पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-७ शेवटचा !

image11

…….अर्थात त्याच्या दृष्टीने. प्रत्यक्षात त्याचे ते धावून जाणे फारच केविलवाणे होते. ही बाई घाबरली तर नाहीच तिने दरवाजाजवळची एक खुर्ची उचलली. दरवाजा लावण्याआधी ती खुर्ची निश्चितच ग्रेगॉरच्या पाठीत घालण्याचा तिचा विचार स्पष्ट दिसत होता. ते पाहून ग्रेगॉर गुपचुप मागे वळला. ‘‘ हंऽऽऽ तुझा पुढे यायचा विचार नाही हे बरे झाले’’ असे म्हणून तिने हातातील खुर्ची परत जागेवर ठेऊन दिली.

ग्रेगॉरची भूक आता मेली. त्याच्यासाठी ठेवलेल्या अन्नाशेजारुन तो जेव्हा जाई तेव्हा त्यातील काहीतरी तोंडात धरुन तो थोडावेळ चघळे व बऱ्याचदा थुंकून टाकत असे. त्याला वाटले की त्याच्या खोलीतील पसाऱ्यामुळे त्याची भूक मेली असेल पण त्याला लवकरच त्या पसाऱ्याची सवय झाली. इतरांना आता त्याच्या खोलीत अडगळ टाकण्याची सवयच झाली होती. ज्याला इतर ठिकाणी जागा नव्हती ते सगळे त्याच्या खोलीत फेकले जात होते. आणि आता तशा अनेक गोष्टी होत्या कारण एक खोली त्यांनी तिघांना भाड्याने दिली होती. ग्रेगॉरने एकदा त्यांना दरवाजाच्या फटीतून पाहिले होते. त्यांचे चेहरे नेहमी गंभीर असायचे आणि त्या तिघांनाही दाढी होती आणि लवकरच त्याच्या लक्षात एक गोष्ट आली ती म्हणजे तिघेही व्यवस्थितपणाबद्दल अत्यंत काटेकोर होते. फक्त त्यांच्या खोलीपुरते नव्हे तर सगळ्या घरासाठी. त्यांना घरात कसलाही अव्यवस्थितपण खपत नसे. ते आता घराचे सदस्यच झाल्यामुळे त्यांचे ऐकणेही क्रमप्राप्त असावे. विशेषत: स्वयंपाकघरात त्यांनी बरीच उलथापालथ केली. जे त्यांना नको होते व विकायचे नव्हते ते सगळे ग्रेगॉरच्या खोलीत फेकण्यात आले. राखेचा डबा, कचऱ्याचा डबा…त्या मोलकरीणीने आत टाकले. नशीब ती वस्तू आत फेकताना तिचा हात तरी ग्रेगॉरला दिसे. बहुदा ती त्या वस्तू नंतर गोळा करुन बाहेर टाकणार असावी पण सध्यातरी त्या वस्तू त्याच्या खोलीत अस्ताव्यस्त पडल्या होत्या. त्याने पहिल्यांदा त्या कचऱ्याच्या ढिगातून सरपटत त्या वस्तू मागे ढकलण्याचा प्रयत्न केला. त्या गडबडीची त्याला प्रथम मजा वाटली पण नंतर दमून भागून तो दु:खी कष्टी होऊन निपचित पडून राही. ते पाहुणे घरातच जेवणाच्या खोलीत जेवण घेत त्यामुळे त्याच्या खोलीचा दरवाजा सदैव बंद राही. त्याच्याशीही ग्रेगॉरने जुळवून घेतले. तसाही जेव्हा केव्हा तो दरवाजा किलकिला होई तेव्हा ग्रेगॉर त्याच्या खोलीत एखाद्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात पडून राही. एकदा मात्र मंद दिव्याच्या उजेडात जेव्हा ते भाडेकरु जेवण्यासाठी त्या खोलीत आले तेव्हा मोलकरीण ग्रेगॉरच्या खोलीचा दरवाजा बंद करण्यास विसरली. ज्या टेबलावर ग्रेगॉर, त्याचे आईवडील जेवण्यास बसत त्याच टेबलावर ते तिघे गंभीर चेहऱ्याने स्थानापन्न झाले होते. त्यांनी रुमालाची घडी मोडून तो मांडीवर घेतला आणि हातात चमचे घेतले. त्याच क्षणी दरवाजातून त्याची आई व बहीण आत आल्या. एकीच्या हातात मटनाचे एक ताट होते तर दुसरीच्या हातात उकडलेल्या बटाट्याचे. त्या ताटातून गरमागरम वाफा उसळत होत्या. त्यांच्या ताटात अन्न वाढल्यावर ते तिघे त्या अन्नाकडे पहात बसले. जणू काही त्यांना त्या अन्नाची परिक्षाच घ्यायची होती. त्यातील मध्यभागी बसलेल्या माणसाने हातातील चाकूने त्या मटणाचा तुकडा कापला. त्याला ते नीट शिजले आहे की नाही हे पहायचे असावे बहुतेक. त्याची चव घेतल्यावर त्याने संतोषाने मान डोलावली. ते पाहून ग्रेगॉरच्या आईने व बहिणीने रोखून धरलेला श्र्वास सोडला. त्यांच्या ओठावर स्मितहास्य उमटले.

ग्रेगॉरच्या घरातील माणसे मात्र स्वयंपाकघरातच जेवण घेत. नवीन गिऱ्हाईकांना खुष ठेवण्याचा घरच्यांनी विडाच उचलला होता जणू. ग्रेगॉरचे वडील स्वयंपाकघरात जाण्याआधी जेवणाच्या टेबलाला वळसा मारुन जायचे व अदबीने डोक्यावरची हॅट काढून त्यांना अभिवादन करीत. ते तिघेही शिष्टाचार म्हणून उभे रहात व दाढीतल्या दाढीत काहीतरी पुटपुटत. जेवतांना ते गप्प बसून जेवत. जो काही टेबलावरुन आवाज येई त्यातून घास चावण्याचा आवाज ग्रेगॉरला अचूक ओळखू येई. त्यावरुन ग्रेगॉरला दाताची किती आवश्यकता आहे हे कळाले. त्याचा जबडा होता छान पण दाताशिवाय सगळे व्यर्थ आहे हे त्याला पटले. ‘‘मलाही भूक लागली आहे पण त्या तसल्या अन्नाचे नाही. हे तिघे अन्न ओरपताएत आणि इथे माझी भुकेने जिव जाण्याची वेळ आली आहे’’ तो मनाशी म्हणाला.

त्या दिवशी ग्रेगॉरच्या कानावर व्हायोलिनचे अभद्र सूर पडले नाहीत पण संध्याकाळी मात्र त्याला ते स्वयंपाकघरातून ऐकू आले. शिकणाऱ्याच्या व्यायोलिनमधून अभद्र स्वर ऐकू येतात हे त्याच्या एका मित्राचे म्हणणे त्याला अचानक पटले. पाहुण्यांचे जेवण नुकतेच झाले होते व त्यातील एकाने (जो मधे बसला होता) वर्तमानपत्र उघडले. त्यातील पाने काढून दुसऱ्या दोघांनी दिली व ते तिघे मागे रेलून, धुम्रपान करीत वाचू लागले. कोणी वर्तमानपत्रातील पाने काढली की ग्रेगॉरचा चडफडाट होत असे पण आता तो काही करु शकत नव्हता. व्हायोलिनचा आवाज ऐकताच त्यांनी कान टवकारले. एकमेकांकडे पहात त्यांनी हलक्या पावलांनी बैठकीच्या खोलीचा दरवाजा गाठला. त्यांची चाहूल बहुतेक स्वयंपाकघरात लागली असावी कारण त्याच्या वडिलांनी आतून विचारले, ‘‘तुम्हाला व्हॉयलिनचा त्रास होतोय का ?’’

‘‘छे ! छे! उलट ग्रेटाने या खोलीत येऊन वाजविलेले आम्हाला अजून आवडेल.’’

‘‘जरुर का नाही ?’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. जणू काही तेच वादक होते. पाहुणे जेवणाच्या टेबलावर परतले व ग्रेटाची वाट पाहू लागले. मग त्याचे वडीलांनी खोलीत प्रवेश केला. नंतर त्याच्या आईने व बहिणीने व्हायोलिन घेऊन प्रवेश केला. ग्रेटाने शांतपणे वादनाची तयारी केली. आजवर त्याच्या आईवडिलांनी कधीच भाडेकरु ठेवले नव्हते. त्यामुळे ते जरा जास्तच कृत्रीम अदबीने वागत होते. अजून थोडे जास्त अदबीने वागले असते तर त्याला लोचटपणा सहजच म्हणावे लागले असते. आत्तासुद्धा ते खुर्चीवर बसले नाहीत. वडील दरवाज्याला टेकून उभे राहिले. त्यांनी एक हात कोटाच्या बटनांमधे खुपसला होता. पण त्यांनी त्याच्या आईला मात्र तत्परतेने खुर्ची दिली. ग्रेगॉरने ज्या कोपऱ्यात ती खुर्ची सोडली होती अजूनही तेथेच होती. त्याच्या आईने कोपऱ्यात खुर्चीवर बसकण मारली.

ग्रेगॉरच्या बहिणीने व्हायोलिनवर गज फिरविण्यास सुरवात केली. एकाबाजुने तिचे वडील व दुसऱ्या बाजुने तिची आई तिच्या हाताची हालचाल लक्ष देऊन पहात होते. बाहेर काय चालले आहे हे पाहण्यासाठी ग्रेगॉरचे मन अधीर झाले. आपसुकपणे तो पुढे झाला. इतका की त्याचे डोके जेवणाच्या खोलीतच आले. पूर्वी तो घरातील लोकांचा विचार करायचा. त्याला त्याचा अभिमानही वाटायचा. पण आता बरोबर उलटे झाले होते. त्याला त्याच्या घरातील लोकांचा विचार करावासा वाटत नसे आणि या बदलाचे त्याला फारसे आश्चर्यही वाटत नसे. पण यावेळी मात्र तो दरवाजाआड लपून राहिला कारण त्याच्या अंगावर धुळीची पुटे चढली होती, शरिराला अन्नाचे कण चिकटले होते आणि त्याच्या थोड्याशा हालचालिंनीही धुळीचे लोट उठत होते. तो घरापासून इतका दूर गेला होता की त्याला स्वत:चे शरीर स्वच्छ करण्याचेही भान उरले नव्हते. असे असून सुद्धा तो उत्सुकतेने पुढे सरकला.

अर्थात त्याच्याकडे कोणाचेच लक्ष नव्हते. सगळे जण त्या व्हायोलिनच्या आवाजात गुंग झाले होते. भाडेकरु आता मान खाली घालून, खिडकीबाहेर पहात खिशात हात खुपसून कुजबुजत उभे होते. त्याचे वडील त्यांच्याकडे प्रश्नार्थ नजरेने बघत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावरुन त्यांना ते वादन आवडलेले नव्हते हे स्पष्ट दिसत होते. भीक नको पण व्हायोलिन आवर अशी त्यांची अवस्था झालेली स्पष्टपणे कळत होती. बिचारी ग्रेटा मान कलती करुन एकाग्रतेने व्हायलिन वाजवित होती. तिचे उदास डोळे कागदावरुन निर्जिवपणे फिरत होती. ग्रेगॉर हळूच पुढे सरकला. त्याने डोके अजून खाली केले. त्याला तिच्या डोळ्यात पहायचे होते. पाहुण्यांना भलेही तिचे वादन आवडले नसेल पण ग्रेगॉर त्या आवाजाने भारुन गेला. त्याला त्याच्या बहिणीजवळ जाउन त्याच्या खोलीत येऊन व्हायोलिन वाजवावे असे सांगायचे होते. इथे कोणालाच तिच्या वादनाची किंमत नव्हती. मात्र त्या आवाजाने त्याच्या मनाला उभारी मिळत होती असे त्याला जाणवले. तो अजूनच पुढे सरकला. त्याचा संताप अनावर झाला. त्याने ठरविले की एकदा ती त्याच्या खोलीत आली की तो इतरांना त्या खोलीत मुळीच येऊ देणार नाही. त्यासाठी तो त्याच्या भयंकर चेहऱ्याचा वापर करणार होता. सगळ्या दरवाजांवर लक्ष ठेवणार होता. तिला सोफ्यावर त्याच्या शेजारी बसवून तो तिला सांगणार होता की तिला तो व्हायोलिनच्या क्लासला घालणार आहे. ते ऐकल्यावर त्याला खात्री होती की ती रडायला लागेल. मग तो तिच्या खांद्यावर थोपटून तिच्या गालावर ओठ टेकवून तिची समजून घालणार होता. हे सर्व त्याच्या डोळ्यासमोर उभे राहिले.

तेवढ्यात मधे उभा राहिलेल्या माणसाने पुढे सरपटणाऱ्या ग्रेगॉरकडे बोट दाखविले. त्याच्या तोंडातून एक अस्फुटशी किंकाळी बाहेर पडली. व्हायोलिनचा आवाज शांत झाला. त्या माणसाने त्याच्या सोबत्यांकडे पहात मान हलविली व तो ग्रेगॉरकडे परत परत निरखून पाहू लागला. त्याच्या वडिलांनी लाचारीने त्यांना समजविण्याचा प्रयत्न केला. ते तसे का करत आहेत हे ग्रेगॉरला समजले नाही. त्यांना तर ग्रेगॉरचे कसलेच आश्चर्य वाटले नव्हते उलट त्या व्हायोलिनपेक्षा त्यांना ग्रेगॉरची मजा वाटत होती. पण त्याच्या वडिलांनी हात पसरुन त्यांना त्यांच्या खोलीत जाण्याची विनंती केली. असे करताना ते मुद्दाम ग्रेगॉरच्या व त्यांच्यामधे उभे राहिले. त्या तिघांच्या चेहऱ्यावर आता राग दिसू लागला. ग्रेगॉरचे वडील त्यांना जवळजवळ त्यांच्या खोलीत ढकलत होते. ते त्यामुळे रागावले होते का ग्रेगॉरसारखा प्राणी त्यांच्या शेजारी ठेवला होता त्यामुळे रागावले होते, कोणास ठावूक. त्यांनी ग्रेगॉरच्या वडिलांकडे निषेध नोंदविला व अनिच्छेनेच त्यांच्या खोलीत परतू लागले. जसे त्याचे पाय हलत तसे त्यांचे हातवारे होत होते. तेवढ्यात ग्रेगॉरची बहीण जी आत्तापर्यंत थिजल्यासारखी उभी होती ती जागी झाली. बसलेल्या धक्क्याने तिच्या बाजूला लोंबणाऱ्या हातात तिने व्हायोलिन व गज निर्जिवपणे धरला होता. कोपऱ्यात तिची आई दम्याच्या झटक्यामुळे कोंडलेला श्र्वास मोकळा करण्याचा निकराचा प्रयत्न करीत होती. तिने ते व्हायोलिन आईच्या हातात खुपसले व तिने बिऱ्हाडकरुंच्या खोलीत मुसंडी मारली. वडील व ते तिघे खोलीत पोहोचण्याआधी ती खोलीत पोहोचली सुद्धा. तिने सफाईदारपणे पाघरुणाच्या घड्या केल्या व बिछाना आवरला. ते तिघे खोलीत पोहोचण्याआधी ती खोली आवरुन बाहेरही पळाली.

ग्रेगॉरच्या वडिलांचा राग हळूहळू अनावर होत होता, घरी आलेल्यांशी कसे वागावे याचा त्यांना विसर पडला. त्यांनी ढकलत ढकलत त्या तिघांना त्यांच्या खोलीच्या दरवाजात आणले. तेथे मात्र त्या माणसाने जमिनीवर पाय आपटला. ‘‘ हे घर राहण्याच्या लायकीचे नाहीच आहे मुळी…तुमच्याबरोबर राहण्याचीही तुमची लायकी नाही….’’ हे थोडक्यात सांगण्यासाठी तो जमिनीवर थुंकला. ‘‘ मी तुम्हाला आत्ताच्या आत्ता हे घर सोडायची नोटीस देतो. अर्थात मी तुम्हाला एक पैसाही देणार नाही उलट तुमच्याकडून मी नुकसान भरपाई मागायचा विचार करतोय.’’ असे म्हणून त्याने ग्रेगॉरच्या दिशेला नजर टाकली. त्याचवेळी उरलेले दोघेजणही त्याच्या मागे येऊन उभे राहिले. ‘‘ आम्हीही नोटीस देतो.’’ असे म्हणून त्यांनी दरवाजा जोरात आपटून बंद केला. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी चाचपडत, भिंतीचा आधार घेत मागे पाउलं टाकली व खुर्चीत आपले अंग झोकून दिले. आत्ता त्यांच्याकडे कोणी पाहिले असते तर त्यांना ते नेहमीप्रमाणे डुलक्या काढत आहेत असेच वाटले असते पण आता कपाळावर पडलेल्या आठ्या काहीतरी वेगळेच संगत होत्या. हा सगळा तमाशा होत असताना ग्रेगॉर मात्र होता तेथेच शांतपणे उभा होता. त्याचा विचार फसल्यामुळे किंवा भुकेने जीव जायची वेळ आल्यामुळे त्याला तेथून हलता येत नव्हते. त्याला भिती वाटत होती की जे काही घडले होते त्याचा राग शेवटी त्याच्यावर निघणार….नव्हे त्याला तशी खात्रीच वाटत होती. त्याच्या आईच्या थरथरत्या हातातून ते व्हायोलिन खाली पडले व त्याच्या तारा कापत्या आवाजात झंकारल्या. तो इतका घाबरला होता की ते खाली पडल्याच्या आवाजानेही त्याच्यावर कसला परिणाम झाला नाही.

टेबलावर मुसमुसत बसलेल्या त्याच्या बहिणीने टेबलावर हात आपटला व ती किंचाळली, ‘‘ आई, बाबा हे असे फार काळ चालू शकणार नाही. तुम्हाला ते कदाचित समजणार नाही पण मला ते आता स्पष्ट समजले आहे. या प्राण्यासमोर मी माझ्या भावाचे नावही घेणार नाही. पण आता याचा बंदोबस्त केलाच पाहिजे. आपण माणूसकी दाखवून त्याची काळजी घेतली, त्याच्या बरोबर राहिलो. मला नाही वाटत कोणी आपल्याकडे बोट दाखवू शकेल.’’

‘‘बरोबर आहे तिचे !’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. त्याच्या आईचा श्र्वास अजून घुसमटलेलाच होता. बिचारी तोंडावर हात ठेऊन आपली ढास आवरण्याचा प्रयत्न करीत होती. त्या प्रयत्नात तिचे डोळे पांढरे झाले…

त्याच्या बहीण तिच्याकडे धावली आणि तिने तिचे कपाळ दोन्ही हाताने दाबून धरले. ग्रेटाचे शब्द ऐकून त्याचे वडील ताळ्यावर आले. ताठ बसले. टेबलावर खरकट्या ताटांमधे पडलेल्या त्यांच्या टोपीवरुन बोटे फिरवत त्यांनी निपचित पडलेल्या ग्रेगॉरकडे नजर टाकली.

आईच्या खोकण्याच्या आवाजात वडिलांना ऐकू गेले नसेल म्हणून ग्रेटा मोठ्या आवाजात ठामपणे म्हणाली, ‘‘नाही ! नाही ! मी खरंच सांगतेय, त्याला टाकूनच द्यायला पाहिजे. हा इथे राहिला तर तुमच्या दोघांचा मृत्यु अटळ आहे. मला स्पष्ट दिसतंय. दिवसभर कष्ट करुन घरी आल्यावर हा छळवाद सहन करण्याच्या पलिकडे आहे. मला सहन नाही होत’’ असे म्हणून ती ओक्साबोक्षी रडू लागली. तिचे अश्रू ओघळून तिच्या आईच्या गालावर टपकू लागले. व तिची आई ते कोरडेपणाने पुसू लागली.

तिला काय म्हणायचे आहे हे उमजल्यामुळे त्याचे वडील म्हणाले, ‘‘ पण कसे ?’’ यावर ग्रेगॉरच्या बहिणीने फक्त खांदे उडवले. असहाय्यतेने आता तिच्या मनाचा ताबा घेतला. थोड्याच क्षणापूर्वी रडताना तिच्या बोलण्यातून जो ठामपणा दिसला होता तो गळून पडला.

‘‘आपण काय बोलतोय ते त्याला समजले तर…’’ त्याचे वडील म्हणत होते.. ते अशक्य वाटल्याने तिने ग्रेगॉरच्या दिशेन आपले हात झाडले व नकारार्थी मान हलविली. ‘‘आपण काय बोलतोय ते त्याला समजले तर यातून काही मार्ग काढता येईल..पण…’’

‘‘तो इथून गेला पाहिजे. बस्स !’’ त्याची बहीण किंचाळली. ‘‘बाबा हा ग्रेगॉर आहे असे तुम्हाला वाटतय ना ? तेच चूक आहे. इतके दिवस आपण सगळे हेच समजत होतो हीच आपली मोठे चूक झाली. हा ग्रेगॉर कसा असू शकेल ? तो ग्रेगॉर असता तर त्याला पूर्वीच समजले असते की माणसे असल्या प्राण्याबरोबर राहू शकत नाहीत व तो स्वत:च येथून निघून गेला असता. मला भाऊ नसता पण त्याच्या आठवणींवर आपण आयुष्य काढले असते.. हा प्राणी आपल्यावर कसला सूड उगवतोय कोण जाणे..? हे सगळे घर त्याला स्वत:साठी पाहिजे आहे… मग आपल्याला रस्त्यावर रहावे लागले तरी हरकत नाही.’’

‘‘बघा ! बघा ! तो माझ्याकडे येतोय !’’ ती एकदम किंचाळली आणि आईपासून पळाली. ती असे का करतेय ते ग्रेगॉरच्या लक्षात येईना. पण ती पळाली आणि वडिलांच्या मागे जाऊन लपली. जणू काही येणाऱ्या प्रसंगात ती आईचा बळी देण्यास तयार झाली होती. वडिलही हात पसरुन तिच्या संरक्षणासाठी ग्रेगॉरच्या आणि तिच्यामधे उभे राहिले. पण ग्रेगॉरच्या मनात कोणाला घबरविण्याचा साधा विचारही डोकावला नव्हता. बहिणीला तर मुळीच नाही. तो बिचारा त्याच्या खोलीत जाण्यासाठी वळण्याचा प्रयत्न करीत होता. पण ते त्याच्या जखमांमुळे अत्यंत कष्टप्रद होत होते. त्याला प्रथम डोके उचलावे लागत होते मग थोडे पुढे सरकल्यावर ते परत जमिनीला टेकवावे लागे. मग परत उचलावे लागे. त्याने क्षणभर श्र्वास घेतला आणि सगळीकडे नजर फिरविली. बहुदा त्याचा इरादा त्यांच्या लक्षात आला असावा. त्या उदासवाण्या शांततेत ते आता तो पुढे काय करतोय हे बघत निश्चल उभे राहिले. ताठरलेल्या पायाने त्याची आई खुर्चीत बसली होती. अती ताणामुळे तिने तिचे डोळे मिटले होते. वडीलांच्या शेजारी त्याची बहीण त्यांच्या मानेभोवती हात टाकून बसली होती. ‘‘आता वळण्याचा प्रयत्न करण्यास हरकत नाही’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला व  वळण्यासाठी परत धडपडू लागला.. थोड्याशा हालचालींनी त्याची दमछाक झाली व तो धापा टाकू लागला. अर्थात आता त्याला कोणीही त्रासही देत नव्हते म्हणा. त्यांनी त्याला एकटे सोडले होते. वळल्यावर त्याने त्याच्या खोलीच्या दिशेने सरपटण्यास सुरुवात केली. त्याच्या आणि दरवाजामधील प्रचंड अंतर पाहून त्याला अचंबा वाटला. त्याच्या अशा अवस्थेत त्याने हे अंतर पहिल्यांदा कसे कापले याचे त्याला आश्चर्य वाटले. सरपटण्याची घाई करत असल्यामुळे त्याच्या एक गोष्ट लक्षात आली नाही ती म्हणजे त्याला आता शब्दांचा अडथळा होत नव्हता. एकदाचा तो दरवाजापाशी पोहोचला आणि त्याने कष्टाने मान उचलून मागे पाहिले. त्याला मान पूर्णपणे वळवता आली नाही कारण त्याच्या मानेचे स्नायू आखडले होते. पण त्याची बहीण जागेवरुन उठलेली मात्र त्याला दिसली. शेवटी त्याने आईला पाहिले तिने डोळे मिटले होतेपण त्याला माहिती होते की ती झोपली नव्हती. ज्या क्षणी त्याने आपले अंग आत ओढले, त्याच क्षणी त्याच्या खोलीचे दार आपटून घाईघाईने लावले गेले. कडी सरकवल्याचा आवाज झाला. मागे झालेल्या अवाजाने तो इतका दचकला की त्याच्या इवल्याशा पायातील अवसानच गेले. त्याच्या लाडक्या बहीणीनेच घाईघाईने दरवाजा लावला होता. ती तो खोलीत जाण्याची वाटच पहात होती. तो आत गेल्यावर तिने उडी मारुन दरवाजा बंद केला होता. तिचे शेवटचे वाक्य अहुनही त्याच्या कानात घुमत होते, ‘‘ गेला एकदाचा !’’ एवढे बोलून तिने किल्ली फिरविली.

‘‘आता पुढे काय ?’’ त्या काळ्याकुट्ट अंधारात डोळे फिरवीत ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. त्याला लवकरच कळून चुकले की तो त्याचे पाय हलवू शकत नाही. अर्थात त्याचे त्याला आश्चर्य वाटले नाही. तो एवढे चालू शकत होता हेच खूप होतं त्याचे अंग दुखत होते पण अंगदुखी कमी होण्याची लक्षणेही दिसू लागली होती. ‘‘थांबेल ते दुखणे’’ तो मनाशी म्हणाला. त्यांच्या अंगात रुतलेले सफरचंद सडले होते व त्याच्या भोवतालचा भाग सुजला होता पण त्याला आता त्याची सवय झाली होती. त्याच्या मनात त्याच्या आईवडील व बहिणीबद्दल प्रेमभावना दाटून आली. पण त्याने येथून नाहिसे व्हावे हा निर्णय त्याच्या बहिणीनेच घेतला होता आणि तिला तो निर्णय जेवढा बरोबर वाटत होता त्यापेक्षाही त्याला तो जास्त बरोबर वाटत होता. विचारांच्या पोकळीत तो एका शांत समाधीत बुडाला तो पार पहाटेपर्यंत. कोपऱ्यावरील एका चर्चच्या बेलने पहाटे तीनचे ठोके दिले. खिडकीबाहेरच्या जगातील प्रकाश त्याच्या मनाच्या पोकळीत ओतला गेला. त्याचे डोके जमिनीवर पडले आणि त्याच्या नाकपुडीतून न जाणवणारी, शेवटच्या श्र्वासाची, एक फुंकर बाहेर पडली…

मोलकरीण पहाटे घरात घुसली आणि तिने धडाधडा दरवाजे आपटण्यास सुरुवात केली. तिला कितीही वेळा समजावून सांगितले तरी तिची ही घाणेरडी सवय काही जात नव्हती. तिच्या या सवयीमुळे घरात कोणाचीही धड झोप होत नसे. नेहमीप्रमाणे तिने ग्रेगॉरच्या खोलीत डोकावले. तिला काही वेगळे दिसले नाही. तिला वाटले नेहमीप्रमाणे ग्रेगॉर निपचित पडण्याचे नाटक करत होता. तिने दरवाजातूनच लांब दांड्याच्या झाडूने त्याला डिवचण्याचा प्रयत्न केला. काही हालचाल न झाल्यामुळे तिने त्याला जरा जोरात डिवचले. शेवटी तिने त्याला झाडूने लोटल्यावरही काही हालचाल झाली नाही. मग मात्र तिला शंका आली. काय झाले आहे हे कळण्यास तिला फार वेळ लागला नाही. डोळे विस्फारुन तिने ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या शयनगृहाचे दार उघडले व अंधारात ओरडली, ‘‘ साहेब, हा इथे मरुन पडला आहे. मेलाय तो !’’

ते ऐकताच ग्रेगॉरच्या आईवडीलांना प्रथम धक्का बसला. त्या धक्क्यातून सावरुन ते दोघे बिछान्याच्या दोन्ही बाजूने खाली उतरले. त्याच्या वडिलांनी खांद्यावर शाल ओढली पण आईला तेवढेही भान उरले नव्हते. ते तसेच ग्रेगॉरच्या खोलीत शिरले.

तोपर्यंत बैठकीच्या खोलीचेही दार उघडले होते. भाडेकरु आल्यापासून ग्रेटा त्याच खोलीत झोपत होती. ती रात्रभर झोपली नव्हती हे तिच्या न बदललेल्या कपड्यावरुन व ओढलेल्या चेहऱ्यावरुन स्पष्ट दिसत होते.

‘‘ गेला ?’’ ग्रेगॉरच्या आईने मोलकरीणीला विचारले. त्या प्रश्नाला तसा काही अर्थ नव्हता.

‘‘हो ग्रेटाच्या आई, गेला तो’’ ते सिद्ध करण्यासाठी तिने त्या झाडूने ग्रेगॉरला अजून दूर लोटले. ग्रेगॉरच्या आईने तिला थांबविण्याचा प्रयत्न केला पण नंतर तिने तो खरंच मेलाय का हे पाहण्यासाठी तिला रोखले नाही.

‘‘ हंऽऽऽ बरे झाले. परमेश्र्वराचे आभारच मानले पाहिजेत’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. ग्रेगॉरच्या बहिणीची नजर ग्रेगॉरवरुन हटत नव्हती. ‘‘बघा किती बारीक झालाय तो ! पार चपटा ! किती दिवस झाले त्याने काही खाल्लेलेच नाही. मी जेवण आत सरकवायचे आणि संध्याकाळी ते तसेच परत घेऊन जात होते…’’ती म्हणाली. खरंच ग्रेगॉरचे शरीर चपटे आणि कोरडे पडले होते. आता त्याच्या पायावर तो उभा नसल्यामुळे ते अधिकच जाणवत होते.

‘‘ग्रेटा ये ! जरा आत येऊन आमच्याजवळ बस बेटा !’’ ग्रेगॉरची आई थरथरत्या कापणाऱ्या म्हणाली. ग्रेगॉरच्या निर्जिव कलेवराकडे न बघता ती त्यांच्या खोलीत चालती झाली. मोलकरीणीने दरवाजा बंद करुन घेतला व खिडक्या उघडल्या. पहाटेच्या हवेतील उबदारपणा जाणवत होता. मार्च संपत आला होता. ते तीन बिऱ्हाडकरु बाहेर आले आणि चमकले. आज न्याहरीची तयारी दिसत नव्हती. त्यांना घरमालक विसरले होते की काय ? ‘‘आमची न्याहरी कुठे आहे? त्यातील एकाने मोलकरीणीला विचारले. तिने उत्तरादाखल ओठावर बोट ठेवून त्याला गप्प केले व त्यांना खुणेनेच ग्रेगॉरच्या खोलीत जाण्यास सांगितले. तिचे ऐकून ते त्या खोलीत गेले व ग्रेगॉरच्या प्रेताभोवती घोळका करुन उभी राहिले. आता खोलीत प्रकाश भरला होता. तेवढ्यात ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या खोलीचे दार उघडले. त्यांनी त्यांचा गणवेष घातला होता. त्यांच्या एका बाजूला ग्रेगॉरची आई होती तर दुसऱ्या बाजूला ग्रेगॉरची बहीण. बहुदा ते रडत होते किंवा रडले असावेत. ग्रेटा अधुनमधून वडिलांच्या बाहीला डोळे पुसत होती व त्याच्या मागे तिचा चेहरा लपवीत होती..

‘‘माझ्या घरातून ताबडतोब चालते व्हा !’’ ग्रेगॉरचे वडील दाराकडे बोट दाखविते तारस्वरात किंचाळले.

‘‘म्हणजे?’’ याचा अर्थ काय ?’’ त्या मधल्या भाडेकरुने केविलवाण्या स्वरात विचारले. उरलेले दोघे तसेच पाठीमागे हात चोळत उभे  राहिले. त्यांच्या चेहऱ्यावर स्मित होते जणू काही या भांडणात त्यांचाच विजय होणार होता.

‘‘ चालते व्हा ! ’’ असे म्हणून ग्रेगॉरच्या वडिलांनी त्या दोघींना घेऊन त्याच्या दिशेने पाऊल टाकले. तो माणूस स्तब्ध उभा राहिला व नंतर विचार करुन म्हणाला, ‘‘ठीक आहे ! चला मग आपण जाऊच !’’ त्याने एक नजर ग्रेगॉरच्या वडीलांवर टाकली. त्यांचा काही विचार बदलतोय का याचा अंदाज घेतला. उत्तरादाखल ग्रेगॉरच्या वडिलांनी नुसती मान हलविली. ते पाहिल्यावर त्या भाडेकरुंनी लांबलांब ढांगा टाकत बैठकीची खोली गाठली. उरलेल्या दोघांनीही घाईघाईने त्याला गाठले.  तेथे त्यांनी मांडणीमधून आपापल्या टोप्या उचलल्या, छत्रीच्या खणातून आपापल्या छत्र्या घेतल्या व ते घरातून चालते झाले. ते जातात की नाही याची शंका येऊन ग्रेगॉरचे वडील व त्या दोघी बायका त्यांना दरवाजापर्यंत सोडण्यास गेले पण त्याची काही गरज नव्हती.

त्या दिवशी त्यांनी आराम करायचा ठरवला व नंतर फिरायला जाण्याचे ठरवले. त्यांना या सगळ्या प्रकारानंतर थोड्या बदलाची नितांत गरज होती. ते तिघे टेबलाभोवती बसले आणि त्यांनी रजेचे अर्ज लिहिण्यास घेतले. वडिलांनी त्यांच्या व्यवस्थापकाला, ग्रेगॉरच्या आईने तिच्या दुकानाच्या मालकाला व बहिणीने तिच्या विभागाच्या व्यवस्थापकाला. ते अर्ज खरडत असताना मोलकरीण तेथे आली व म्हणाली, ‘‘माझे काम झालंय. मी निघते आता.’’ त्या तिघानीही तिच्याकडे न बघता माना डोलावल्या. पण ती तेथेच घुटमळत राहिली. ‘‘काय आहे ?’’ ग्रेगॉरच्या वडिलांनी विचारले. ती तेथेच उभी राहिली. तिला त्यांना काहीतरी सांगायचे होते पण कसे सांगावे असा तिला विचार पडला असावा. ‘‘लवकर बोल ! ’’ ग्रेगॉरच्या आईने फटकारल्यावर तिने तोंड उघडले,‘‘ नाही त्याची काळजी करु नका तुम्ही. मी त्याला फेकून देण्याची व्यवस्था केली आहे….’’ हे सांगताना कुठलीतरी लढाई जिंकल्याचा भाव तिच्या चेहऱ्यावर उमटला होता. ग्रेगॉरच्या आईने व बहिणीने परत त्या अर्जात डोके खुपसले. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी तिला खुणेनेच गप्प केल्यावर तिला ती घाईत असल्याची आठवण झाली. ‘‘मी जाते ! असे म्हणून नेहमीप्रमाणे दारं आपटत बाहेर गेली.

‘‘तिला उद्याच कामावरुन काढतो’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. पण त्या दोघींकडून काहीच प्रतिसाद न आल्यामुळे ते गप्प राहिले. ते तिघेही उठले, खिडकीपाशी गेले आणि एकमेकांच्या आधाराने उभे राहिले. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी जवळच्याच खुर्चीवर अंग टाकले व ते दुरुन त्या दोघींकडे पाहू लागले. थोड्या वेळाने ग्रेगॉरच्या वडिलांनी त्यांना साद घातली, ‘‘झालं गेलं विसरुन जा ! आपल्याला परत नव्याने सुरुवात करायला हवी. आणि या म्हाताऱ्यालाही तुमच्या आधाराची गरज आहे हे लक्षात घ्या. !’’ ते ऐकल्यावर त्या दोघींनी त्यांच्याकडे धाव घेतली. त्यांची समजूत काढत त्यांनी आपले अर्ज पूर्ण केले. त्यानंतर त्या तिघांनी घर सोडले. गेल्या कित्येक वर्षात त्यांनी असे एकत्र घर सोडले नव्हते. रेल्वे स्टेशनवर जाऊन त्यांनी मिळेल ते गाडी पकडली. त्यांना शहराबाहेर जाऊन शुद्ध हवेत फिरायचे होते. गर्दी अजिबात नव्हती. त्यांच्या डब्यात तर कुत्रेही नव्हते. खुर्च्यांवर आरामात रेलून त्यांनी त्यांच्या पुढील आयुष्यावर चर्चा केली. त्यांच्या लक्षात अचानक एक गोष्ट आली ती म्हणजे त्यांना वाटत होते तेवढी काही त्यांची परिस्थिती वाईट नव्हती. तिघांचे उत्पन्न त्यांना पुरेल एवढे होते. फक्त त्यांना या घरातून दुसऱ्या छोट्या घरात जावे लागणार होते. पण त्यांची त्याला तयारी होती. उलट त्यांना आता नोकरीच्या ठिकाणाच्या जवळ जागा घेता येणार होती. ते चर्चा करत असताना ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या व आईच्या मनात एकाच वेळी विचार आला. ‘‘एवढ्या दु:खद प्रसंगातून गेल्यावर ग्रेटा जरा हडकली होती पण तिचे एका सुंदर फुलपाखरात रुपांतर झाले होते. तिच्या मुसमुसलेल्या तारुण्याकडे पाहताना तिच्यासाठी आता लवकरच उपवर स्थळ शोधावे लागणार होते. हा विचार मनात येताच त्यांच्या मनाची चलबिचल थांबली. त्यांचे मन एकदम शांत झाले. नवीन आयुष्याच्या स्वप्नांची त्यांना स्वप्ने पडू लागली. ग्रेगॉरच्या आईवडिलांच्या मनातील विचार ओळखून की काय ग्रेगॉरच्या बहिणीने जागेवरुन उठून आपल्या सुंदर, कमनीय बांध्याला ताण देत एक विलोभनीय आळस दिला…….

समाप्त.

मूळ लेखक : फ्रान्झ काफ्का
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.

Advertisements

About जयंत

Author of many articles... and a published author.
This entry was posted in प्रवर्ग नसलेले. Bookmark the permalink.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s