारांचा ओघ तुटक झाला आणि झरणीतून उमटणारे कागदावरील शब्द अडखळू लागले. जणू काही त्यांच्या विचारांच्या भोवती स्व-टिकेचा खंदक खणालय. जसे जसे दिवस जाऊ लागले तशी त्यांना त्यांच्या दुभंगलेल्या व्यक्तिमत्वाची जाणीच होऊ लागली. त्याने त्यांचे चित्त विचलीत तर झालेच पण त्यांना असे वाटू लागले की त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचा ताबा कोणीतरी घेतलाय आणि त्याच्या चिंध्या उडवतोय. त्यांच्या लेखनात एकसुत्रीपणा राहिला नाही. त्यात सरळसरळ दोन प्रवाह दिसू लागले. एकमेकांस कधीही न भेटणारे. त्यांच्यात दिलजमाई करण्याचे त्यांनी बरेच प्रयत्न केले पण छे ! जेवढे निकराचे प्रयत्न ते करीत तेवढे कमी लिखाण त्यांच्या हातून होऊ लागले. ‘‘काही हरकत नाही’’ त्यांनी विचार केला, ‘‘मला वाटतं मला नवनवीन कथाबीज सापडतेय. या दोन प्रवाहामधील विसंगतीचा परस्परसंबंध लावला तर अनेक लेखकांना झाला तसा या विसंगतीचाही मलाही फायदा होईल.’’

तिसर्‍या पोस्‍टकार्डावर तालच्या एका देवळाचे चित्र होते.
‘‘मला माहीत आहे तुम्‍हाला भव्य देवळांमधे फारच रस आहे. मला खात्री आहे तुम्हाला मेगालोमॅनियाने ग्रासलेले नाही पण कधी कधी लहान देवळे ही जास्त लाभदायक असतात. मी उत्तरेकडे सरकताना मला बरीच देवळे लागत आहेत. सध्‍या तुम्‍ही लिहिण्‍यात गर्क आहात की एखाद्या नवीन कल्‍पनेच्‍या शोधात आहात ?.’’ सप्रेम नमस्कार !- मा. का.

आता ही गोष्ट खरी होती की काळ्यांना भव्य देवळात फारच रस वाटत असे. काश्मिरमधील देवळाबद्दल त्यांनी त्यांच्या एका प्रवासवर्णात अगदी खुलासेवार लिहिलेही होते. (त्यांनी ती जी कादंबरी काश्मिरच्या पार्श्वभूमीवर लिहिली होती त्यामुळेच तर त्यांची ओळख गफार खान बरोबर झाली होती. नंतर दोस्ती झाल्यावर ते अनेक वेळा त्यांच्या फार्म हाऊसवर लेखनासाठी मुक्काम टाकत. मोठा रइस आणि दिलदार माणूस) आणि हेही खरे होते त्यांना देवळाची भव्यता जास्त भावे. छोट्या छोट्या देवळांची त्यांना मग तमा वाटत नसे. पण मा.का. ला हे कसे माहीत असणार ? आणि तो मेगालोमॅनियाचा उल्लेख ? खरंच असेल का तसे ? आणि मा.का. आहे तरी कोण ?

‘‘मा. का.’’ वाचून वाचून ते नाव त्यांच्या डोक्यात इतके पक्के बसले होते की त्यांच्या नावाचीही आद्याक्षरेही तीच आहेत हे आज प्रथमच त्यांच्या लक्षात आले. ही आद्याक्षरे त्यांनी प्रथमच पाहिली होती असे नाही. तशी ती सामान्य होती आणि बर्‍याच लोकांची असतीलही. त्‍यांना या योगायोगाची मोठी गंमत वाटली. त्यांच्या मनात विचार आला, ‘‘मीच तर मला पत्रे लिहित नाही ना?’’ काही लोक असं करतात म्हणे. विशेषत: दुभंगलेल्या व्यक्तिमत्वाचे लोक किंवा रुग्ण म्हणा. अर्थात ते त्यांच्यापैकी नव्हते याची त्यांना खात्री होती. पण त्यांच्या लेखनात जी भेग पडली होती त्याचे स्पष्टीकरण कसे देणार? ती भेग आता त्यांच्या व्यक्तिमत्वातून त्यांच्या लिखाणात उतरण्यास सुरुवात झाली होती. एका परिच्छेदात स्वल्पविराम, उपवाक्ये खचलेल्या अवस्थेत लोळत पडलेली असायची तर लगेचच दुसर्‍या परिच्‍छेदात छोटी छोटी पण तिक्ष्‍ण जखमा करणारी वाक्‍यांची रेलचेल असायची. एक क्रियापद आणि एक पूर्णविराम म्‍हणजे खेळ खलास.

त्‍यांनी चाळा म्‍हणून परत त्‍या हस्‍ताक्षराकडे नजर टाकली. अत्‍यंत सामान्‍य, कोणाचेही असावे तसे साधेसुधे हस्‍ताक्षर. कोणीही या हस्‍ताक्षरामागे लपून लिहू शकतो. लाखो लोकांचे हस्‍ताक्षर असेच असेल. कोणाचे म्‍हणून म्‍हणणार ? पण त्‍या हस्‍ताक्षरात आणि त्‍यांच्‍या हस्‍ताक्षरात असलेले साम्‍य त्‍यांना चकित करुन गेले. ते पोस्‍टकार्ड ते शेकोटीत टाकणार तेवढ्‍यात त्‍यांनी विचार बदलला. ‘‘कोणाला तरी दाखवावे ते पत्र’’ ते मनाशी म्‍हणाले.

संध्याकाळी पेल्यात मद्य ओतता ओतता त्यांचा मित्र ते पत्र पाहिल्यावर म्हणाला,
‘‘मित्रा, एवढी काही काळजी करु नकोस. सगळे स्पष्ट आहे. या स्त्रीला वेड लागलंय. लिहिणारी ‘लिहिणारीच’ आहे याची मला खात्री आहे. मला वाटतं तुझे लेखन वाचून ती तुझ्या प्रेमात पडलेली दिसते ! आणि तुला गटविण्याचा तिचा प्रयत्न चाललेला दिसतोय. लक्ष देऊ नकोस. आज काल काय आहे, पेपरात ज्यांची नावे झळकतात त्यांना अशा वेड्या लोकांची पत्रे येतात. जर तुला त्या पत्रांचा त्रास होत असेल तर उत्तर सोपे आहे. न वाचता ती जाळून टाक ! मी तर म्हणतो हे लोक थोडेसे मनोरुग्णही असतात. काय सांगावे ?’’

ते ऐकून काळ्यांना क्षणभर धीर आला. एक स्त्री ! सशाच्या काळजाची. ‘‘तिला माझे लेखन आवडते. त्याचा एवढा त्रास काय करुन घ्यायचा ? खरं तर हा मामला थोडासा गोड आहे आणि गुदगुल्या करणारा आहे.’’ हा विचार त्यांच्या मनात आला आणि ते तिचा विचार करु लागले. दिसायला कशी असेल ती ? असेल थोडी हेकट. त्याने काय फरक पडतो ? पण त्यांच्या अंतर्मनात त्यांचा मेंदू अजुनही तर्क लढवत होता. ‘‘समजा ही बाई मनोरुग्ण आहे आणि तुच तुला पत्रं लिहित आहेस तर मग तू स्वत: मनोरुग्ण आहेस असे सिद्ध होत नाही का ?’’

त्यांनी तो विचार मनातून झटकून टाकण्याचा प्रयत्न केला. ते पत्र त्यांनी नष्ट करायचे ठरवले पण त्यांच्या मनात कुठेतरी खोलवर त्यांना ते जपून ठेवावे असेही वाटत होते. ते पत्र म्हणजे त्यांचाच एक भाग आहे असे त्यांना वाटत होते. शेवटी त्या विचाराला शरण जात त्यांनी ते भयंकर पत्र भिंतीवरच्या घड्याळामागे लपवले. त्यांना आता ते दिसत नव्हते पण ते तेथे आहे हे त्यांना माहीत होते.

ते पत्र आता डोळ्यासमोर नाही या कल्पनेने त्यांना बरं वाटलं खरं पण ही पोस्टकार्डे आता त्यांच्या जीवनाची महत्वाची अंग बनली आहेत हे त्यांना मनोमन मान्य करावेच लागले. त्या पोस्टकार्डांनी त्यांच्या मनात एक वेगळा कप्पा तयार केला होता आणि दुर्दैवाने तो कप्पा उघडल्यावर त्यांना त्रासच होत असे. आता तर त्यांचे अस्तित्व आणि पुढच्या पत्राची वाट पहाणे हे एकमेकात असे गुंतत चालले होते की बस्सऽऽ…

हे सगळे कळत असताना सुद्धा पुढच्या पोस्टकार्डाने ते उडालेच. त्यांना त्यावरील चित्र पाहवेना.
‘’आपली प्रकृती ठीक असेल अशी आशा आहे. हे गुलिस्तानवरुन आलेले पोस्टकार्ड आपल्याला आवडेल अशी खात्री आहे.’’ ते वाचत राहिले. तुम्हाला कोणी कधी येथे पाठवले आहे का? मला पाठवले गेलंय. खरंतर तुम्हीच पाठवलय ना मला ! गुलिस्तानचा अनुभव मुळीच चांगला नव्हता. मी आता जवळ जवळ येत आहे आणि मला खात्री आहे एक दिवस आपली भेट होईल आणि आपण एकमेकांना नीट समजून घेऊ. मी तुम्हाला तुमच्या कादंबरीतील पात्रांना नीट समजून उमजून घ्या असा सल्ला दिला होता. आठवते आठवतंय ना ? माझ्यामुळे तुम्हाला काही नवीन विषय सुचला का ? असल्यास तुम्ही माझे आभार मानायला हवेत. शेवटी कुठल्याही लेखकाला तेच हवं असतं असं म्हणातात. मी तुमच्या जुन्या कादंबर्‍या परत वाचयला घेतल्‍या आहेत.. परत एकदा सप्रेम नमस्‍कार ! – मा. का.’’

काळ्यांच्या शरीरावर अचानक काटा उभा राहिला. त्यांच्या लक्षात आत्तापर्यंत हे कसे आले नाही ? ज्या ठिकाणाहून ती पत्रे आली होती ती ठकाणे आता त्यांच्या जवळ जवळ येत चालली होती.‘‘ मी आता जवळ जवळ येत आहे’’ हे वाक्य त्यांच्या नजरेतून कसे काय निसटले. त्यांच्या मनाने त्यांच्या नकळत डोळ्यावर कातडे ओढले होते की काय ? पण डोळे मिटले म्हणून जे आहे ते नष्ट पावते की काय? पण त्यांनी ठरवले असते तर डोळ्यावर कातडे ते केव्हाही ओढू शकले असते. कटकटच गेली असती पण तसे काहीच न करता त्यांनी जवळच पडलेला एक नकाशा समोर ओढला. (लेखकांना नकाशा नेहमीच हाताशी लागतो) त्यांनी मा.का.च्या प्रवास कसा चालला आहे ते पाहिले. ज्या गावांवरुन मा.का.ने पत्र टाकले होते त्यात अंदाजे ८० मैल अंतर होते. काळे श्रीनगरला रहात होते. तेथून साधारणत: ८० मैल.

‘‘एखाद्या मानसोपचारतज्ञाला स्वत:ला दाखवावे का ? पण ते तरी काय सांगणार ?’’ काळ्यांना पाहिजे होते की मा.का. धोकादायक आहे का? पण ते त्यांना माहीत असण्याचे काही कारण नव्हते. ‘‘पोलिसांकडे जावे का? त्यांना असल्या प्रकरणाचा चांगला अनुभव असतो. हे सगळे ऐकून ते त्यांना हसले तर बरंच झालं. कादंबरीत असेच असते. पण ते हसले नाहीत. ते म्हणाले,

‘‘हे सगळे थोतांड आहे. हा ‘‘मा.का’’ का कोण आहे ते कधीच प्रत्यक्षात अवतरणार नाहीत. तुम्हाला कोणी शत्रू वगैरे ? कोणाशी भांडण ?’’

‘‘नाही तसे काहीच नाही. म्हणजे मला तरी आठवत नाही.’’ पोलिसांनाही ती पत्रं कोणीतरी स्त्रीच लिहिते आहे असा संशय आला.

‘‘चिंता करु नका आणि परत पत्र आले तर आम्हाला कळवा.’’ पोलिस म्हणाले.

( चिंता करायची नसेल तर कशाला यांना कळवायचे?) असा विचार काळ्यांच्या मनात आला खरा पण पोलिसांना भेटल्यावर त्यांना बराच धीर आला. ते निवांत झाले आणि घरी आले. पोलिसांशी बोलल्यावर त्यांचा आत्मविश्र्वास बराच वाढला होता. त्यांना कोणीही शत्रू नाही आणि त्यांचे कोणाशीही भांडण झालेले नाही हे त्यांनी पोलिसांना सांगितलेले खरंच होते. काळ्यांना टोकाची मते व भावभावना नव्हत्या. ते सगळे त्यांनी त्यांच्या कादंबरीतील पात्रांसाठी राखून ठेवले होते. पूर्वी काही कादंबरीत तर त्यांनी द्वेष वाटावा अशी पात्रे रेखाटली होती. पण त्‍यांच्‍या हल्ली हल्ली लिहिलेल्या कादंबर्‍यात तसली पात्रे अपवादानेच आढळतील. हल्ली टोकाची वाईट स्त्री किंवा पुरुष कादंबरीत रेखाटण्याचे त्यांनी जवळजवळ थांबवले होते. तसे करणे म्हणजे नैतिक दृष्ट्या बेजबाबदारपणाचे आहे असे आजकाल त्यांना वाटे. शिवाय त्यात विशेष काही कलात्मकता नाही असे आजकाल त्यांना वाटत असे. प्रत्येकात काहीतरी चांगला गुण असतोच. ऑथेल्लोमधील लागोस हे एक मिथक आहे असे त्यांचे स्पष्ट मत होते. पण आताशा त्यांना जर एखादे निष्ठूर, बदमाश, स्वार्थी, लबाड, सॅडीस्ट पात्र रंगवायचे असेल तर त्याला ते सरळ नाझी किंवा कम्युनिस्ट करुन टाकत. थोडक्यात ज्यांनी माणसांच्या सद्‌गुणांचा जाणीवपूर्व त्याग केला आहे अशी माणसे त्यांना फक्त या दोन जमातीत सापडत. अर्थात या पोस्टकार्डाच्या भानगडीत त्यांनी बरेच दिवस काही ठोस असे लिहिले नव्हते म्हणा. पण पूर्वी जेव्हा ते तरुण होते, जेव्हा ते वास्तव मांडत असत तेव्हा एक दोनदा त्यांनी अशी क्रूर पात्रे रंगविली होती. म्हणजे त्यांना नाझी किंवा कम्युनिस्ट न करता. त्यांना त्यांची जूनी पुस्तके फारशी नीट आठवत नसत पण ‘‘वाळीत’’ या विद्रोही कादंबरीत त्यांनी एका पात्राला रंगविताना त्यांची लेखणी अगदी खुनशीपणे चालवली होती. त्याचा पराकोटीचा खुनशीपणा त्यांनी इतका मस्त रंगवला होता की जणू काही ते पात्र जिवंतच होते. आणि गंमत म्‍हणजे ते पात्र रंगविताना ते अगदी खूष होऊन जायचे. त्या माणसाला त्यांनी जगात असतील नसतील तेवढे दुर्गूण चिकटवले होते. त्याला बिचार्‍याला त्‍यांनी थोडाही चांगूलपणा दाखविण्‍यास वावच ठेवला नव्‍हता. त्या पात्राला त्यांची कणभरही सहानुभूती मिळाले नव्हती. अगदी तो फासावर लटकेपर्यंत आणि बिचार्‍याला त्‍यानंतरही लेखकमहाशयांची सहानुभूती मिळाली नव्‍हती. त्‍यांनी या पात्राचा ओसांडून जाणारा दुष्टपणा असा रंगवला होता की काही वेळा ते स्वत:ही त्याचा दुष्टपणा पाहून दचकले होते.

गंमत म्हणजे त्यांना त्या पात्राचे नाव बराच प्रयत्न करुनही आठवत नव्हते. त्यांनी बेफिकीरपणे खांदे उडवले पण पुढच्याच क्षणी ते त्यांच्या पुस्तकाच्या कपाटाकडे वळले. ते पुस्तक काढून त्यांनी त्याची काही पाने उलटली – आत्ताही त्याचा विचार करताना त्यांना बेचैन वाटत होते. स्वत:शी पुटपुटत त्यांनी अजून काही पाने उलटली, ‘‘ हां… इथे आहे… मार्तंड कारखानीस…
‘‘मा.का.’’

या योगायोगाची त्यांना मजा वाटली. थोडेसे चेष्टेवारीच नेला तो त्यांनी. पण त्यांनी त्या पोस्टकार्डाला जो आतून विरोध चालवला होता तो थोडासा लुळा पडला हे मात्र खरं. ते इतके बेचैन झाले, इतके बेचैन झाले की जेव्हा पुढचे पोस्टकार्ड आले तेव्हा त्यांनी चक्क सुटकेचा नि:श्र्वास टाकला…
त्यांनी वाचण्यास सुरुवात केली,

‘‘मी आता खूपच जवळ आहे.’’ हे त्यांनी वाचले आणि अजाणतेपणे कुठले चित्र आहे हे पाहण्यासाठी पोस्टकार्ड उलटे केले. एका देवळाच्या शिखराचे छायाचित्र ! ते चित्र काहीतरी सांगेल म्हणून त्यांनी त्याकडे बराच वेळ एकटक नजत लावली आणि मग उरलेला मजकूर वाचला,

‘‘तुमच्या लक्षात आले असेल की माझ्या हालचालींवर माझा ताबा नाही. पण सगळे ठीक झाल्यास बहुधा या आठवड्याच्या शेवटी आपली भेट होईल. तेव्हाच आपण एकमेकांचा परिचय करुन घेऊ. आता तुम्ही मला कसं ओळखणार हा एक प्रश्र्नच आहे म्हणा. अर्थात ही काही आपली शेवटची भेट नसणार याची मला खात्री आहे. आज माझा हात जरा थरथरतो आहे पण त्या थरथरत्या हातानेच तुम्हाला सप्रेम नमस्कार ! नेहमीप्रमाणेच आपला, – मा.का.’’ ता.क. : या देवळावरुन तुम्हाला कशाची आठवण येते आहे का ? मंदीरासमोरच्या पोलिस ठाण्यातील पोलीस कोठडी ?’’

काळ्यांनी ते पत्र घेतले आणि सरळ पोलिसस्टेशन गाठले व त्यांना

‘‘मला पोलिस संरक्षण मिळेल का ?’’ विचारले.
ठाण्याच्या अंमलदाराने त्यांच्याकडे पहात अर्थपूर्ण स्मितहास्य केले आणि म्हणाला,

‘‘आहो ही सगळे बनवेगिरी आहे.’’ पण त्यांच्या घरावर कोणालातरी लक्ष ठेवण्यासाठी तैनात करणे त्याला सहज शक्य होते.

‘‘पण मला सांगा काळेसाहेब, तुम्हाला खरंच हे कोण लिहिते आहे याची पुसटची सुद्धा कल्पना नाही? पहा बरं जरा आठवून.’’ यावर काहीही न बोलता काळ्यांनी थकल्यासारखी नकारार्थी मान हलविली.

आत्ताशी मंगळवार आला होता. काळ्यांच्या हातात शनिवार/रविवारबद्दल विचार करण्यासाठी बराच वेळ होता. पहिल्यांदा त्यांना हा काळ कसा जाणार याची मोठी चिंता वाटली पण आश्चर्य म्हणजे नंतर त्यांचा आत्मविश्र्वास कमी होण्याऐवजी कारण नसताना वाढला. आता आपण काम करु शकतो या कल्पनेनेच ते कामाला बसले आणि त्यांना ते लिहू शकतात हे उमगले. चक्क ! लिहू शकत होते ते. पूर्वीपेक्षा खूपच वेगळे ! जणू काही त्यांच्या मनात दाटलेल्या निराशेच्या सुर्‍याने त्‍यांच्‍या विचारांचे मळभ टराटरा फाडले आहे. त्‍या दाटलेल्‍या मळभात आत कोंडलेल्‍या भावना आता मोकळ्‍या झाल्‍या आणि कागदावर उतरु लागल्‍या. पात्रे आता त्‍यांचे ऐकू लागली आणि त्‍यांच्‍या अज्ञा पाळू लागली. शुक्रवारची पहाट नेहमीसारखी उजाडली. काळे खिडकीबाहेर कुठेतरी शुन्यात नजर लाऊन बसले होते. तेवढ्यात त्यांना एका विचाराने खडबडून जागे केले ‘‘ विकएन्ड केव्हा सुरु होतो?

‘‘शुक्रवारी’’

त्यांनी स्वत:ला उत्तर दिले आणि त्यांची परत घाबरगुंडी उडाली. त्यांनी बाहेर जाऊन रस्त्यावर नजर टाकली. गावाबहेरचा हा रस्ता निवांत होता. त्या रस्त्यावर त्यांच्या बंगल्यासारखेच मोजकेच बंगले होते. काही बंगल्यांच्या फाटकाला सुशोभित खांब होते आणि काहींवर वेल चढविलेल्या कमानी. काही खांबांवर असलेले दिवे कधी पेटले असतील नसतील.. रस्त्यावरुन एक गाडी खाली गेली आणि त्यानंतर काही लोकांनी रस्ता पार केला… सगळे कसे नेहमीप्रमाणे चालले होते.

त्या दिवशी त्यांनी किती वेळा रस्त्यावर नजर टाकली असेल त्याची गणतीच नाही. पण वेगळे असे काही रस्त्यावर घडले नाही. शनिवार आला आणि पोस्टकार्ड आले नाही त्यामुळे त्यांच्या मनातील भिती पुष्कळच कमी झाली. ‘‘पोलिस चौकीला फोन करुन आता सगळं ठीक आहे हे सांगायला पाहिजे ! कोणाला पाठविण्याची गरज नाही.’’ ते मनात म्हणाले.

पोलिसांनी मात्र दिलेला शब्द पाळला. दुपारच्या चहाच्या आणि संध्याकाळच्या जेवणादरम्यान काळे दरवाजात गेले तेव्हा फाटकाच्या दोन खांबांच्या शेजारी त्यांना एक पोलिस दिसला. बहुधा त्या रस्त्यावर त्यांनी पाहिलेला पहिला पोलिस असावा तो. त्याला पाहिल्यावर त्यांचे मन शांत झाले पण त्यामुळे ते किती घाबरले होते याचीही त्यांना जाणीव झाली. त्यांना स्वत:चीच शरम वाटली. पोलिसांना उगाचच त्रास ! ‘‘त्याला जाऊन भेटावे का ? चहाचे तरी विचारले पाहिजे. माझी हकिकत ऐकून बिचार्‍याची दोन घटका करमणूक तरी होईल.’’ पण ते गेले नाहीत. त्‍यांना वाटले, सुरक्षा रक्षक जर अनोळखी असेल तर जरा जास्‍त सुरक्षित वाटते. समजा त्‍याचे नाव भट्ट असेल तर भट्ट पहारा देतोय यापेक्षा एक पोलिस पहारा देतोय हे कसे ऐकायला बरं वाटते.

खिडकीतून त्‍यांनी तो जागेवर असल्‍याची अनेक वेळा खात्री केली. शिवाय खात्री करण्यासाठी त्यांनी मोलकरणीला तो अजून जागेवर आहे का नाही हे पाहण्यास बाहेर पाठवले. पण ती म्हणाली की तिला काही तसा पोलिस काही दिसला नाही पण आजकाल तिची दृष्टी जरा अधू झाली आहे. मग मात्र त्यांनी परत एकदा दरवाजा उघडला. तो तेथे जागेवरच होता. कदाचित ती गेली तेव्हा तो फेरफटका मारण्यास जवळच कुठेतरी गेला असेल.

खरं तर ते रात्री कधीच लेखणी उचलत नसत. पण त्या रात्री ते स्वत:ला रोखू शकले नाहीत. शब्द कसे त्यांच्या लेखणीतून कागदावर पटापट निसटत होते. आता थोड्याशा झोपेसाठी प्रतिभेला रोखणे हा कपाळकरंटेपणाच झाला असता. ते म्हणतात ते बरोबरच आहे. झोपण्याआधी लिहिणे हे सर्वोत्तम. मोलकरीण जेव्हा ‘जाते’ असे सांगण्यास आली तेव्हा त्यांनी तिच्याकडे नजर वर करुन पाहिलेही नाही इतके ते लिहिण्यात गर्क झाले होते.
त्‍या निस्‍तब्‍धतेत ती खोली बुडून गेली. त्‍यांना बेल वाजती आहे हेही ऐकू आले नाही.

‘‘ आत्‍ता या वेळी ?’’ ते चमकले.

थरथरत्‍या पायाने ते दरवाजापाशी गेले. समोर काय वाढून ठेवलेले आहे या कल्‍पनेनेच त्‍यांचा थरकाप उडाला. पण दरवाजात त्‍या पोलिसाला पाहून त्‍यांनी सुटकेचा नि:श्‍वास टाकला. तो काही बोलणार तेवढ्‍यात काळे म्‍हणाले,

‘‘या ! या! आत या.’’ त्‍यांनी हात पुढे केला पण त्‍या पोलिसाने तो हातात घेतला नाही. बाहेर फार थंडी आहे. गारठला असाल तुम्‍ही. बाहेर बर्फ पडतोय याचे मला कल्‍पना नव्‍हती.’’ त्‍याच्‍या कोटावरील बर्फाचे कण पहात काळे म्‍हणाले. ‘‘आत या आणि जरा हात शेका या शेकोटीवर.’’

‘‘ धन्‍यवाद ! मी ते करणारच होतो !’’
पोलिसांच्‍या बोलण्‍याची किंचित उद्धट पद्धत काळ्‍यांना परिचयाची होती. ती त्‍यांनी त्‍यांच्‍या दोनचार कादंबर्‍यात वापरलेली होती.

‘‘असे या ! मी आतल्‍या खोलीत जरा लिहित होतो. काय भयंकर थंडी पडली आहे नाही ? थांबा ! शेकोटीत अजून लाकडे टाकतो. तुम्‍ही तो कोट काढून जरा आरामात बसा. आपलेच घर समजा !’’

‘‘ मी काही जास्‍त वेळ थांबू शकणार नाही. मला एक काम पार पाडायचे आहे ! तुम्‍हाला माहीतच असेल !’’

‘‘ हो ! हो ! माहिती आहे ना ! अहो ते कसले काम तुमच्‍या सारख्‍याला ? म्‍हणजे तसे फालतूच काम म्‍हणायचे ते !’’ ते क्षणभर त्‍याचा गैरसमज तर झाला नाही ना हे पाहण्‍यासाठी बोलायचे थांबले. ‘‘ ते पोस्‍टकार्डाचेच ना ?’’
त्‍या पोलिसाने न बोलता नुसतीच मान हलवली.

‘‘पण तुम्‍ही येथे असताना मला कसली भिती ? मी अगदी एखाद्‍या तुरुंगात असल्‍यासारखा सुरक्षित आहे. तुम्‍हाला पाहिजे तितका वेळ बसा. थोडेसे मद्य ?’’

‘‘ मी ड्युटीवर असताना हे असले काही करत नाही.’’ खोलीवर नजर फिरवत तो म्हणाला, ‘‘ हंऽऽ म्हणजे तुम्ही येथे लिहिता तर !’’

‘‘ हो ! तुम्ही बेल वाजवलीत तेव्हा मी लिहितच होतो.’’

‘‘ आजही कोणाची तरी वासलात लागलेली दिसते !’’
त्याच्या कडवट स्वराने काळे चमकले. पण ते खरे हादरले त्याच्या डोळ्यातील कठोर भाव बघून !

‘‘ का ?’’ त्यांनी विचारायचे म्हणून विचारले.

‘‘दोन मिनिटात कळेलच तुम्हाला…’’ असे तो म्हणतोय तेवढ्यात फोनची रिंग वाजली.

‘‘ एक मिनिट हं मी आलोच !’’ काळे म्हणाले आणि खोलीबाहेर फोन घेण्यासाठी धावले.

‘‘ मी पोलिस चौकीतून हवालदार खान बोलतोय. कालेसाब आहेत का ?’’

‘‘ हो बोला !’’

‘‘ कमिशनर साहेबांनी नमस्कार सांगितलाय तुम्हाला ! सगळे ठीक आहे ना ? तुमची माफी मागण्यासाठी फोन केलाय ! मी तुमच्या बंगल्यावर एक पोलिस पाठविण्याचे कबूल केले होते पण कामाच्या गडबडीत विसरुन गेलो. कृपया साहेब भेटतील तेव्हा त्यांना हे सांगू नका… माझी बदली होईल.

‘‘पण तुम्ही पाठवलाय ना एक पोलिस !’’ काळे.

‘‘ नाही कालेसाहब आम्ही कोणाला पाठवलेले नाही.’’

‘‘ अरेच्चा ! पण तो येथे आहे ! माझ्या घरातच !’’ क्षणभर फोनवर शांतता पसरली.

‘‘ शक्य नाही. तुम्ही त्याची नेमप्लेट पाहिली आहे का ?’’

‘‘ नाही ’’
बर्‍याच वेळानंतर आवाज आला,

‘‘ मी आत्‍ता पाठवू का तुमच्‍याकडे कोणाला तरी? नको ! पाठवतोच !’’

‘‘पाठवा! पाठवा !’’ काळे घाईघाईने म्‍हणाले.

‘‘ दोन तीन मिनिटात पोहोचेल कोणीतरी !’’

काळ्‍यांनी फोन खाली ठेवला. आता काय करायंच ! त्‍यांनी स्‍वत:लाच प्रश्र्न केला. खोलीचे दार लाऊन घ्यावे का ? का घराबाहेर धूम ठोकावी ? का आरडाओरडा करावा ? नकली पोलिसाची कल्पना त्यांना भयावह वाटली. ’’खरा पोलिस केव्हा येणार कोण जाणे !’’ तो दोन तीन मिनिटात कोणीतरी येईल म्हणाला खरा पण पोलिसांची दोन तीन मिनिट म्हणजे… ते हा विचार करत असतानाच दार उघडले आणि त्यांचा पाहूणा आत आला.

‘‘पाहुणा एकदा घरात आला की खाजगी असं काही रहात नाही ! मला वाटतं ही म्हण तुम्हाला माहीत असावी ! मी पोलिस होतो हे तुम्ही विसरला की काय ?’’

‘‘होता म्हणजे ? तुम्ही अजूनही पोलिसच आहात माझ्या दृष्टीने.’’

‘‘हं ऽऽ तसा मी बरेच काही होतो म्हणा माझ्या पूर्वायुष्यात. उदा. एक चोर, अट्टल बदमाश, लोकांना लुबाडणारा आणि शिवाय खूनी… तुम्हाला माहितीच आहे की.

तो पोलिस हळूहळू त्यांच्याकडे सरकत होता आणि छोटे अंतर म्हणजे काय याचा काळ्यांना अचानक साक्षात्कार झाला. टेबलाची रुंदी, त्याच्या पलिकडे काही इंचावर खुर्ची, त्याच्या पलिकडे तो…

‘‘तुम्ही काय म्हणत आहत ते मला समजत नाही. असं काय बोलताय तुम्ही ? मी तर तुम्हाला कधी इजा केलेली नाही. मी तर तुम्हाला आज प्रथमच पहातोय!’’

‘‘काय म्हणताय ? प्रथमच ? पण तुम्ही माझ्याबद्दल सतत विचार करत होतात.’’ त्याचा आवाज चढला.

‘‘विचार करुन करुन तुम्ही माझ्याबद्दल लिहिलंय. आठवतंय की नाही? माझी टर उडवत होता नाही का तुम्ही ? आता माही जरा तुमची फिरकी घ्यावी म्हणतो. तुम्ही
मला जेवढे करता येईल तेवढे क्रूर केलेत. मग त्याने मला इजा झाली नाही असे तुम्ही कसं म्हणू शकता ? मला जे दुर्गूण तुम्ही चिकटवलेत त्याने मला किती वाईट वाटले असेल याची तुम्ही कधी पर्वाच केली नाहीत. तुम्ही स्वत:ला माझ्या जागी उभे करुन कधी पाहिलेच नाही ! पाहिलेत का ? माझ्याबद्दल तुमच्या मनात थोडीही सहानुभूती नव्हती. मला सांगा फक्त दुर्गूण असलेली माणसे या जगात आहेत का ? अर्थात तुम्ही जन्माला घतलेली सोडून ! मीही आता तुम्हाला कसली सहानुभूती दाखविण्याच्या मस्थितीत नाही हे लक्षात घ्या. !’’

‘‘पण मी तुम्हाला खरं सांगतो, मी तुम्हाला साधे ओळखतही नाही !’’

‘‘हंऽऽ आता सगळं झाल्यावर म्हणताय की तुम्ही मला ओळखत नाही. माझ्यावर सतत अन्याय केलात आणि नंतर मला विसरलात. मी ‘‘मार्तंड कारखानीस!’’

‘‘मार्तंड कारखानीस !’’

‘‘हो ! तुम्ही माझा किती वेळा बळीचा बकरा बमनवला असेल तुम्हालाच माहीत. तुम्हाला न आवडणार्‍या सर्व गोष्‍टी तुम्‍ही माझ्‍यात कोंबल्‍यात. तुम्‍हाला माझ्‍याबद्‍दल लिहिताना किती विकृत आनंद होत असेल याची तुम्‍हाला नसेल पण मला आहे. तुम्‍हाला वाटत असेल ‘या गलिच्‍छ माणसाबद्दल लिहितोय म्‍हणजे मी किती पराक्रम करतोय, मी किती सद्‌गुणी आहे. आता एका मा.का ने त्‍याचे व्‍यक्‍तिमत्‍व रंगवले आहे तसे वागायचे ठरवले तर दुसर्‍या मा.काचे काय होईल बरे?’’

‘‘काय होईल…’’ काळे पुटपुटले.

‘‘माहीत नाही ?’’ मार्तंड फिस्‍कारला.‘‘ तुम्‍हाला तर माहीत असायला पाहिजे लेखक महाशय. तुम्‍ही तर माझे जन्‍मदाते आहात. ज्‍या मुलावर वडिलांनी अन्‍यायच केला आहे, ज्‍याच्‍यावर कधीच प्रेम केले नाही, सदान कदा त्याची बदनामीच केली, ज्याच्या आयुष्याचे वाटोळे केले असा मुलगा त्याच्या वडिलांना अनेक वर्षांनंतर जर एकांतात भेटला तर काय होईल?…’’

काळे हताशपणे त्याच्याकडे एकटक पहात राहिले.

‘‘तुम्हालाही ते माहीत आहे आणि मलाही चांगले माहीत आहे. ’’ पुढच्याच क्षणी त्याचा चेहरा बदलला आणि तो ओरडला, ‘‘नाही ! नाही ! तुम्हाला ते कळणे शक्यच नाही. कारण तुम्ही मला कधी समजून घेतलेच नाही. मला तुम्ही आतून बाहेरुन काळेच रंगविले आहे.नेहमीच. तुम्ही रंगवलाय तेवढा दुष्ट, वाईट मी कधीच नव्हतो.’’ तो बोलायचा थांबला. काळ्यांच्या काळजातील धडधड वाढली. ‘‘ तुम्ही मला कधी सुधरण्याची संधीच दिली नाहीत. पण मी तुम्हाला एक शेवटची संधी देणार आहे..या वरुनच कळतंय की तुम्हाला मी कधी समजलोच नाही.’’

काळ्यांनी मान हलवली.

‘‘आणि अजून एक गोष्ट तुम्ही विसरलात !’’

‘‘ती कोणती?’’ काळ्यांनी धडपडत विचारले.

‘‘मीही एकदा लहान मुलगा होतो.’’

काळे काहीच म्हणाले नाहीत.

‘‘चला ऽऽ म्हणजे हे तुम्हाला मान्य आहे तर ! पण मग मला सांगा तुम्ही मला एकतरी चांगला गुण दिलाय का ? कधी माझ्याबद्दल प्रेमाने विचार तरी केलात का ?’’

‘‘तुम्ही माझ्याबद्दल एक जरी चांगली गोष्ट लिहिलेली मला सांगितलीत तर मी तुम्हाला सोडून देईन.’’

‘‘आणि नाही सांगू शकलो तर ?’’ काळ्यानी कापत्या स्वरात विचारले.

‘‘मग ते तुमच्यासाठी वाईट असेल. मग मला तुमचा समाचार घ्यावा लागेल. त्याचा अर्थ तुम्हाला माहीतच आहे. तुम्ही माझा एक हात कापलाय पण माझा दुसरा हात अजून शाबूत आहे. ‘मार्तंडचा लोखंडी पंजा ’ असं काहीतरी तुम्ही लिहिलं होतं ना ?’’

काळ्यांनी धापा टाकण्यास सुरुवात केली.

‘‘मी तुम्हाला दोन मिनिटे वेळ देतो. त्यात काय आठवायचे आहे ते आठवा.’’ त्या दोघांनीही एकाच वेळी घड्याळावर नजर फेकली. घड्याळाच्या काट्याच्या हालचालीने काळ्यांच्या मनातील विचार लुळे पडले. त्यांनी हताशपणे मार्तंडच्या चेहर्‍याकडे पाहिले. एवढा क्रूर, निर्दयी, भावनाशून्य चेहरा त्यांनी आजवर पाहिला नव्हता. नेहमी हा चेहरा अंधारात दडलेला असायचा जणू प्रकाश त्याला स्पर्षच करू शकत नसे. त्यांनी असहाय्यपणे तशी एखादी गोष्ट आठवण्याची केविलवाणी धडपड केली. अशी एक आठवण त्यांचा प्राण वाचवू शकली असती. पण याच वेळी त्यांच्या स्मरणशक्तीने त्यांना दगा दिला.‘‘ मला काहीतरी आठवण रचली पाहिजे’’ ते मनात म्हणाले. हा विचार मनात आल्या आल्या त्यांच्या मनाच्या पडद्यावर एक चित्र चमकून गेले. त्यांच्या एका पुस्तकाचे शेवटचे पान होते ते. नंतर त्या पुस्तकातील सगळी पाने उलटीकडून त्यांच्या समोर उलगडत गेली. एखाद्या जादुगाराप्रमाणे त्यांना ती सगळी पाने वाचता येत होती. त्यांनी जंग जंग पछाडले पण त्यांना हवे होते ते काही त्यात सापडले नाही. त्या सगळ्या अवगुणांच्या मांदियाळीत चांगल्याचा एक अंशही त्यांना दिसला नाही. पण त्यांना याची कबूली देणे गरजेचे वाटले कारण नाहीतर चांगल्याच्या अस्तित्वाला काही अर्थच उरला नसता. त्या विचाराने त्यांना एकदम मोकळे वाटले.

‘‘तुझ्याबद्दल काही सांगण्यासारखे नाही’’ काळे एकदम त्याच्या अंगावर ओरडले.

‘‘तुला चांगलंच माहिती आहे. तुझ्या पापांवर पांघरुण घालावे असे तुझे म्हणणे आहे. तु रचलेल्या कट कारस्थानापैकी हा अत्यंत गलिच्छ कट आहे असेच मी म्हणेन. अरे तुझ्या कोटावरचा बर्फही तुझ्या काळ्या कर्तृत्वाने काळा पडलाय ! तुला सभ्य व्यक्तिमत्व मागायचे धाडस तरी कसे झाले? तुला एक व्यक्तिमत्व मी दिलंय तेच ठीक आहे. देव करो आणि मला तशी बुद्धी न होवो. तसले काही करण्यापेक्षा मी मरण पत्करेन.’’

मा.का. चा एक हात त्‍वेषाने हवेत गेला, ‘‘तुम्ही नावाप्रमाणे आतून बाहेरुन काळेच आहात. मग मरा !’’ तो म्‍हणाला.

पोलिस जेव्‍हा त्‍या घरात शिरले तेव्‍हा सुप्रसिद्ध लेखक माधवराव काळे जेवणाच्या टेबलावर डोके टेकून पडलेले दिसले.
त्यांच्या शरीरात अजून उब होती पण त्यांचा मृत्यु झाला होता. मृत्युचे कारण समजायला अगदीच सोपे होते. कोणीतरी त्यांचा गळा आवळला होता. त्यांच्या खुन्याचा पत्ता नव्हता. टेबलावर आणि सुप्रसिद्ध लेखक मा.का यांच्या कोटावर बर्फाचे काही कण सापडले. पण ते तेथे कसे आले हे हे एक न उलगडलेले रहस्य आहे कारण त्या खोर्‍यात गेले कित्‍येक दिवसात बर्फ पडले नव्‍हते..

लेखक : एल पी. हार्टले.
स्‍वैर अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in कथा | 1 Comment

State Award for Best Translation: Year 2016

IMG-20180301-WA0000

Posted in प्रवर्ग नसलेले | 2 Comments

बौद्धधर्मप्रसारक… भाग-१

फो
बुद्धाचे चिनीभाषेतील नाव व चिनीलिपीतील त्याचे चिन्ह.
Untitled-1

गौतमबुद्ध किंवा तथागत याच्या काळात जे राजे होऊन गेले त्यांची बुद्धाच्या धर्मप्रसारात बरीच मदत झाली. किंबहुना या राजांमुळेच बुद्धधर्माने भारताच्या सीमा ओलांडल्या व जवळजवळ तो जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचला. उदा. सम्राट अजातशत्रू हा महावीर व बुद्धाच्या समकालीन होता व त्याने जैन व बौद्धधर्म या दोन्ही धर्मांना राजाश्रय दिला. नुसता राजाश्रय दिला एवढेच नाही तर या धर्मांचा थोडाफार आक्रमकपणे प्रसारही केला. यानेच बुद्धाच्या मृत्युनंतर पहिली धर्मपरिषद भरविली. पण मिशनरी वृत्तीने धर्मप्रसार करण्याची सुरवात झाली सम्राट अशोकाच्या काळात. त्याने खोदलेल्या असंख्य शिलालेखातून हे कार्य कशा प्रकारे चालत असे याची आपल्याला कल्पना येऊ शकते. यातील सगळेच शिलालेख वाचले गेले आहेत व त्यांचे मराठीत, इंग्रजीमधे केलेली भाषांतरे उपलब्ध आहेत. ती जरुर वाचावीत कारण हे शिलालेख वाचण्यासारखेच आहेत. हे शिलालेख सम्राट अशोकाच्या राज्यातच नव्हे तर त्याच्या राज्याबाहेर व काही श्रीलंकेतही सापडतात. सम्राट अशोकाने हे धर्मप्रसारक सिरिया, इजिप्त, मॅसिडोनिया इ. देशांमधून पाठविले व त्यांनी तेथे धर्मप्रसाराचे काम उत्तम प्रकारे पार पाडले. त्या काळात त्या देशात अँटिऑक थिऑस, टॉलेमी, मॅगॉस, गोनटस व अलेक्सझांडरसारखे राजे राज्य करीत होते. थोडक्यात भारतीय उपखंडातून हे धर्मप्रसारक एशिया, आफ्रिका व युरोप खंडात धर्मप्रसारासाठी प्रवास करीत होते हे आपल्या लक्षात येते.
बुद्धाच्या मृत्युनंतर जवळजवळ ३५०/४०० वर्षांनी अजुन एका राजाने बौद्धधर्माच्या प्रसाराला हातभार लावला आणि तो म्हणजे कुशाणांचा राजा कनिष्क.

Kushanmap

असे म्हणतात बुद्धाने त्याच्या हयातीतच कनिष्क पेशावरला एक भव्य स्तूप बांधेल असे भविष्य वर्तविले होते. मध्य एशियामधून जी यु-ची जमात भारतात स्थलांतरीत झाली त्यांचा हा राजा. त्यांच्या स्थलांतराबद्दल परत केव्हातरी लिहीन कारण तोही विषय बराच मोठा आहे. याच्याच राज्यातून भारतातून पहिला धर्मप्रसारक चीनमधे गेला व त्याबरोबर बौद्धधर्म.

कुशाणांचा राजा कनिष्क

Coin_of_Kanishka_I

अर्थात याबाबतीत मतांतरे आहेत. काही इतिहासकारांचे म्हणणे आहे की चीनला बौद्धधर्माबद्दल कळले ते त्यांच्या कनिष्काच्या राजदरबारात असलेल्या त्यांच्या राजदुताकडून. ते काहीही असले तरी चीनमधून येथे आलेले बौद्ध भिख्खू व येथून गेलेले बौद्ध धर्मप्रसारक यांच्या एकत्रित प्रयत्नांमुळे बौद्धग्रंथ मूळस्वरुपात आजही उपलब्ध आहेत. चीनचा एक सेनापती कौ-वेन-पिंग-चाऊ याच्या एका पुस्तकात अशी नोंद आढळते – सम्राट मिंग-टी याने त्साई-इन व इतर तेरा जणांवर एक वेगळी आगळी कामगिरी सोपवली जी आजवर जगात कुठल्याच राजाने आपल्या सैनिकांवर सोपवली नव्हती. त्यांना भारतात जाऊन बौद्धधर्माचे पवित्र ग्रंथ चीन मधे घेऊन यायचे होते. या उल्लेखामुळे चीनी इतिहासकरांच्या मते बौद्धधर्म हा हान घराण्याचा सम्राट मिंग-टी (लिऊ-झुआंग) सम्राटाच्या काळात चीनमधे प्रथम आला. काळ होता २५-७५ साल. पण सगळं सोडून त्याने ही कामगिरी या तेराजणांवर का सोपवली असेल हा खरा प्रश्र्न आहे. त्यासाठी चीनमधे एक दंतकथा सांगितली जाते.

” त्याच्या राज्यकारभाराच्या चवथ्या वर्षी सम्राट मिंग-टीच्या स्वप्नात एक अवतारी पुरुष आला ज्याचे शरीर झगझगत्या सोन्याचे होते. त्याच्या मस्तकामागे प्रभावळ चमकत होती. या आकृतीने त्याच्या महालात प्रवेश केला व ती नाहिशी झाली.’’ त्या काळातील प्रथेप्रमाणे त्याने त्याच्या मंत्र्यांना या स्वप्नाचा अर्थ विचारला. त्यातील एक मंत्री, फौ-ई, जो त्याच्या दरबारात राजजोतिषी होता, त्याने सांगितले,

‘महाराज आपण भारतात जन्मलेल्या एक महान साक्षात्कारी पुरुषाबद्दल ऐकले असेल. त्याचे नाव आहे शाक्यमुनी बुद्ध. आपल्या स्वप्नाचे मुळ त्या थोर पुरुषाच्या शिकवणीत दडलेले आहे.’’

हे ऐकल्यावर त्याने ताबडतोब त्याच्या दरबारातील अठराजणांची भारतात जाऊन ते पवित्र ग्रंथ चीनमधे आणण्यासाठी नियुक्ती केली. दंतकथा काहीही असो त्याचा मतितार्थ एवढाच की चिनी सम्राटाच्या कानावर बुद्धाच्या शिकवणीबाबतीत बरीच माहिती पडली असणार. इतकी की त्याला त्याची स्वप्नेही पडू लागली होती. ही मंडळी अकरा वर्षानंतर चीनला परत आली व त्यांनी येताना ग्रंथ तर आणलेच पण असे म्हणतात की त्यांनी राजा उदयन याने काढून घेतलेली बुद्धाची अनेक चित्रेही बरोबर आणली. बुद्धाने त्याच्या काळात राजा उदयनाच्या दरबाराला अनेकवेळा भेटी दिल्या होत्या कदाचित त्या काळात ही चित्रे काढली असावीत. (किंवा त्या चित्राच्या नकला असाव्यात. ही चित्रे जर चीनमधे मिळाली तर बुद्ध दिसायला कसा होता यावर बराच प्रकाश पडेल किंवा पडलाही असेल. मला कल्पना नाही.) बौद्धग्रंथ एकोत्तर आगम ज्याचे फक्त चीनी भाषांतर उपलब्ध आहे त्यात राजा उदयन याने बुद्धाची प्रतिमा चंदनाच्या लाकडात कोरुन घेतली असा उल्लेख सापडतो. या मंडळींनी त्यांच्याबरोबर दोन पंडीतही चीनला नेले. एक होता काश्यप मातंग नावाचा बौद्ध पंडीत. त्याला सम्राटाने काही प्रश्र्न विचारले. (मध्यभारतातील हा एक ब्राह्मण होता व त्याने बौद्धधर्म स्वीकारुन त्याचा पूर्ण अभ्यास केला होता. याच्या बरोबर अजुन एक पंडीत होता त्याचे नाव होते गोभर्ण. या दोघांबद्दल आपण नंतर वाचणार आहोत.) असो. पहिला प्रश्र्न होता,

‘धर्मदेवाने या देशात अवतार का घेतला नाही ? हे सांगू शकाल का आपण ?’’

‘‘ या विश्र्वाच्या मध्यभागी का-पि-लो नावाचा देश आहे. तीन युगांच्या बुद्धांनी येथेच जन्म घेतला. सर्व देवांची आणि ड्रॅगनची येथेच जन्म घेण्याची मनिषा असते. या प्रदेशात जन्म घेऊन बुद्धधर्माचे पालन करावे व सत्याचे खरे स्वरुप समजावे ही एकच इच्छा घेऊन ते येथे जन्म घेतात. बुद्धाच्या तत्वज्ञानाचा प्रकाश सर्वदूर पसरला आहे. हा धम्म शिकविण्यासाठी हजारो भिख्खू या विश्र्वात संचार करीत असतात.’’

यावर विश्र्वास ठेऊन सम्राटानी ताबडतोब एक मठ बांधण्याचा आदेश दिला. काश्यप मातंग व त्यांच्या बरोबर असणाऱ्या मंडळींनी हे सर्व बौद्ध साहित्य एका पांढऱ्याशूभ्र घोड्यावर लादून आणले म्हणून राजाने त्या मठाला नाव दिले श्र्वेताश्र्व मठ.

श्र्वेताश्र्व मठ बराचसा जसा होता तसा ठेवला आहे.

White Horse Temple 1

भारतात गेलेले चीने व त्यांच्याबरोबर परत आलेले पंडीत यांचे नाव तर इतिजहासात अजरामर झाले पण ज्या घोड्यावर हे ग्रंथ लादून आणण्यात आले त्याच्या योगदानाचा विसर पडू नये म्हणून त्याचे नाव या मठाला देण्याची कल्पना मला तरी भारी वाटते. या मठात पुजेसाठी त्यांनी एका बुद्धाच्या मुर्तीची स्थापना केली. वेशीवरही त्यांनी एक बुद्धाची प्रतिमा सामान्यजनांच्या दर्शनासाठी ठेवली जेणे करुन सर्वांना या थोर माणसाचे सतत स्मरण होत राहील. हीच कहाणी आपल्याला अनेक चिनी ग्रंथात आढळते. जवळजवळ तेरा ग्रंथात. (श्री बील यांचे पुस्तक).

पण या लेखाचे प्रयोजन हा इतिहास सांगणे हे नसून जे धर्म प्रसारक भारतातून इतर देशात, विशेषत: चीनमधे गेले त्यांची आठवण करुन देणे आहे. मधे एका लेखात मी या अशा थोर धर्मप्रसारकांबद्दल एक लेखमालिका लिहून त्यांच्या चरणी अर्पण करण्याची इच्छा प्रदर्शित केली होती, ती वेळ आता आली आहे असे मला वाटते. मी या धर्मप्रसारकांबद्दल जेवढा विचार करतो तेवढेच माझे मन त्यांच्याबद्दल अपार आदराने भरुन जाते. आपल्या भूमीपासून दूर्, अवघड प्रवास करत, संकटांवर मात करीत हे धर्मप्रसारक दूरवर बुद्धाचा धर्म शिअकवीत राहिले त्याबद्दल त्यांचे आभार मानावेत तेवढे कमीच आहेत. मध्य एशिया, अफगाणीस्तान या प्रदेशाबद्दल माझ्या मनात एक सुप्त आकर्षण आहे ते तेथे नंतर प्रस्थापित झालेल्या इस्लाम धर्मामुळे नव्हे तर अत्यंत चिकाटीने, अहिंसक मार्गाने भारतीय बौद्धांनी केलेल्या बौद्धधर्मप्रसारामुळे.

हा जो पंडीत काश्यप मातंग होता हा चीनमधे गेलेला पहिला धर्मप्रसारक मानला जातो.
काश्यप मातंग. (किआ-येह मो-थान) कंसात दिलेले हे त्याचे त्या काळातील प्रचलीत चीनी नाव आहे. हा काश्यप गोत्रात जन्मला म्हणून याचे नाव काश्यप मातंग असावे.

पंडीत काश्यप मातंग.
हा हिंदू ब्राह्मण मगध देशात जन्मला पण त्याचे कार्यक्षेत्र होते पेशावर किंवा पुरुषपूर. काश्यप मातंगांना चीनला नेण्यात आले तो काळ साधारणत: सन ६७ ते ७५ असा असावा. हल्ली काही सापडलेल्या चीनी कागदपत्रांवरुन/किंवा लेखांवरुन काही इतिहासकार असे मानतात की चीनमधे बौद्धधर्म पोहोचला तो ख्रिस्तपूर्व १ या काळात. अर्थात त्याच्याही आधी म्हणजे ख्रिस्तपूर्व १२० या काळात बौद्धधर्माविसयी चीनमधे माहीती होती हे निश्चित. ते कसे ते या लेखाचा विसय नाही. आपण मात्र असे म्हणू की असे असले तरी तरी काश्यप मातंगाच्या काळात चीनमधे धर्माचे खरे आगमन झाले.

काश्यप मातंग आणि गोभर्ण यांना पहिली अडचण आली ती भाषेची. त्यांना खोतानपर्यंत संस्कृतची साथ होती. संस्कृत समजणारी बरीच मंडळी त्याकाळात तेथे होती. चीनच्या सिमेवर बोलली जाणाऱ्या खोतानी भाषेचाही त्यांनी बराच अभ्यास केला होता पण चीनमधे आल्यावर हे सगळे कोलमडले. सम्राटाने बांधलेल्या मठात जेव्हा चीनी बौद्धांनी या दोन धर्मगुरुंना बुद्धाची शिकवण सांगण्याचा आग्रह धरला तेव्हा त्यांची मोठी पंचाईत झाली. त्यांनी चीनी भाषेचा अभ्यास मोठ्या चिकाटीने चालू केला पण त्यांना लगेचच उपयोगात आणता येईल असा एखादा ग्रंथ रचण्याशिवात गत्यंतर नव्हते. त्यांनी ज्यांच्याबरोबर ते आले होते त्या चीनी सरदारांच्या मदतीने चीनी जनतेसाठी किंवा अभ्यासकांसाठी एक सूत्र लिहिले. याचे नाव होते ‘‘बुद्धाने सांगितलेली बेचाळीस वचने.’’ काश्यप मातंगाने हे करण्यात खूपच दूरदृष्टी दाखविली असे म्हणायला पाहिजे. बऱ्याच वेळा कशाला, बहुतेक वेळा ज्ञानी पंडितांना काय सांगू आणि किती सांगू असे होऊन जाते. पण काश्यप मातंगांनी तो मोह आवरला व चीनी अभ्यासकांच्या पचनी पडेल अशा साध्यासुध्या, सहजतेने समजेल, अशा ग्रंथाची रचना केली. हा ग्रंथ अजुनही टिबेटमधे व मोंगोलियामधे त्या त्या भाषेमधे उपलब्ध आहे. हाच संस्कृत भाषेतील चीनी भाषेत भाषांतरीत झालेला पहिला ग्रंथ असे काही जणांचे म्हणणे आहे पण ते चुकीचे आहे. हा ग्रंथ चीनी भाषेतच रचला गेला. त्यात थेरवदा व महायान पंथाच्या सुत्रांचे भाषांतर आहे हे खरे.

त्या काळात चीनमधे ताओ व कन्फुशियस तत्वज्ञानाचे प्राबल्य होते. सम्राटाच्या दरबारात अर्थात त्यांचेही धर्मगुरु होतेच. या मंडळींनी काश्यप मातंगाच्या कार्यात अडथळे आणण्याचा भरपूर प्रयत्न केला पण शेवटी एका वादविवादात हरल्यावर सम्राटानेच बौद्ध धर्म स्वीकारल्यावर त्यांचे प्राबल्य बरेच कमी झाले व बौद्धधर्माची पताका चीनमधे फडकू लागली. एवढ्या कमी काळात हे यश आश्चर्यजनकच म्हणायला हवे. अर्थात त्याच्यामागेही बरीच कारणे होती. मी मंकी हे पुस्तक मराठीत  लिहिले आहे. त्यात हे कसे त्रास द्यायचे याचे वर्णन आहे.

एकतर बुद्धाचा धर्म सुटसुटीत, कशाचेही अवडंबर न माजविणारा होता.

शिवाय ताओंचे तत्वज्ञान सामान्यजनास कळणे अत्यंत अवघड होते.

शेवटी सगळ्यात महत्वाचे कारण होते ते म्हणजे खुद्द सम्राटानेच दिलेला राजाश्रय.

काश्यप मातंग यांनी आपला देश सोडून चीनमधे बौद्धधर्माच्या प्रसारास वाहून घेतले. ते परत कधीच भारतात परत आले नाहीत. लो-यांग येथे पो-मा-स्सूच्या मठात त्यांनी अखेरचा श्र्वास घेतला तेव्हा त्यांचे वय बरेच असावे.
त्याच मठात त्यांचे एक चित्र रंगविलेले आहे. त्यावरुन आपल्याला ते कसे असावेत याची कल्पना येऊ शकते.

काश्यप मातंग.

Kashyap-Matang.jpg

त्यांनी केलेल्या अडतिसाव्या सुत्राचे मराठी भाषांतर येथे देत आहे.
३८ वे सूत्र.
जिवनाची क्षणभंगुरता.
बुद्धाने एका श्रमणास विचारले,
किती काळ तू जिवंत राहणार आहेस याची तुला कल्पना आहे का ?
‘‘अजुन काही दिवस तरी !’’ श्रमणाने स्मितहास्य करीत उत्तर दिले.
‘‘तुला जीवनाबद्दल काही माहिती आहे असे मला वाटत नाही.’’ बुद्ध म्हणाला.
त्याने तेथेच असलेल्या दुसऱ्या श्रमणास हाच प्रश्न केला.
‘‘हे जेवण संपतोपर्यंत तरी ! ’’ त्याने उत्तर दिले.
‘‘तुलाही जीवनाबद्दल काही माहिती आहे असे वाटत नाही.’’
मग त्याने तिसऱ्या श्रमणास हाच प्रश्र्न केला.
‘‘ या एकाच श्र्वासापर्यंत.’’ त्याने उत्तर दिले.
‘‘ बरोबर ! तुला जीवनाचा खरा अर्थ समजला आहे असे मी म्हणू शकतो’’
बुद्धाने स्मितहास्य करीत उत्तर दिले…..

काश्यप मातंगांनंतरही त्यांनी सुरु केलेले हे कार्य त्यांच्या शिष्यांनी मोठ्या धडाडीने सुरु ठेवले. एवढेच नव्हे तर भाषांतरीत ग्रंथात अधिकाधीक अनमोल ग्रंथांची भर पडत गेली…

त्यातीलच एक श्रमण होता ‘‘धर्मरक्ष’’ त्याचे चिनी भाषेतील नाव आहे ‘‘चाऊ फा-लान’’……

दोन हजार वर्षे टिकून राहिलेल्या या मठाचा पाडाव केला १९६६ मधे थोर पुढारी माओत्से तुंग यांच्या अनुयायांनी. श्र्वेताश्र्व मठाच्या लुटीचे वर्णन कम्युनिस्ट पार्टीच्या एका सदस्याने असे केले आहे –

या मठाजवळील कम्युनिस्ट पार्टीच्या शाखेने सांस्कृतिक क्रांतीच्या नावाखाली शेतकऱ्यांची एक टोळी घेऊन हा मठ उध्वस्त करण्यासाठी त्यावर चाल केली. १००० वर्षापूर्वी (अंदाजे ९१६ साली) लिॲओ घराण्याने तयार करुन त्या मठात ठेवलेले अठरा अरहतांचे पुतळे प्रथम फोडण्यात आले. दोन हजार वर्षांपूर्वी भारतीय भिख्खूंनी आणलेले ग्रंथ जाळण्यात आले. जेडचा श्र्वेत अश्र्वाचा अनमोल पुतळा तोडण्यात आला. आज ज्या काही वस्तू त्या मठात दिसतात त्याची कहाणी वेगळीच आहे.

कंबोडियाच्या राजाने, नरोद्दम सिंहनुक याने या मठाला भेट देण्याची इच्छा प्रदर्शित केल्यावर चौ-एन्लायची गडबड उडाली. कारण नरोद्दम सिंहनुकची भेट ही सदिच्छा भेट होती आणि तो जगाला चीनमधे सगळे कसे व्यवस्थीत चालले आहे हे सांगणार होता. त्याच्या भेटीआधी चीनमधील इतर मठातील बऱ्याच वस्तू रातोरात त्या मठात हलविण्यात आल्या. व नंतर कम्युनिस्ट पक्षाच्या आदेशानुसार त्या देणगी म्हणून स्वीकारण्यात आल्या ज्यामुळे त्या वस्तू परत पाठविण्याचा प्रश्र्न उदभवला नाही.

महायानातील महापरिनिर्वाण सुत्रामधे शाक्यमुनींनी असे भविष्य वर्तविले होते की त्याच्या निर्वाणानंतर सैतान, राक्षस व वाईट प्रवृत्ती बौद्धधर्माचा नाश करण्यासाठी बौद्धधर्मामधे महंत, भिख्खूं म्हणून जन्म घेतील व धर्माचा नाश करतील. हे खरे आहे की दंतकथा यावर मी भाष्य करणार नाही पण जे घडले ते तसेच झाले. राजकारणी भिख्खूंनी कम्युनिस्ट पक्षाला हाताशी धरुन (किंवा उलटे) बौद्ध संघाचे नियम बदलले. आता त्यांना निळे कपडे घालण्याची परवानगी देण्यात आली. दारु पिण्यास व मांसभक्षण करण्यासही परवानगी देण्यात आली. विवाह करण्यास उत्तेजन देण्यात आले तर संपत्ती जमा करण्यात काहीही वाईट नाही असे सांगण्यात आले. ज्यांनी याला विरोध केला त्यांना निर्घृणपणे ठार मारण्यात आले. हे अर्थातच सगळे सांस्कृतिक क्रांतीच्या नावाखाली चालले होते. या प्रकारे त्यांनी तिन्ही धर्म नष्ट करण्याच प्रयत्न केला.

लेनिन याने म्हटल्याप्रमाणे – ‘‘धर्माचे अस्तित्व मिटविण्यासाठी धर्मातुनच प्रयत्न व्हायला पाहिजे.’’ तसे प्रयत्न नेटाने करण्यात आले. पण काय झाले हे आज आपण पहातोच आहोत… तिन्हीही धर्म/तत्वज्ञान आज जिवंत आहेत व त्यांच्या अनुयायांमधील धर्मावरील श्रद्धाही चांगल्या बळकट झालेल्या दिसतात. असो.  

क्रमश:
जयंत कुलकर्णी.

Posted in लेख | Leave a comment

वॉल्डन – २

वॉल्डन

IMG_0120

….अनुभवाने माझी दृष्टी आत तीक्ष्ण झाली आहे आणि मला स्पष्ट दिसतंय की तुम्ही हलाखीचे जीणं जगताय. कर्जे न फेडता आल्यामुळे तुम्ही जामिनावर बाहेर आहात. काहीतरी उद्योग करून तुम्हाला कर्जातून बाहेर पडायचे आहे. कर्ज – एक अतिप्राचीन दलदल ज्यातून मानव बाहेर पडायचा युगानुयुगे प्रयत्न करत आहे. कर्जबाजारी दररोज नवीन दिवसाचा वादा करतात. रोज दिवाळखोरीत मरण जगतात. पुढे आजारपणात उपयोगी पडेल म्हणून तुम्ही आजारी पडेपर्यंत कष्ट करून पैसे गोळा करता आणि दिवाळे निघणार्‍या बँकेत ठेवता. किती पैसे, कुठे ठेवले आहेत हे महत्त्वाचे नाही. सर्वसाधारणपणे सगळीकडे हीच परिस्थिती आहे.

मला कधीकधी आश्‍चर्य वाटतं की आपण दक्षिणेकडे असलेली निग्रोंची गुलामगिरी एवढ्या सहजपणे कशी काय मान्य करतो. आता दक्षिणेकडे गुलामांचे मालक आहेत आणि उत्तरेत ही आहेत. ही मंडळी दक्षिण व उत्तर दोन्ही गुलाम करायला निघाली आहेत. दक्षिणेचा मालक असला तर तेे भयंकर असेल तर आता उत्तरेचा मालक असला तर तेे महाभयंकर आहे असे म्हणावे लागते. पण गुलामीच्या प्रथेला ह्रदयात स्थान देणारे, गुलाम हाकणारे सगळ्यात भयंकर आहेत असे मी म्हणतो. माणसांमधे परमेश्वराचा अंश असतो असे म्हणतात पण एखाद्या हमरस्त्यावर दिवस रात्र गुलामांचा व्यापार करणारे दलाल पहा, त्यांच्यात परमेश्वराचा अंश कसा काय असेल ? घोड्याला चारा घालणे व पाणी घालणे हे तो स्वत:चे सर्वोच्च कर्तव्य समजतो. त्याच्या भवितव्याला तो त्याच्या माल पोहोचविण्याइतकेच महत्त्व देतो. परमेश्वरानेच माणसाला जन्माला घातल्यामुळे माणसात परमेश्वराचे प्रतिबिंब पडते असे प्राचीन ग्रंथ म्हणतात. मग आहे का त्याच्यात परमेश्वराचा अंश ? आहे का तो थोडासा तरी परमेश्वरा सारखा ? पण तो दिवस लपून छपून काढतो. तुम्ही पहाल तो कायम घाबरलेला असतो. तो मरणाला किंवा परमेश्वराला घाबरत नाही तर तो घाबरत असतो त्याचे स्वत:चे स्वत:बद्दल जे मत झाले आहे त्याला. या मतांचा गुलाम असताना त्याच्या कर्माने जी प्रसिद्धी त्याला मिळाली आहे त्याला. पण खरं म्हटलं तर समाजाची आपल्याबद्दल असलेली मते ही आपल्या स्वत:ची स्वत:विषयी असलेल्या मतापेक्षा कमी जहाल असतात. माणसं स्वत:स किती ओळखतात त्यावरून त्याचे नशीब ठरते असे मला वाटते. ज्या प्रमाणे श्री. विलबरफोर्स यांनी इंग्लंडच्या साम्राज्यातून गुलामी हद्दपार केली तसा आपल्या येथे दूरदूरच्या प्रांतात कोण विलबरफोर्स येणार आहे ? शिवाय घरात अखंडपणे घरकाम करणार्‍या स्त्रियांचाही विचार करावा लागेल. त्या इतक्या अपरिपक्व आहेत की त्यांना त्यांच्या भवितव्याची चिंताही भेडसावत नाही.

आज बहुसंख्य माणसे अगतिक होऊन जगत आहेत. संन्यासी वृत्तीने जगणारी माणसे खरे तर अगतिक असतात हे अनेक वेळा सिद्ध होते आहे. काहीच न जमल्यामुळे संन्यास घेणे ही नित्याचीच बाब झाली. निराशेने ग्रासलेल्या शहरांची वाटचाल निराशेने ग्रासलेल्या देशाकडे चालली आहे. ज्या प्रमाणे मिन्क व मस्क्रॅट प्राणी सापळ्यातून सुटण्यासाठी स्वत:चे पाय कुरतडतात तशीच यांची अवस्था झाली आहे हेच खरे. खेळांच्या आवरणाखाली ही तुम्हाला हीच अगतिकता सापडेल कारण त्यात खेळ उरलेलाच नाही कारण हे खेळही कष्ट केल्यानंतरच खेळले जातात. पण निराशेपासून स्वत:ला दूर ठेवण्यातच शहाणपणा असतो.

वेस्ट मिनिस्टरच्या न्यु इंग्लंड प्रायमरमधे प्रश्नोत्तराच्या स्वरुपात धार्मिक शिक्षण केले जाते. यात एक महत्त्वाचा एक प्रश्न विचारला जातो तो म्हणजे माणसाच्या जन्माचा अर्थ काय ? त्याचे या इहलोकात काम काय? ( याचे उत्तर अर्थातच परमेश्वराची भक्ती हे आहे) पण या प्रश्नापेक्षा माणसाच्या खर्‍या गरजा काय आहेत आणि त्या भागविण्याचे खरे मार्ग कुठले आहेत हा प्रश्न जास्त महत्त्वाचा आहे. सध्यातरी समाजाने जाणूनबुजून जगण्याची सर्वसामान्य रीत स्वीकारलेली दिसते आहे. ती त्यांना इतर जीवन पद्धतीपेक्षा जवळची वाटते म्हणून असेल कदाचित पण त्यामुळे त्यांना दुसरी कुठली जीवन पद्धती अस्तित्वात नाही असे प्रामाणिकपणे वाटते. पण अजूनही उशीर झालेला नाही. आपले गैरसमज आपण सहज दूर करू शकतो. आत्ता जे आहे ते तसे नव्हते. कितीही प्राचीन असली तरी विचारपद्धतीवर आणि जीवनपद्धतीवर आंधळा विश्वास ठेऊ नये हेच खरं. आज एखाद्या तत्त्वाची चलती असेल तरी ते उद्या ते टिकाव धरेल याची शाश्वती देता येत नाही. त्या तत्त्वांचा धूर झालेला कदाचित तुम्हाला पहावा लागेल किंवा याउलट ज्याच्याकडे दुर्लक्ष झाले आहे अशा विचारप्रवाहांचं पाऊस उद्या पडणारच नाही असेही कोणी ठामपणे म्हणू शकत नाही. जुनी जाणती मंडळी तुम्हाला हे जमणार नाही असे ठामपणे म्हणतात आणि तुम्ही ते सहजपणे करून दाखवता. या जुन्या खोडांचे मार्ग वेगळे आणि आजच्या तरुणांचे मार्ग वेगळे. प्राचीन काळी माणसाला अग्नी कसा प्रज्वलित ठेवायचा असा गहन प्रश्न पडत असे तर आता लाकडे इंजिनात सारून माणसे जगभर पक्षांच्या वेगाने प्रवास करतात. याचा अर्थ शब्दश: घ्यायला नको. मी एखादा विचार प्रज्वलित ठेवून पुढे कसा न्यायचा याबद्दल बोलतोय. अनुभव हा चांगल्या मार्गदर्शकाला आवश्यक असणारा सगळ्यात महत्त्वाचा गुण आहे असे मी मानत नाही कारण त्याच्या भूतकाळात त्याने यशापेक्षा अपयशच जास्त पचविले असण्याची शक्यता जास्त आहे. त्याने एवढे जगून मुलभूत ज्ञान मिळवले असेल का ही शंका मनात येणे अत्यंत रास्त आहे. अगदी खरं सांगायचं तर या म्हातार्‍यांकडे तरुणांना सल्ला देण्यासारखे काही उरलेले नाही कारण त्यांच्या वेळचे जग वेगळे, संकल्पना वेगळ्या, प्रश्न वेगळे आणि त्याची उत्तरे वेगळी. शिवाय आपण ते अनुभवी आहेत, अनुभवी आहेत, असे म्हणतो त्या बाबतीत बोलायचे झाले तर तो अनुभव अत्यंत वैयक्तिक असतो. त्याचा कितपत उपयोग आजच्या तरुणांना होईल याची मला शंकाच आहे. या ग्रहावर मला येऊन तीस वर्षं झाली पण चांगल्या सल्ल्यातील मला साधा ‘स‘ ही ऐकू आलेला नाही. ज्याचा उपयोग होईल असे त्यांनी मला काही सांगितलेले नाही कारण बहुधा त्यांना ते शक्यही नसावे. माझ्या आयुष्यात मी जी वाटचाल केली त्यात मी ठेचकाळलो असेन, मी नाही म्हणत नाही पण ज्यांनी हे आयुष्य उपभोगले आहे त्यांचा मला काही फायदा झाला आहे असे मला तरी वाटत नाही. हं.. एक मात्र खरं की मला जरा कुठला आगळा वेगळा अनुभव आला असेल तर माझ्या मार्गदर्शकांनी त्या प्रकारच्या अनुभवाबद्दल काही सांगितलेले मला तरी आठवत नाही….

क्रमशः….

वॉलडन : हेन्री डेव्हिड थोरो.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Posted in भाषांतर | Leave a comment

बाळासाहेब xxx ( पाहिजे तर लोखंडे म्हणू.)

बाळासाहेब xxx ( पाहिजे तर लोखंडे म्हणू.)

मागच्या एका कथेत आपण आमच्या मालोजीरावांबद्दल ऐकले. मालोजीरावांची जीवनगाथा म्हणजे एक अद्‌भुत कादंबरी सहज होईल. पण आज आपण त्यापेक्षाही अद्‌भुत अशा आमच्या मित्राबद्दल वाचणार आहोत. मालोजीराव काय आणि बाळासाहेब काय, अशी माणसे या पृथ्वीतलावर जन्म घेतात असे कोणी मला आत्ता सांगितले, तर मी त्याला निश्चितच मूर्खात काढेन.

बाळासाहेब काही आमच्याबरोबर इंजीनिअरिंग कॉलेजला नव्हता. तो आमच्याबरोबर होता एफवायपर्यंत. त्याला आमच्याबरोबर इंजीनिअरिंगला प्रवेश मिळाला होता, पण त्याने तो नाकारला आणि परत बी ग्रूप घेऊन एफवायला बसला. बाळासाहेबांना हे असले सहज शक्य होते, कारण ते कमालीचे बुद्धिमान होते. मधून मधून बाळ्या आणि बाळासाहेब म्हटले की अहोजाओ हा घोळ तुम्ही कृपया चालवून घ्या, कारण तो घोळ केवळ त्याच्या नावामुळे आहे. पण त्याची आणि आमची मैत्री नसती, तर मला त्याला आदराने बाळासाहेब म्हणूनच संबोधायला आवडले असते. आमच्या कॉलेजच्या हॉस्टेलमध्ये साहेब मालोजीरावांचे रूम पार्टनर म्हणून राहत असत. हॉस्टेलवरील दोन खोल्या म्हणजे १०१ व १०२ म्हणजे आमचा अड्डाच झाला होता म्हणा ना. एकात बाळासाहेब व मालोजीराजे राहत, तर दुसऱ्यात कलीम व भट्या राहायचे.

माझ्यात आणि या मित्रांमध्ये एक जवळीक निर्माण झाली होती ती माझ्या आईवडिलांमुळे. माझे वडील होते भारतीय वायुदलाचे एक निवृत्त सैनिक. कुठल्याही धार्मिक अवडंबरावर त्यांचा काडीचाही विश्र्वास नव्हता. आई थोडेफार देवाचे करायची, पण ब्राह्मणाचे घर असून आमच्या घरात पार स्वयंपाकघरापासून देवघरापर्यंत सगळ्यांना मुक्त प्रवेश असायचा. यात हे माझे मित्रही आले. या गोष्टीचे त्यांना फार अप्रूप वाटायचे. त्या काळात आमच्या शहरात ही बाब तशी विशेष मानली पाहिजे. आमच्या काही नातेवाइकांनी तर आमचे नावही टाकले होते…पण आम्हाला काही फरक पडत नव्हता, कारण नव्या पिढीचा हळूहळू उदय होत होता व अर्थकारणाला देशात व व्यक्तिगत पातळीवर महत्त्व प्राप्त होऊ लागले होते. हे आमचे हॉस्टेलवरचे मित्र हॉस्टेलच्या जेवणाचा कंटाळा आला की हक्काने आमच्याकडे जेवायला येत. पोटभर जेवत. (हॉस्टेलवरच्या जेवणाबद्दल मी लिहीत नाही, कारण जे कुठल्याही हॉस्टेलवर राहिले आहेत, त्यांना त्यात नवीन काही नाही.) आम्हीही सुट्टीत बाळासाहेबांच्या शेतावर असलेल्या घरी जात असू…

बारामतीच्या पुढे एका आडगावात बाळासाहेबांची दहा-बारा एकर जमीन होती. घर चांगले सुखवस्तू होते, कारण बाळासाहेबांसकट त्याचे तीन भाऊ अत्यंत बुद्धिमान होते. सगळ्यात मोठा इंजीनियर झाला व सरकारी नोकरी करत होता. दुसरा इंजीनियर झाला आणि एका मोठ्या कंपनीत चांगल्या हुद्द्यावर होता. तिसरा माझगाव डॉकवर कंटेनर हलवायचे काम करीत असे. त्याच्याकडे भले मोठे वीस ट्रक व ट्रेलर होते असे म्हणतात आणि बाळासाहेब आता त्यांच्याच पावलावर पाऊल टाकत कोणीतरी मोठे होण्याच्या मार्गावर होते. सगळी भावंडे हडकुळी, जणू काही दुष्काळातून आल्यासारखी दिसायची. त्यात सगळ्या हडकुळा म्हणजे आमचा बाळ्या. उंच मान, गालफाडे वर आलेली व सदानकदा केसांना लावलेल्या तेलाने केस चमकत. ओठ पातळ. दात पांढरेशुभ्र. बारीक तलवार कट मिशा. बाळ्याच्या हनुवटीवर एक तीळ होता, हे मला अजून आठवते आहे. वाचताना त्याच्या कपाळावर आठ्यांचे जाळे आवळले जायचे व तो थोडासा चिडल्यासारखा दिसे. यावर त्याचे म्हणणे होते, “बरंय ना. कोणी त्रास द्यायला येत नाही.” बाळ्या केसांचा भांग अगदी व्यवस्थित पाडायचा. त्याला एकही केस इकडे तिकडे झालेला चालायचा नाही. सकाळची कमीतकमी १० मिनिटे तरी भांग पाडण्यात घालवे स्वारी. बाळ्याचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याने अंगाला कधीही साधा सदरा लावला नाही. स्ट्राईप्स म्हणजे बाळासाहेबांचा जीव का प्राण. मालोजीच्या बरोबर विरुद्ध. बाळासाहेब पायात कायम कोल्हापुरी पायताणे घालायचा. असा हा बाळासाहेब बाहेर निघाला की आम्हाला धनगरी कुत्र्याची आठवण यायची. आम्ही त्याला तसे चेष्टेने म्हणतही असू. त्यावर त्याचे उत्तर ठरलेले असे, ‘‘धनगरच आहोत आम्ही.’’ बाळ्याचे वाचन दांडगे. ज्याप्रमाणे नाव शेवटी बंदराला आसऱ्याला येते, त्याप्रमाणे आमचे बाळासाहेब शेवटी ग्रंथालयात हमखास सापडायचे. मला आठवते आहे, कचऱ्यात पडलेला कागदाचा चिठोराही तो वाचून काढायचा. वाचनामुळे बाळ्याचे इंग्लिश, मराठी उत्तम होते. एखाद्या इंग्ग्लिश पुस्तकाबद्दल ऐकावे तर त्याच्याकडूनच. त्याच्या तोंडून इंग्लिश सिनेमाच्या गोष्टी ऐकताना आम्ही गुंगून जायचो. हे सगळे वैभव असताना त्या घराचे पाय मात्र जमिनीवर होते. एकदा आम्ही त्याच्या वस्तीवर गेलो असताना मी स्वत: माझ्या डोळ्याने पाहिलेय, त्याचे म्हातारे वडील मुंडासे सांभाळत लटपटत गव्हाचे एक पोते ट्रकमध्ये चढवत होते. म्हातारा होता काटक, पण ते आता त्याला शक्य नव्हते. इतरांनी मदत केल्यावर ते पोते कसेबसे गाडीत चढले. गाडीही यांचीच. मी म्हटले,
‘‘ बाळासाहेब, आता म्हाताऱ्याला विश्रांती द्या की!’’
‘‘अरे, ते ऐकत नाहीत. पहिले पोते मीच चढवणार म्हणतो म्हातारा. जाऊ देत, एक दिवस थांबेल…’’ बाळासाहेब कौतुकाने म्हणाले.

बाळ्याच्या घरात गेल्यावर आमची चंगळ असायची. मटण खावे तर बाळ्याच्या आईच्या हातचेच. ताजे मटण व खास धनगरी पद्धत. जरी शहरात शिकायला असले, तरी बाळ्याला शेतीवाडीची पूर्ण कल्पना होती. वडलांचे मुंडासे बाळ्या सहजपणे बांधत असे आणि तेसुद्धा एकदाही न चुकता. धनगरी मुंडासे बांधण्यास किती अवघड असते हे मी तुम्हाला सांगायला नको. अर्थात आता कोणीच त्या पद्धतीने बांधत नाही म्हणा. आपण सध्या जे पाहतो ते सगळे उत्तरेच्या पद्धतीचे. बाळ्याची आई सडपातळ, अंगाने शेलाटी, हालचालीत चपळ. सगळी मुले तिच्यावरच गेली होती. कष्टाला त्या घरात कोणीही हार मानणारे नव्हते. कष्ट शारीरिक असोत किंवा बौद्धिक.

कॉलेजमध्ये बाळ्याचा दिवस कॉलेजच्या ग्रंथालयातच जायचा. अवांतर वाचन अफाट. अभ्यास केव्हा करायचा कोण जाणे, पण याचा नंबर कायम पहिल्या पाचात. एकदा रसायनशास्त्राच्या वर्गात बाळ्याने एक गणित सोडवले. त्याचे उत्तर काही सरांच्या उत्तराशी जुळत नव्हते. सरांनी जरा जास्त ताणल्यावर बाळासाहेबांनी भर वर्गात उत्तर दिले, ‘‘सर, इफ आय ॲम राँग, देन बॉईल्स लॉ इज राँग.’’ चिडून सरांनी बाळ्याला वर्गातून हाकलून दिले, पण नंतर त्याला बोलावून घेतले….
‘‘बाळासाहेब, तुमचे बरोबर आहे. पण लक्षात घ्या, माझे चुकले होते. तुम्हाला वर्गातून हाकलले ते तुम्ही बॉईल्सची अक्कल काढली म्हणून. तुम्ही पुढे मोठ्ठे व्हाल, पण कुठल्याही प्रकारचा माज हा वाईटच, हे चांगले लक्षात ठेवा…’’

बाळ्याने हे मात्र आयुष्यभर लक्षात ठेवले. पण बाळासाहेबांच्या नशिबाला हे मान्य नव्हते. त्याने माजल्यासारखे बाळ्याला छळायला सुरुवात केली. मधल्या काळत आम्ही इंजीनिअरिंगला गेलो व बाळ्या इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समधे बीएस्‌सी करायला गेला. त्या काळात संपर्काची सोय आजच्याएवढी नव्हती. संपर्क कमी होत गेला.

मध्ये एकदा भेटला, तेव्हा त्याने त्याच्या घराची कशी धुळधाण उडाली, ते सांगितले. अमानवी शक्ती – म्हणजे आजकालच्या भाषेत डार्क स्पिरिट्स – दुष्ट प्रवृत्ती जन्माला घालतात असे मानायचे काही कारण नाही. तोडीचा दुष्टपणा करण्यास माणूस पुरेसा आहे…. असे कोणी तरी म्हटले होते..

पहिल्या दोन भावांचा खून झाला, तिसरा जीव वाचविण्यासाठी पळून गेला. वडील वारले होते व आईने गाव सोडून माहेरी आसरा घेतला होता. (तीही नंतर खंगून वारली.) हे सगळे झाले भाऊबंदकीमुळे, असे त्याचे म्हणणे होते. दादागिरी करणारे, दडपशाही करणारे, किंवा इतरांचे हक्क हिंसेने पायदळी तुडविणारे हे गुन्हेगार आहेतच, पण त्यांचा सगळ्यात मोठा गुन्हा हा आहे की ज्यांच्यावर त्यांनी अत्याचार केले आहेत, त्यांना ते या नवीन मार्गाची ओळख करून देतात…. त्यामुळे तिसऱ्या भावाने दोन-चार मुडदे पाडले व तुरुंगात गेला. खरे खोटे त्यालाच माहीत. पण बाळासाहेबांनाही अवकळा आली होती, हे खरे.

‘‘काय रे! मग तुझ्या शिक्षणाचे काय?’’

‘‘चालू आहे मालोजीराजांच्या कृपेने.’’ बाळ्या म्हणाला.

‘‘मी केली असती मदत शक्य असते तर, पण ते म्हणजे ’उघड्यापाशी नागडं गेलं आणि थंडीनं काकडून मेलं’ असं झालं..’’ मी म्हणालो.

‘‘मग आता काय विचार आहे?’’

‘‘मला अमेरिकेत जाऊन संशोधन करायचे आहे… आहेत डोक्यात काही कल्पना. जेनेटिक्समध्ये काम करायचंय मला. मला काजूचे गुणधर्म असणारे शेंगदाणे तयार करायचे आहेत….मालोजीनेही मदत करण्याचं वचन दिलं आहे… बघू या काय होतंय ते…. नाही, म्हणजे करायचंच आहे मला…’’

ते ऐकून आम्ही पडायचेच बाकी होतो. इतरांनी त्याची येथेच्छ टिंगलटवाळी उडवली. मी मात्र गप्प होतो. बाळासाहेब मृगजळाच्या मागे धावणाऱ्यांपैकी नाहीत, हे मला पक्के माहीत होते.

‘‘बुडाले म्हणायचे आमचे पैसे!’’ मालोजी.

‘‘बाळासाहेब, गंमत केली बरं का…नाहीतर बसाल गप्प…’’ मालोजी म्हणाला.

अनेक वर्षे गेली. मालोजी अमेरिकेत गेला आणि त्याने बाळ्यालाही तेथे जाण्यास मदत केली. आमच्यातील अंतर वाढले आणि घसटही कमी झाली. पण शाळा-कॉलेजातील मैत्रीत एक गुण असतो, तो म्हणजे त्या मैत्रीला काळ आणि अंतर याचे बंधन नसते. कितीही वर्षांनी भेटा, कुठेही भेटा, मधली वर्षे गाळून परत त्या भेटीपर्यंत आपण त्याच क्षणी परत येतोच. परिस्थितीशी भांडण्याचे सुरुवातीचे दिवस होते ते. यश-अपयश पचवत सगळ्यांचीच वाटचाल चालू होती. मधेच केव्हा तरी मालोजीचा फोन येई. आम्ही फोन करायचा प्रश्र्नच नव्हता. परवडणेच शक्य नव्हते. फोनवर आम्ही बाळासाहेबांचीही चौकशी करायचो.

‘‘त्याचे ठीक चालले आहे. एका गोऱ्या मुलीशी प्रकरण चालू आहे. बहुधा लग्न करतील ते. माझे सगळे पैसे व्याजासहित परत केले, बरं का त्याने! मी व्याज नको म्हणत होतो, पण धनगराने ऐकले नाही.’’

आम्ही आपापसात आमच्या जातीचा अगदी आरामात उल्लेख करायचो. कोणालाच त्याचे काही वाटत नसे, कारण एकमेकांविषयी वाटणाऱ्या प्रेमाची व आदराची आम्हाला सगळ्यांनाच खातरी होती. मुख्य म्हणजे आम्ही जेव्हा (एकमेकांची) जात काढत असू, तेव्हा त्या जातीचे फक्त चांगले गुणच आमच्या मनात असत. हिणवण्याचा प्रश्र्नच नसे.

‘‘मग चांगलंय की. भेटतो की नाही कधी?’’

‘‘छे रे! तो दुसऱ्या टोकाला आणि मी दुसऱ्या. विमानानेच चार तास लागतात. बघू या, लग्नाला बोलवतोय का… त्याने बोलावले तर मात्र मी जाणार आहे.’’

‘‘तुमचे काय मालोजी? काही प्रकरण?’’ मी हसत विचारले.

‘‘आमचे झाले एकदाच प्रकरण… आता काही होईल असे वाटत नाही…’’ मालोजी.

‘‘पण त्याचे काय चालले आहे? ते काजू आणि शेंगदाणे… त्याचे पुढे काय झाले?”

‘‘चेष्टा करू नकोस. तो जेनेटिक्समधला बाप माणूस समजला जातो आता. मोन्सँटोमध्ये मोठा साहेब आहे आता तो. काहीतरी म्हणत होता तो की त्याचे संशोधन प्राथमिक अवस्थेत असले, तरी योग्य मार्गावर आहे…’’

‘‘येणार आहे का इकडे?’’

‘‘त्याचे संशोधन संपत आले की मग तिकडे त्याच्या फील्ड ट्रायलसाठी येणार आहे असे म्हणत होता…’’

त्यानंतर बरीच वर्षे त्या दोघांची काहीच खबरबात नव्हती. एक दिवस मीही ॲग्रिकल्चरल कॉलेजमधे जाऊन जेनेटिक्सची व त्याचा बियाणे तयार करण्यासाठी वापर यावर थोडीफार माहिती काढली. एक गोष्ट लक्षात आली म्हणजे ते अवघड होते पण कुठल्याच शास्त्रज्ञाने अशक्य आहे असे म्हटले नव्हते. मग मी तो विचार बाजूला सारला.

अशीच अनेक वर्षं सरली आणि अचानक माझ्या कंपनीत बाळासाहेबांचा फॅक्स आला. वाचून मी गारच झालो. बाळासाहेब, त्याची बायको व दोन मुले पुढच्या महिन्यात भारतात येणार होते. त्याला त्याच्या गावाकडे महत्त्वाचे काम असल्यामुळे तो गावीच मुक्काम टाकणार होता. आम्हाला सगळ्यांना त्याने तेथेच बोलावले होते. त्याची बायको व मुले मुंबईला त्याच्या नातेवाइकांच्या फ्लॅटवर माझ्याच गाडीने परतणार होती. बाळ्याने ड्रायव्हरची सोय केली होती. शेवटचे वाक्य खास माझ्यासाठी होते, ‘‘ कोणी आले नाही तरी तू मात्र जरूर येच. महत्त्वाचे बोलायचे आहे.’’

बघता बघता बाळासाहेब येण्याचा दिवस उजाडला. तिसऱ्या दिवशी मी त्याच्या वस्तीवर जाणार होतो. त्या दिवशी उठलो तोच मनात हुरहुर घेऊन. कसा असेल बाळ्या? तसाच असेल का, साहेबासारखा बोलत असेल असे अनेक विचार मनात येत होते. त्याच्या त्या काजूच्या संशोधनाचे काय झाले असेल…? एक ना दोन.. पहाटे गाडी काढली आणि बारामतीला निघालो. दहाच्या सुमारास त्याच्या वस्तीवर पोहोचलो आणि मला ते घर ओळखुच येईना. एकच खोली कशीबशी तग धरून उभी होती. बाकी सगळे घर ढासळले होते, पण घराभोवती हिरवागार उस डोलत होता. मला काही उमजेना…. अर्थात त्याचे उत्तर मला नंतर मिळणार होते. गाडीचा आवाज ऐकून काहीही फरक न पडलेला बाळ्या बाहेर आला… मागे लुकलुकणाऱ्या डोळ्यांची दोन गोरी मुले त्याच्या आड लपून मला न्याहाळत होती. त्या सगळ्यांच्या मागे बाळ्याची गोरीपान, निळ्या डोळ्याची बायको आमच्याकडे पाहत उभी होती. बाळ्याने धावत येऊन मला मिठी मारली आणि आम्ही घराकडे वळलो…

‘‘तू फ्रेश हो! तोपर्यंत मीही आवरून घेतो. आपल्याला आमदाराला भेटायला जायचे आहे. तुझी गाडी आहे, तोपर्यंत दोन चार कामे उरकून टाकू. चालेल ना ?’’

‘‘ तू म्हणशील तसंऽऽ’’

‘‘पण आमदाराकडे काय काम काढलंस बाबा ?’’

‘‘ते सगळं तुला गाडीतच सांगतो.’’ बाळासाहेब म्हणाला.

थोड्याच वेळा चहापाणी करून आम्ही निघालो. वाटेत बाळासाहेबांनी जे काही सांगितले त्याचा गोषवारा असा… मला त्याने सांगितलेले विशेष काही कळले नाही, कारण त्यात मला समजणारी फक्त क्रियापदेच होती. पण थोडक्यात सांगायचे म्हणजे काजूमधील गुणधर्म कुठल्या जीन्समुळे येतात, हे शोधून काढण्यासाठी त्याने एक लाखाच्या वर डीएनएच्या लाईन्सचा अभ्यास केला होता व शेवटी त्याचे म्युटेशन करण्यात त्याला यश आले होते.

‘‘अरे, मला यश मिळाले असे आपले म्हणायचे, पण जे झाले ते अपघाताने. तो अपघात माझ्या संशोधनात का झाला आणि तसा अपघात परत घडवून आणण्यास काय करावे लागेल, हे शोधण्यात माझी गेली आठ दहा वर्षे गेली. आता यापुढे निरोगी बियाणे तयार करण्यात माझी आणखी दहा वर्षे तरी जातील.’’

‘‘काय रे, पण तू म्हणतोस तसे शेंगदाणे जमिनीखाली आले आणि त्या दाण्यांना काजूची चव आली, असं तुला म्हणायचं आहे का?’’

‘‘तूच चव घेऊन बघ ना!’’ असे म्हणून त्याने बरोबर घेतलेल्या छोट्या पोत्यातून शेंगा काढून माझ्या डाव्या हातवर हातावर ठेवल्या. सामान्य शेंगांसारख्या दिसणाऱ्या त्या शेंगा..फक्त एकच फरक होता, तो म्हणजे त्याचा पृष्ठभाग खूपच गुळगुळीत होता.

‘‘अरे, फोडून दे ना!’’ मी म्हटले.

‘‘गरज नाही! बोटाने सहज तुटेल ती. भाजलेली आहे.’’

मी अधिर होत ती फोडली आणि त्यातील दाणे तोंडात टाकले. दाताखाली एक तोडला आणि खरेच सांगतो – मी पडायचाच काय तो बाकी होतो. मी गाडी बाजूला घेतली आणि बाळासाहेबाला मिठी मारली. मला काय बोलावे हे कळेना… मी बधिरच झालो होतो. माझ्या त्या अवताराकडे पहात बाळासहेब हसत होता.

‘‘अरे, माझीही अशीच अवस्था झाली होती…’’
थोड्या वेळाने सावरल्यावर मी विचारले, ‘‘मग आता आमदाराकडे काय काम काढले आहेस?’’

‘‘अरे, पुढचे प्रयोग करायला मला कमीतकमी तीन एकर जमीन पाहिजे आहे. कारण बियाणे तयार करायला एक लॅब उभारावी लागेल. आता ही जमीन ताब्यात घ्यायची म्हणजे आमदाराची मदत घ्यावी लागेल, असे आमचा भाऊ म्हणाला. म्हणून त्याला भेटायला जायचे आहे. ते काम झाल्यावर घर आणि लॅब उभी करण्यात मला तुझी मदत लागेल. नोकरी सोडलीस तरी चालेल. मी परत गेल्यावर तू हा प्लांट बघू शकतोस. त्याची कागदपत्रे कशी करायची इत्यादी… भानगडी नंतर बघू. अर्थात घाई नाही. वहिनींना विचारून निर्णय घे. पण मला वाटते यात मिळेल तेवढा पैसा तुला इतरत्र कुठेच मिळणार नाही.’’

‘‘अरे, पण तू मला सांगितलेस त्यातील एकही शब्द मला कळला नाही. माझा उपयोग तुला फक्त उभारणी करण्यातच होईल असं मला वाटतं.’’

‘‘त्याची काळजी नको. ती माणसे मी नेमेन. मला इथे एक विश्वासू माणूस पाहिजे आहे. बस्स…’’

‘‘बरं, पाहू या नंतर.’’ मी म्हणालो.

आमदाराच्या फार्महाउसमध्ये आमची गाडी शिरली. सिक्युरिटीचे सर्व सोपस्कार पार पाडून आम्ही आत पोहोचलो. आगतस्वागत झाल्यावर आमदारांनीच विषयाला हात घातला,

‘‘बाळासाहेब, तुम्हाला इथे जमीन मिळणे शक्य नाही. मान्य आहे तुमचे नाव आहे सातबाऱ्यावर. मी कुठे म्हणतोय नाही? पण परत इथे पाय टाकाल तर तोच तोडून हातात देऊ. काय समजलात? चालू लागा आता. किसन, साहेबांना सोडून ये त्यांच्या घरी. बाळासाहेब, आता घरी गेल्यावर लगेचच पुण्याला निघायचं. काय कळलं? नाहीतर इथेच मुडदा पडंल तुमचा. का, ते तुमच्या भावाला विचारा…’’

ते ऐकून आमच्या दोघांचे पाय थरथर कापू लागले. हा माणूस जे म्हणतोय ते सहज करू शकेल याची मला खातरी होती. बाळासाहेब काही बोलणार, तेवढ्यात मी त्याला थांबवले.

‘‘बाळासाहेब, उपयोग नाही. आम्हीच कपाळकरंटे… चल, जाऊ या…’’

एवढे बोलून आम्ही परत आलो तर आमदाराची माणसे अगोदरच येऊन थांबली होती. आम्हीही लगेच आवरायला घेतले व पुण्याला टाकोटाक परतलो. बाळासाहेबांनी मग एक शहाणपणाचा निर्णय घेतला, तो म्हणजे बायको-पोरांना लगेचच अमेरिकेला पाठवून दिले. नंतर काय घडले, ते मला फार उशिरा कळले. बाळासाहेबांनी मग कोकणातील खासदारास गाठले व काजूच्या उत्पादनवाढीचा प्रस्ताव ठेवला. पण त्या खासदाराने एकच प्रश्र्न विचारला,

‘‘बाळासाहेब, हे तुमचे काजू देशात कुठेही येतील ना? म्हणजे आमच्या कोकणातील काजूच्या बागा जाळून टाकल्या तरी चालतील. मला नाही वाटत हे शक्य आहे. मला वाटतं आता आम्ही तुम्हाला हा प्रयोग भारतात तरी करू देणार नाही. माझं ऐका, तुम्ही अमेरिकेला परत जा.’’

पण बाळासाहेब हटला नाही त्याने आता मंत्र्यांना गाठण्याची तयारी चालवली.

पण एक दिवस घडले ते विपरीतच. मला फोन आला एका इस्पितळातून. बाळासाहेबांवर कोणीतरी जीवघेणा हल्ला केला होता. मी घाईघाईने तेथे गेलो. माझ्याच्याने बाळासाहेबाकडे पहावेना.

आयसीयूमध्ये तो निपचित पडला होता. जगेल की नाही याचीच डॉक्टरांना शंका होती. पण काटक बाळासाहेब जगला. नुसता जगला नाही, तर हिंडू फिरू लागला. पाच -सहा वर्षे झाली, तो भारतातच राहिला. एक दिवस माझ्याकडे संध्याकाळी आला. येताना बाटली घेऊन आला होता. त्याच्या पिण्याच्या पद्धतीवरून त्याला दारूची सवय लागली असावी असे मला तरी वाटले.

‘‘मला आपल्या देशाने मातीत घातले. मीच केलेले संशोधन मी कंपनीला न सांगता येथे आणले होते. या प्रकारात पाच वर्षं मी येथे घालवली. कंपनी मला परत ये म्हणतेय पण मी हे संशोधन तेथे उघड करू शकत नाही. इतके दिवस ते उघड का केले नाही म्हणून माझी चौकशी होईल. कदाचित एफबीआयकडे प्रकरण जाऊ शकते. तसे झाले, तर मला तुरुंगात खितपत पडावे लागेल. हे संशोधन बासनात गुंडाळून ठेवलेलेच बरे.’’

मीही त्याला होकार दिला.

नंतर बरेच दिवस/महिने/वर्षं बाळासाहेबाचा पत्ता नव्हता. त्याने बायकोलाही काही पत्र लिहिले नव्हते. तिचा व मालोजीचा अनेक वेळा फोनही येऊन गेला. पोलिसात तक्रार झाली…सगळे प्रयत्न झाले. पेपरमध्येही या प्रकरणाची चर्चा झाली, पण बाळासाहेबांचा पत्ता लागला नाही. त्याचे बरेच सामान माझ्याकडे पडले होते, ते मी एका कपाटात नीट ठेवून दिले. बाळासाहेब आत्महत्या करणार नाही याची मला शंभर टक्के खातरी आहे. तो अमेरिकेला परत गेला नाही.. हेही मला माहीत आहे..

मी शोध घेण्याचा बक्कळ प्रयत्न केला, अजूनही करतोय, पण आमचा हा शास्त्रज्ञ मित्र गायब झाला तो झालाच….

जयंत कुलकर्णी.
सर्व हक्क लेखकाच्या स्वाधीन.

ता.क. : बाळासाहेबांचे एक चिरंजीव जेनेटिक्समध्येच काम करत आहेत आणि असे म्हणतात की त्यांनी काजू नाही, पण असलेच काहीतरी संशोधन अमेरिकेत यशस्वी केले आहे. माझ्याकडे एक ट्रंक भरून बाळासाहेबाचे जे बाड पडले आहे, (त्यात त्याचा अमेरिकन पासपोर्टही आहे) ते त्याला द्यावे की नाही, यावर मी अजून विचार करतोय…. कारण त्यावर कोकणातील शेतकऱ्यांचे भवितव्य अवलंबून आहे…

मला वाटते ते जाळूनच टाकावे. मलाच मोह पडला, तर?

व्यक्तिचित्र व कथा पूर्णपणे काल्पनिक आहे.

 

Posted in कथा | 1 Comment

“बुरख्या आडून !”

धुल-नुन-अय्युब हे इराकचे एक सुप्रसिद्ध लेखक आहेत. (१९०८)
इस्लामच्या परंपरा आणि आधुनिक जगाच्या रितिभाती यांच्यातील संघर्ष हा त्यांच्या लेखनाचा विषय. इस्लाम धर्मातील स्त्रियांची इज्जत आणि सन्मान राखण्यासाठी स्त्रियांनी उघड्या जगात बुरखा घालण्याची पद्धत सुरु झाली. स्त्रियांना पुरुषांचे दर्शन व्हायचे ते म्हणजे त्यांच्या वडिलांचे, भावंडांचे आणि नंतर नवर्‍याचे. १९२० साली ही परंपरा हळूहळू मोडीत निघू लागली होती पण आता ती परत मूळ धरू लागली आहे. या बुरख्याकडे पाश्चिमात्य जग स्त्रियांवरील अन्याय, दमन म्हणून पाहतात. पण बर्‍याच वेळा इस्लामी स्त्रिया बुरख्याआड वेगळ्या नजरेने पाहतात. हे त्यांनी छानपणे सांगितले आहे त्यांच्या ‘‘बुरख्याआडून…’’ या कथेत.

 

from-behind-the-veil-nweb

“बुरख्या आडून !”

रस्ता चांगला रुंद असला तरी बेशिस्त चालणार्‍या मुळे तो अगदी अरुंद भासत होता. सुळ्ळकन जाणार्‍या गाड्यांना न जुमानता माणसे चालत होती. त्यातच या गाड्यांची भर पडली होती. गाड्यांमधे श्रीमंत माणसे आरामात बाहेर तुच्छतेने पहात बसली होती. त्यातील तरुण सुंदर स्त्रियांच्या चेहर्‍यावरचे बदलणारे भाव पाहून ते कुठल्या दृष्याकडे पहात आहेत हे सहज उमगत होते.

चालणार्‍या गर्दीत असंख्य प्रकारचे रंगीबेरंगी कपडे दिसत होते. विविधतेने नटलेले ते रस्ते पाहून बाहेरच्या कुठल्याही परदेशी माणसाला वाटले असते की आज कुठला तरी उत्सव आहे की काय. अर्थात त्यांची त्यात काही चूक नाही कारण त्यांच्याकडे एवढे विविध प्रकारचे कपडे फक्त उत्सवात दिसतात.

गर्दीमधे काही बुरखा घातलेल्या स्त्रिया दिसत होत्या तर काही आपले सौंदर्य उधळत चालत होत्या. गंमत म्हणजे त्या सुंदर स्त्रियांकडे कोणी विशेष लक्ष देत नव्हते. पण त्या बुरख्यांकडे मात्र माणसे वळून वळून पहात होती. कदाचित त्या कमनीय आकाराच्या रेशमी, सुळसुळीत बुरख्यात काय दडले असेल याची ते कल्पना करत असावेत. त्यातच चुकून एखादा बुरखा थोडासा जरी दूर झाला तरी आतील रेखीव भुवया, फडफडणाऱ्या पापण्या जर नजरेस पडल्या तर तेवढाही नजारा ह्रदयात आग पेटवण्यास पुरेसा होई. या बुरख्याआडच्या लाजऱ्या जगासाठी उरलेले आयुष्य वेचण्याची त्याला ओढ न लागली तरच नवल.

घायाळ होण्याची संधी शोधत त्या रस्त्यावर फिरणाऱ्या अनेक तरुणांमधे इहसानही एक होता. तरणाबांड, आपल्या देखणेपणाची पूर्ण जाणीव असणारा हा तरुण वाऱ्याने विसकटलेल्या केसामधील एखादी बट आपल्या गोर्‍यापान कपाळावर ओढून त्या रस्त्यावर, कंटाळा आला की फिरायला येत असे.

या इहसानचे वय असेल अंदाजे अठरा. रुबाबदार, दिसायला देखण्या असलेला इहसान अनेक मुलींना व स्त्रियांना आवडत असणार. त्याच्या या देखणेपणाची जाणीव त्याला असल्यामुळे बघा आजही तो त्या रस्त्यावर भिरभिरत्या नजरेने सावज हेरत फिरतोय.

त्याला बुरखा परिधान न केलेल्या स्त्रियांमधे किंवा मुलींमध्ये मुळीच रस नव्हता. त्या त्यांच्या सौंदर्याचे उघड प्रदर्शन करत होत्या पण त्याला त्याचे बिलकूल आकर्षण वाटत नव्हते आणि शिवाय त्या त्यांच्याकडे पाहणाऱ्यांच्या नजरेला नजरही देत नव्हत्या. कोणाच्या लक्षात आले तर काय घ्या ? असा विचार बहुधा त्या करत असाव्यात. मग इकडे तिकडे कटाक्ष न टाकता त्या चालत. भले कोणी त्यांच्या बद्दल, त्यांच्या सौंदर्याबद्दल शेरेबाजी केली तरी त्यांच्या चेहर्‍यावर साधी स्मितरेषाही उमटत नसे मग खुदकन हसणे तर लांबच.

याच कारणामुळे इहसान नेहमी लांबसडक रेशमी बुरखे घालणाऱ्या मुलींच्या मागे फिरायचा. त्या बुरख्याआड होणार्‍या बारीकसारीक हालचाली त्याला जाणवायच्या. उसासे, खुदकन हसण्याचा आवाज, नजरेला नजर देणारे बुरख्यातील डोळे त्याला घायाळ करायचे.

सिहॅमही नेहमीप्रमाणे त्या दिवशी फिरायला त्या रस्त्यावर गेली होती. त्या रस्त्यावर रमतगमत चक्कर मारणे हा तिच्या जीवनाचा एक अविभाज्य घटक होता. आता तिलाही आठवत नव्हते की तिने हा उपक्रम केव्हा सुरू केला आणि तो तिने का सुरू ठेवलाय हेही तिला उमगत नव्हते. किंवा काही कारण असलेच तर ती ते सांगत नसे. काहीही असो, रस्त्यावर वर्दळ झाली की सिहॅमची पावले आपोआप त्या रस्त्याकडे वळत हे खरे. इकडे तिकडे पहात तिचे डोळे इहसानला तो दिसेपर्यंत शोधत असत. तो दिसला की तिच्या छातीची धडधड उगीचच वाढत असे व रक्त सळसळत असे.

तो एकदाचा दिसला की ती अजाणता त्याच्या दिशेला ओढली जायची. त्याच्या बाजूने चालताना त्याचे डोळे तिला वरपासून खालपर्यंत न्याहाळत असत व तिच्या अंगावर रोमांच उभे रहात असत. आजही त्याची नजर तिचा बुरखा फाडून तिचा कमनीय बांधा न्याहाळते आहे असे तिला वाटले आणि तिच्या अंगावर शहारा आला. हे आता रोजचेच झाले होते. बुरख्यातून त्याला पाहत आता तिला त्याचा चेहरा चांगलाच लक्षात राहिला होता. आजकाल तर तो नुसता दिसला की ती बुरख्यातच लाजत असे व तिच्या ह्रदयाचे ठोके जलद पडू लागत. ती त्याला मुक्तपणे निरखू शकत होती कारण तिला माहीत होते की बुरखा तिच्या भाव भावना, तिला त्याचे वाटणारे आकर्षण त्याच्यापासून लपवितो आहे. बुरख्यात ती मोकळेपणाने वावरू शकत होती.

आता याला तिचे आकर्षण का वाटते आहे हे आपण सांगू शकत नाही, का त्याच्या नेहमीच्या सवयीनुसार त्याने तिला गटवण्यासाठी पावले टाकली होती हेही आपण सांगू शकत नाही. कारण काही असो, त्या दिवशी त्याने सरळच तिला गाठले आणि तिला अभिवादन केले. तिने गर्रकन वळून त्याच्याकडे पाहिले. त्याच्या सराईत नजरेने टिपले की ती त्याच्यावर चिडलेली नाही. ते पाहताच त्याचा धीर चेपला व तो तिच्या मागे मागे जाऊ लागला. ती एका बागेत शिरली आणि हाही तिच्या मागे बागेत शिरला. तो तिच्या मागे मागे येतोय हे तिला माहीत होते. भीती, उत्सुकता व आनंद या सर्व भावनांचे मिश्रण त्या बुरख्यात पसरले असावे असा अंदाज आपण बांधू शकतो.

तो तिच्या मागे मागे जात शेवटी थबकला. ती एका झाडामागे बसली. त्यानेही लांब ढांगा टाकत तिला गाठले व हसून तो तिला म्हणाला,

“ मासा-अल-खैर !” ( गुड इव्हिनिंग)

“ मासा-अल-खैर !” असे म्हणून तिने तिच्या चेहर्‍यावरचा बुरखा बाजूला केला आणि तिच्या लांबसडक, काळ्याभोर पापण्या इहसानच्या डोळ्यात भरल्या. इतक्या लांब सडक की त्यांची सावली तिच्या गोर्‍यापान गालावर पडली होती. त्याने असे काहीतरी दिसेल अशीच कल्पना केली होती. तिच्या सुंदर चेहरा काळजीने थोडासा आक्रसला होता पण त्यामुळे ती अधिकच सुंदर दिसत होती. भेदरलेल्या हरिणीसारखी ती इकडे तिकडे पहात होती. तिच्या शरीराला हलकासा कंप सुटला. ती जे काय करत होती तो केवढा घोर, अक्षम्य गुन्हा होता याची तिला पूर्ण कल्पना होती. पण तिच्या मनाला एक दिलासा होता तो म्हणजे या मुलाने तिला याआधी कधीच पाहिले नव्हते व त्याला ती माहीतही नव्हती. तारुण्यसुलभ भावनांनी तिला हे धाडस करण्यास प्रवृत्त केले होते व त्याची तिला मोठी मौजही वाटत होती.

त्याने पुढचे पाऊल काय टाकायचे यावर जरा विचार केला आणि म्हणाला,

“मी बर्‍याच वेळा तुम्हाला इथे झाडांतून फिरताना पाहतो. मी आजवर तुझ्याशी बोललो नाही कारण असे एकदम कसे बोलणार ना ? तू कुठल्यातरी चांगल्या घरातील मुलगी दिसतेस.”

“पण तू इतर मुलींबरोबर बोलण्याचा प्रयत्न करतोसच की ! मग त्यांच्याच मागे का नाही लागत ?”

“माफ कर ! मला तुला दुखवायचे नव्हते. पण तू पाहतंच आहेस की मी येथे एकटाच फिरतो. मला मग कंटाळा येतो. पण मी पाहिलंय की तुलाही येथे या झाडात फिरायला आवडते म्हणून मला असे वाटले की आपल्या आवडी निवडी एकच असाव्यात. पण तुला यात जर काही वावगे वाटत असेल तर मी लगेचच निघतो” असे म्हणून तो उठला तेवढ्यात तिने त्याला थांबवले.

“ मी कोण आहे हे तुला माहिती आहे का ?” तिने विचारले.

“ बिलकूल नाही पण मला आपल्या आवडीनिवडी जुळतील असे अजूनही वाटते.” त्याने हळुवार आवाजात उत्तर दिले.

“तुला जर माझ्याबरोबर फिरायला यायला आवडलं तर माझी काही हरकत नाही पण माझी एकच अट आहे. तू चालणे झाल्यावर माझ्या मागे येणार नाहीस आणि दुसरीकडे कुठेही मला ओळख दाखवणार नाहीस. मी कोण आहे हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न करणार नाहीस. आहे कबूल ?”

“जशी तुझी इच्छा !” त्याने तिला वचन दिले.

ते दोघे एका दगडी बाकावर शेजारी शेजारी बसले. त्या निरव शांततेत त्यांना एकमेकांच्या ह्रदयाची धडधड ऐकू येत होती. बराच वेळ कोणीच बोलले नाही. त्यांनी स्वत:च स्वत:वर ओढवून घेतलेल्या विचित्र परिस्थितीने ते भारावून गेले होते.

इहसानला अशा भानगडींचा अनुभव होता तरी पण यावेळी मात्र त्याच्या लक्षात आले की हे प्रकरण काहीतरी वेगळे आहे. तिने घातलेल्या अटींनी तो गोंधळून गेला. आजवर असे कधीच झाले नव्हते. गोंधळून त्याने या प्रकरणात फार पुढे जायचे नाही हे मनोमन ठरवून टाकले. आता तो यातून सुटका कशी करून घ्यायची याचा विचार करू लागला.

शेवटी त्याने धीर करून विचारले, “ नाव काय तुझे ?”

“तू माझी अट विसरलास की काय ? मी कोण आहे हे जाणून घेण्याचा कसलाही प्रयत्न करणार नाहीस असे तू मला वचन दिले आहेस.”

“नाही ! नाही विसरलो (माझे आई) पण मला वाटले मैत्रीत नाव माहीत असलेले चांगले असते”

“आपण कुठल्या समाजात राहतोय हे तू विसरलास की काय ? आपण जे करतोय हा आपल्या समाजात एक अक्षम्य गुन्हा आहे. माहिती आहे ना? माझ्या माणसांना हे कळले तर ते मला ठार मारतील. जेव्हा समाज असा असतो तेव्हा आपल्याला काळजी घ्यावी लागते. समाजाचा कर्मठपणा वापरूनच आपल्याला त्यांनी घातलेल्या बेड्या तोडाव्या लागतील. त्यासाठी समाजाला फसवण्यात आपल्याला यश आले पाहिजे. कळलं का?”

“ फारच खोलवर विचार करतेस तू” इहसान चमकून म्हणाला.

“चला ! माझी परत जायची वेळ झाली. मी परत दोन एक दिवसांनी भेटते तुला”

ती निरोप घेताना उभी राहिली आणि इहसानने तिच्या कमरेभोवती हात टाकण्याचा प्रयत्न केला पण तिने तो रागाने झिडकारला. त्याच्याकडे रागाने पहात ती म्हणाली,

“तू कोण आहेस मला माहीत नाही..कदाचित तू मुलींना फसवणारा ही असू शकतोस..काम झालं की मला चुरगाळून फेकून देशील.”

ती समाधानाने घरी गेली. तिच्या मनास एक प्रकारची हुरहुर लागून राहिली होती. पण थोडीशी चलबिचल ही उडाली होती. तिने तिच्या समाजाचे सगळे कायदे एका फटक्यात पायदळी तुडवले होते. हे सगळे कसे घडले, का घडले हेच तिला कळत नव्हते. शेवटी ते तिला पडलेले एक स्वप्न होते अशी तिने स्वत:च्या मनाची समजूत घालून घेतली.

घरात आल्यावर तिने तिचा बुरखा तिच्या खोलीत एका खुर्चीवर टाकला व ती आईला सैपाकघरात मदत करायला गेली. आज ती जरा जास्तच बडबड करत होती. आईच्या एवढ्याशा बोलण्यावर खुदकन हसत होती. कामाची टाळाटाळ न करता आईचा प्रत्येक शब्द झेलत तिने आईला अगदी खुष केले. तिचे वडील घरी आल्यावर ती त्यांना हसतमुखाने सामोरी गेली. त्यांच्या हातातील सामान तिने काळजीपूर्वक घरात नेऊन ठेवले. आज तिच्या हालचालीत एक प्रकारचा मृदुपणा आला होता. एवढे करून कोणीही न सांगताच ती स्वत:च्या खोलीत जाऊन अभ्यास करत बसली.

ती कामे यांत्रिकपणे करत होती पण रात्रभर कूस बदलून बदलून तिच्या झोपेचे खोबरे झाले.

त्यांच्या या भेटी सुरूच होत्या. त्यांच्या गप्पांचा विषय आता हळूहळू बदलत स्त्री पुरुषांच्या संबंधांवर येऊन पोहोचला. ते एकमेकात गुंतत गेले. पण तिने डोके थंड ठेवून त्याला तिची ओळख पटणार नाही किंवा ती कोण आहे हे त्याला कळणार नाही याची पूर्ण काळजी घेतली. जगापासून ही भानगड लपवून ठेवण्याची किमया तिने अगोदरच साध्य केली होती.

एक दिवस रात्रीच्या जेवणानंतर सिहॅम तिच्या वडिलांबरोबर गप्पा मारत बसली होती. वडील आपले वर्तमान पत्र चाळत बसले होते मधून मधून तिच्या बोलण्याकडे लक्ष देत होते. तेवढ्यात त्यांचे डोळे एका बातमीवर थबकले. लेख होता बुरखा फेकून देणार्‍या स्त्रियांवर. त्यांनी तो लेख मोठ्याने वाचायला घेतला. त्यांचे वाचन संपते ना संपते, सिहॅमने त्या लेखिकेवर परंपरा तोडल्या बद्दल तोंडसुख घेण्यास सुरुवात केली. बुरखा टाकून देण्याचा निर्लज्जपणा त्या बायका कशा करू शकतात असा तिचा रास्त प्रश्न होता. तिच्या संतापाला वाट देत ती बडबडत होती. तिच्या वडिलांच्या मनात त्यांच्या या बुद्धिमान मुलीबद्दल अभिमान दाटून आला. पारंपारिक रूढींचा आदर शिकवणाऱ्या संस्कारात मुलीला वाढवले याचे त्यांना समाधान वाटले. ‘हिच्यात आणि हिच्या बेजबाबदार, उच्छृंखल मैत्रिणींमधे किती फरक आहे ! दोन पुस्तके वाचली की त्यांना वाटते त्यांना कसेही वागण्यास परवानगी आहे. लाज, शरम काही नाही. ” ते मनाशी म्हणाले. “हिचे नखही कोणाच्या दृष्टीस पडत नाही.”

त्यांचा ऊर अभिमानाने भरून आला. ते जागेवरून उठले व त्यांनी सिहॅमच्या कपाळाचे मोठ्या ममतेने एक हलकेसे चुंबन घेतले.

“ अल्ला तुला असेच ठेवो !” त्यांनी आशीर्वाद दिला.

सिहॅम तिच्या खोलीत पोहोचली आणि तिला हसू आवरेना. तिने खोलीचा दरवाजा लावून घेतला आणि ती वेड्यासारखी हसत सुटली. तिने बाजूलाच पडलेला बुरखा उचलला व छातीशी कवटाळला. एक गिरकी घेतली. खोलीच्या मध्यभागी थांबून ती त्या बुरख्याशी बोलू लागली,

“ मी तुझा किती द्वेष करते हे तुला माहीत आहे ना !. पण त्याला माझ्यापासून दूर ठेवण्याचे काम मी तुझ्याकडून करून घेते. मला तुझ्याबद्दल काडीचाही आदर नाही ना ममत्व. मला तुझा राग येतो. तू नुसता माझ्या नजरेस पडलास तरी माझी चिडचिड होते. पण मला तू आवडतोस सुद्धा. इतर गरीब बिचार्‍या मुलींना तू आवडतोस कारण त्यांचे शील, कौमार्य जपण्यासाठी त्या तुझ्यामागे लपतात. पण त्या जर खरंच प्रामाणिक असतील तर त्यांनी तू भानगडी लपवतोस म्हणून तू आवडतोस असे म्हटले पाहिजे.
मला तू आवडतोस कारण मला माझ्या आवडीप्रमाणे आयुष्याची मजा घेण्यास तू मला मदत करतोस. हे फक्त बुरख्याआडच शक्य आहे.

ज्या मुली बुरखा घालत नाहीत त्यांची मला खरोखरीच कीव येते..”

अनुवाद : जयंत कुलकर्णी

Posted in कथा | 1 Comment