पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-६

image7

………….”एऽऽ ते ओरडले. त्यांच्या स्वरात एकाच वेळी संताप व ते म्हणाले ते खरे ठरल्याचा आनंद भरलेला होता. ग्रेगॉरने त्याचे डोके उचलून हळूच त्याच्या वडिलांकडे पाहिले. ते त्याचेच वडील होते यावर त्याचा विश्र्वास बसेना. त्याच्या या रुपांतरानंतर सतत इकडे तिकडे सरपटतांना त्याला घरातील इतरांकडे लक्ष देणे जमले नव्हते किंवा त्याला त्यात एवढ रस उरला नव्हता म्हणा, तरी पण त्याला त्याचे पूर्वीचे वडील चांगलेच आठवत होते. हे ते नव्हतेच ! ग्रेगॉर कामाला निघण्यावेळी बिछान्यात लोळत पडणारे; संध्याकाळी न उठता आरामखुर्चीत आरामात पडून त्याचे स्वागत करणारे; नुसते हात हलवून त्याचे स्वागत करणारे; जेव्हा ते बाहेर जात तेव्हा त्याच्या अणि आईच्या मधे काठीचा आधार घेत अत्यंत काळजिपूर्वक चालणारे; जेव्हा त्यांना काही बोलायचे असे तेव्हा थांबून बोलणारे; असे त्याचे वडील आता खणखणीतपणे, मस्त निळ्या रंगाच्या, सोनेरी बटणे असलेला कोट घालून तेथे उभे होते. एखाद्या बॅंक कर्मचाऱ्यासारखे ते दिसत होते. त्यांच्या कोटाच्या कॉलरमधून त्यांचा रुबाबदार चेहरा डोकवत होती. नजरेतील हतबलता जाऊन वेगळीच भेदकता, आत्मविश्र्वास ओसंडत होता. एरवी विस्कटलेल्या पांढऱ्या केसांचा आता चक्क मध्यभागी भांग पाडला होता. इतका व्यवस्थित की त्यातून एकही केस बाहेर पडला नव्हता. त्यांनी सोन्याचा बिल्ला असलेली त्यांची टोपी हाताच्या एका फटक्यात सोफ्यावर उडवली व कोट बाजूला सारुन, आपल्या विजारीच्या खिशात हात खुपसून त्रासिक चेहऱ्याने ग्रेगॉरच्या दिशेला पावले टाकली. काय करायचे आहे याची कल्पना त्यांनाच नसावी. चालताना नेहमीपेक्षा त्यांचा बूट जास्त वर उचलला जात होता. त्या बुटाच्या तळपायाचा अवाढव्य आकार पाहून ग्रेगॉर दचकला. पण ग्रेगॉरला वडिलांसमोर उभे राहणे धोक्याचे वाटत होते. जेव्हा त्याचे रुपांतर झाले होते त्या दिवसापासून तो बघत होता की त्याच्या वडिलांनी त्याच्याबद्दल कठोर पावलेच उचलली होती. म्हणून त्याने पळण्यास सुरुवात केली. ते थांबले की तो थांबे त्यांनी पाउल उचलले की तो पळण्यास सुरुवात करे. अशा प्रकारे त्यांनी त्या खोलीत बऱ्याच चकरा मारल्या. या पाठशिवणीच्या खेळात फार काही विशेष घडत नव्हते कारण त्याला वेगच नव्हता. मग ग्रेगॉरनेही जमीन सोडली नाही. तो भिंतीवर चढला नाही कारण त्याचे वडील कावेबाजपणे मोकळ्या भिंतींवर व छतावरही चढले असते. पण त्याला ही पळापळ फार काळही चालू ठेवता येणार नव्हती कारण त्याच्या वडिलांच्या एका पावलासाठी त्याला त्याचे सगळे अंग हलवावे लागत होते. तो दमून आत्ताच अर्धमेला झाला होता. पूर्वीप्रमाणेच त्याची फुफ्फुसे गुदमरु लागली. अडखळत ग्रेगॉर पळण्यावर लक्ष केंद्रीत करत होता. दमल्यामुळे त्याचे डोळे झिंगल्यासारखे मिटत आले होते. आता त्याच्या मनात सुटकेचा विचार नव्हता, चिरडले जाण्याचा विचार नव्हता….त्याला फक्त पुढे पळायचे होते बस्स्… तेवढ्यात त्याच्या मागे काहीतरी येऊन आदळले व त्याच्या मागे गडगडत येऊ लागले. ते एक सफरचंद होते. त्याच्या मागे अजून एक आले.. ग्रेगॉर झटकन थांबला. आता पळण्यात अर्थ नव्हता कारण त्याच्या वडिलांनी त्याच्यावर सफरचंदांनी हल्ला चढवला होता. त्यांनी टेबलावरील सफरचंदे त्यांच्या खिशात भरुन घेतली होती आणि आता एकामागून एक ती ग्रेगॉरवर सोडत होते. सध्यातरी ते ते नुसतेच नेम न धरता सोडत होते पण…. जमिनीवर एखाद्या चुंबकाने पकडावे तशी ती छोटी लालचुटुक सफरचंदे एकमेकांवर आदळत घसरत होती. एक तर त्याच्या पाठीला घासून गेले. काही दुखापत झाली नाही हे नशीब. पण दुसरे मात्र गडगडत येऊन त्याच्या पाठीवर आदळले. ग्रेगॉरला पुढे पळण्याची घाई झाली होती जणू त्याच्या वेदना त्याला मागे सोडायच्या होत्या. पण अंगात खिळे ठोकल्यासारखा तो जमिनीला खिळला होता. त्याच्या सर्व संवेदना नष्ट झाल्या व तो एकदम सपाट झाला. शुद्ध हरपण्याआधी त्याच्या दृष्टीस पडली ती त्याच्या खोलीतून धडपडत बाहेर येणारी त्याची आई. मागे किंचाळत त्याची बहीण येत होती. आई नुसती परकरावर होती कारण तिचे वरचे कपडे जमिनीवर ओघळून पडले होते. त्याच्या बहिणीने तिला श्र्वास घेता यावा म्हणून ते सैल केले असणार. त्या ओघळलेल्या कपड्यांवरुन उड्या मारत ती सरळ वडिलांच्या गळ्यात जाऊन पडली व ग्रेगॉरच्या प्राणाची भीक मागू लागली. पण येथे ग्रेगॉरची दृष्टी मंदावत गेली..

या प्रकारात झालेल्या दुखापतीने ग्रेगॉर जवळजवळ एक महिना पंगू झाला. ते सफरचंद अजूनही त्याच्या पाठीत रुतुन बसले होते कारण कोणी ते त्याच्या पाठीतून काढण्याच्या भानगडीत पडले नव्हते. पण त्याने त्याच्या वडिलांना तो त्यांच्या कुटुंबाचा एक सदस्य आहे याची जाणीव मात्र सतत होत असे. त्याचा सध्याचा आकार-उकार, रुप कसेही असले तरीही त्याला शत्रूसारखे वागवून उपयोग नाही, किंबहुना त्याची काळजी घेणे हे इतरांचे कर्तव्यच आहे इतपत जाणीव त्यांना होत होती हेही नसे थोडके. सगळ्यात गरज होती ती जरा धीर धरण्याची..थोडा धीर धरण्याची.

त्या दुखापतीने त्याच्या हालचालींवर बरीच मर्यादा आली. त्याला पूर्वीसारखे तुरुतुरु पळता येत नव्हते. भिंतींवर सरपटण्याचा तर प्रश्नच नव्हता. त्याला इकडून तिकडे जाण्यास बराच वेळ लागू लागला. एखाद्या अपंग, म्हाताऱ्या सैनिकासारखा. पण त्याच्या मते हा तोटा एका दरवाजामुळे थोडाफार भरुन निघाला होता. ज्या दरवाजाकडे तो तासनतास केव्हा एकदाचा तो उघडतो आणि बैठकीची खोली दिसते याची वाट बघायचा, तो दरवाजा आता सतत उघडा राहू लागला. त्यामुळे त्या अंधाऱ्या खोलीतून तो त्यांना पाहू शकत असे पण त्यांना मात्र तो दिसत नसे. बहुतेक हा निर्णय त्यांनी चर्चा करुन, एकमताने घेतला असावा. असो पण चोरुन ऐकण्यापेक्षा हे खूपच बरे होते. ते दिव्याच्या उजेडात टेबलावर बसत आणि मुख्य म्हणजे त्यांचे बोलणे ग्रेगॉरला स्पष्ट ऐकू येत असे. त्यांच्या संभाषणातील व एकंदरीतच जिवनातील उत्साह आता बराच आटला होता. कामानिमित्त परगावी गेल्यावर कामावरुन जेव्हा तो हॉटेलवर संध्याकाळी परत येत असे तेव्हा बिछान्यावर अंग टाकताना त्याला टेबलावर बसून गप्प मारणाऱ्या त्याच्या कुटुंबियांची हमखास आठवण यायचीच व त्यांच्या आठवणींनी तो थोडासा उदासही व्हायचा. पण आता बहुतेक वेळा ते गप्प असत. जेवणानंतर त्याच्या वडिलांचा त्यांच्या आवडत्या आरामखुर्चित डोळा लागायचा. त्याची बहीण व आई एकमेकांना गप्प राहण्यासाठी खाणाखुणा करायच्या. मिणमिणत्या प्रकाशात त्याची आई शिवणयंत्रावर वाकून आणलेले शिवणकाम करीत असे. त्याची बहीण…तिने आता एका दुकानात विक्रेतीची नोकरी पत्करली होती….ती फ्रेंच व शॉर्टहँडचा सराव करीत बसे. मधेच केव्हातरी त्याच्या वडिलांना जाग येई व ते आपण झोपलो होतो हे विसरुन आईला म्हणत, ‘‘किती वेळची शिवत बसली आहेस ग !’’ असे म्हणून ते दुसऱ्याच क्षणी परत झोपी जात. ते पाहून त्या दोघी एकमेकींकडे पहात ओशाळत व हसत.

काहिसे हटवादीपणाने त्याचे वडील घरातही त्यांचा गणवेष घालत. घरात घालायचे कपडे खुंटीवर लटकत असत. जेथे बसलेले असत तेथे ते त्याच कपड्यात डुलकी काढत जणूकाही त्यांना हाक आली की ते लगेचच कामावर रुजू होणार आहेत. त्यामुळे त्यांचा गणवेष अत्यंत मळला होता. त्याच्या आईने तो गणवेष कितीही धुतला तरी तो स्वच्छ निघात नसे मग एखाद्या रविवारी ग्रेगॉरला त्या गणवेषावर, पडलेले तेलकट डाग काढण्यात आख्खी संध्याकाळ घालवावी लागे. त्या कोटाची फक्त बटणेच चमकत असत. तो गणवेष घालून अवघडलेल्या स्थितीत ते निवांत झोपत. ते तसे का करीत याचे उत्तर त्याला अजून मिळत नव्हते.

दहाचा ठोका पडला आणि त्याच्या आईने खुर्चीवर चुळबुळ करणाऱ्या त्याच्या वडिलांना बिछान्यावर जाऊन झोपण्यास सांगितले कारण त्यांना सकाळी सहा वाजता नोकरीवर जायचे होते. पण बँकेत निरोप्याची नोकरी लागल्यानंतर त्यांचा हटवादीपणा फारच वाढला होता. ते टेबलावरच बसण्याचा हट्ट धरत पण लगेचच परत झोपी जात. शेवटी त्यांना उठविण्यात त्याच्या आईला व बहिणीला कसेबसे यश यायचे पण त्यासाठी त्यांना फार कष्ट करावे लागत. पंधरा एक मिनिटे तर नुसते उठतो उठतो असे म्हणत ते मान हलवत बसायचे. कितीही प्रेमाने सांगितले तरी त्यांचा हट्ट काही ते सोडत नसत. आई शेवटी त्यांच्या अंगरख्याचे टोक ओढत त्यांना जागे करण्याचा प्रयत्न करे पण तोही वाया जाई. ते अजूनच आरामात खुर्चीत बसत. शेवटी जेव्हा त्या दोघी त्यांना हाताने धरुन त्यांच्या पायावर उभे करण्याचा प्रयत्न करीत तेव्हा ते डोळे उघडीत आणि त्या दोघींवर दृष्टी फिरवून म्हणत, ‘‘ काय आयुष्य आहे !’’ मग त्या दोघींच्या हातावर भार टाकत ते जणू काही त्यांच्या आधाराची गरज नसल्यासारखे, स्वत:चेच ओझे स्वत:ला झाल्यासारखे दरवाजार्यंत जात व तेथून दोघींना परत पाठवित.

आता अशा घरात, अशा वातावरणात बिचाऱ्या ग्रेगॉरकडे लक्ष देण्यास कोणाला वेळ असणार ? त्याच्याकडे जरुरीपुरतेच लक्ष देण्यात येई. घरातील नोकरचाकरही कमी होत होते. मोलकरीणीला रजा देण्यात आली होती. ती जे कष्टाचे काम करीत असे फक्त ते करण्यास एक धिप्पाड बाई सकाळी थोडा वेळ व संध्याकाळी थोडा वेळ येत असे. ढीगभर शिवणकाम सांभाळून बाकी सर्व काम ग्रेगॉरची आई करे. एक दिवस त्यांच्या बोलण्यातून ग्रेगॉरला समजले की घरातील दागिने जे त्याची आई आणि बहीण अभिमानाने लग्नात मिरवत होत्या त्यांना विकावे लागले. पण त्याला धक्का बसला जेव्हा त्यांनी ते घर विकता येत नाही त्याबद्दल खेद व्यक्त केला तेव्हा. ते घर त्यांना विकून पैसे उभा करायचा होता. तसेही ते आता त्यांना मोठे वाटत होते पण ग्रेगॉरमुळे त्यांना ते विकता येत नव्हते. त्याला कुठे, कसे हलवावे, हे त्यांना उमगत नव्हते. लवकरच त्याच्या हेही लक्षात आले की घर न विकण्यामागे तेही कारण नव्हते. त्याला एखाद्या खोक्यात घालून त्याला ते नवीन घरात सहज हलवू शकत होते पण बसलेल्या धक्यातून ते अजूनही सावरलेले नव्हते. हा असला धुर्धर प्रसंग त्यांच्यावरच का ओढवला, त्यांनी असं काय पाप केले होते, हा विचार त्यांच्या मनातून अजून जात नव्हता. गरीब कुटुंबं अशा प्रसंगात जे प्रयत्न करतात ते त्यांनी केले. वडील कार्यालयात कनिष्ट कारकुनांना डबे पोहोचवण्याचे काम करु लागले तर आई कपडे शिवू लागली. बहिणीने दुकानात गिऱ्हाईकांना सेवा पुरविण्यास सुरुवात केली. यापलिकडे मात्र ती काहीच करु शकत नव्हती. त्या दिवशी त्याची आई आणि बहिणीने त्याच्या वडिलांना बिछान्यावर सोडले आणि त्या टेबलावर एकमेकींच्या कानात काहीतरी कुजबुजत बसल्या. ग्रेगॉरच्या खोलीकडे पहात त्याची आई म्हणाली, ‘‘ तो दरवाज बंद कर गं जरा !’’ आणि तो परत एकदा अंधारात बुडाला. त्या दोघी टेबलावर टिपे गाळत थोड्यावेळ बसल्या. थोड्याच वेळात रडून रडून त्यांचे डोळे कोरडे पडले.

ग्रेगॉरला क्वचितच झोप लागत असे. त्याला सारखे असे वाटत होते की कधी एकदा दार उघडतंय आणि कधी तो घराचा कारभार पूर्वीपणे स्वत:च्या हातात घेतोय. एवढा काळ या नवीन अवस्थेत गेल्यावर त्याच्या विचारांवर आठवणींनी आक्रमण केले. कार्यालयातील हेडक्लार्क, मोठे साहेब, त्याचे सतत फिरणारे सहाध्यायी, शिकाऊ कारकून, उद्धट नोकर, इतर मित्र, एका गावातील काम करणारी सुंदर मोलकरीण, जिचे मन जिंकायचा प्रयत्न तो करत होता ती मुलगी, ( ती एका दुकानात रोखपाल म्हणून काम करत होती. पण त्याचे प्रयत्न अपुरे पडत होते, याचीही त्याला जाणीव होती) हे सगळे, काही अनोळखी माणसांबरोबर त्याच्या मन:पटलावर पिंगा घालत होते, पण त्यांच्यापैकी कोणालाही तो मदतीसाठी साद घालू शकत नव्हता. शेवटी ते सगळे त्याच्या विचारातून अंतर्धान पावल्यावर त्याने सुटकेचा नि:श्र्वास टाकला. इतर वेळी तो आता त्याच्या कुटुंबियांचा मुळीच विचार करीत नसे. किंबहुना त्याच्या मनात आता त्यांच्यानद्दल राग भरलेला असे कारण ते त्याची आता आबाळ करु लागले होते. त्याच्या मनात आता खाण्याच्या फडताळावर घाला घालावा असा क्रांतीकारक विचार येऊ लागले. नाहीतरी अन्नात त्याचाही हिस्सा होताच की. मग खायला काहीही मिळो. त्याची बहीण सकाळी कामाला जाण्याआधी त्याच्या खोलीत अन्न लाथाडे व संध्याकाळी ते साफ करीत असे. बहुतेक वेळ त्याला ग्रेगॉरने तोंडही लावलेले नसे. त्यात त्याला खाण्यास काय आवडेल इ.इ. असे भयंकर प्रश्न हल्ली तिला पडत नसत. खोलीची सफाई ती आता वेळ नसल्यामुळे कामावरुन आल्यावर, संध्याकाळी करे. अर्थात ती ते काम कसेबसे उरकत असे. तो सरपटे तेव्हा खोलीतील धुळीत त्याचे पट्टे उमटत. कोपऱ्यात जळमटे जमली होती व खाली विष्ठेचे गोळे. ग्रेगॉर अशाच एका कोपऱ्यात त्या घाणीत पडलेला असे कारण ती आल्याआल्या त्याला याबद्दल तिच्याकडे तक्रार करायची होती. तिलाही ती घाण दिसत होती पण तिने त्याकडे दुर्लक्ष केले. जाणुन बुजुन ठामपणे दुर्लक्ष केले. बरे तिला करायची नव्हती साफसफाई तर तिने ती करायची नव्हती पण त्या कामावर तिचाच हक्क असल्यासारखे ती घरातील इतरांनाही ते करु देत नसे. या सगळ्या प्रकरणात हळवेपणा एखाद्या रोगासारखा घरात पसरला होता.. थोड्याशा मतभेदाने त्यांची मने घायाळ होत होती. एकदा त्याच्या आईने ग्रेटाच्या या हक्कावर अतिक्रमण करुन ती खोली पाण्याने चांगली धुवून काढली. पण त्या पाण्याने ती खोली इतकी दमट झाली की त्याचा त्याला त्रासच झाला आणि शिवाय त्याच्या आईलाही याची शिक्षा लगेचच मिळाली. जेव्हा ग्रेटाला ही बातमी कळाली तेव्हा अपमानित होत तिने जेवणाच्या टेबलावर असलेल्या आईकडे गेली. पण तेथे गेल्यावर तिचे अवसान गळाले व तणाव असह्य्य होत ती ढसाढसा रडू लागली. तो गोंधळ ऐकून वडील दचकले व खुर्चीतून बाहेरच पडायचे राहिले. पण थोड्याच वेळात त्यांनी ग्रेटाला आईला ग्रेगॉरची खोली साफ करु दिल्याबद्दल चांगले खडसावले. त्यांनंतर आईला त्याच्या खोलीत जाण्यास बंदीच घालण्यात आली. हा सगळा गोंधळ चालू असताना ग्रेगॉरची आई त्याच्या बिथरलेल्या वडिलांना झोपण्याच्या खोलीत नेण्याचा प्रयत्न करीत होती तर ग्रेटा थरथर कापत टेबलावर मुठीं आपटू लागली. पण कोणालाही ग्रेगॉरच्या खोलीचा दरवाजा बंद करावा असे वाटले नाही. त्याला ते सगळे पहावेच लागले व ऐकावेही लागले.

ग्रेटाला कामाच्या धावपळीत ग्रेगॉरच्या खोलीकडे लक्ष देण्यासाठी उसंत मिळत नव्हती हे खरे पण याचा अर्थ असा नव्हता की त्याच्या आईने ते काम करावे. ते काम करण्यासाठी अजून एक विधवा, आडव्या बांध्याची मोलकरीण होतीच ना ! तिला तर ग्रेगॉरची मुळीच भिती किंवा किळस वाटत नसे. एकदा तिने चुकीने ग्रेगॉरच्या खोलीचा दरवाजा उघडला. अचानक उघडलेला दरवाजा पाहून ग्रेगॉर दचकला व कोणीतरी मागे लागल्यासारखे मागेपुढे वळवळू लागला. पण ही बाई हाताची घडी घालून न घाबरता तेथेच उभी राहिली होती. त्या प्रसंगानंतर ती ग्रेगॉरवर नजर टाकण्यासाठी दिवसातून दोनदा तरी त्याच्या खोलीचे दार उघडत असे. पहिल्यांदा ती त्याला प्रेमाने हाकाही मारुन तिच्यापाशी बोलवायची. अर्थात तिच्या या बोलाविण्याला ग्रेगॉर काहीच प्रतिसाद द्यायचा नाही. तो आपला आहे तेथेच निपचित पडून रहायचा. जणू काही दरवाजा उघडून कोणी आत आलेलेच नाही. ती अशी चक्रमपणे केव्हाही त्याची खोली उघडायची, आत घुसायची, त्यापेक्षा तिला त्याची खोली साफ करण्याचे काम दिले असते तर बरे झाले असते. एकदा त्या पावसाळी पहाटे पावसाचे थेंब खिडकीच्या तावदानांवर ताशा बडवीत असताना ती अशीच खोलीत घुसली. जेव्हा तिने त्याला हाका मारण्यास सुरुवात केली तेव्हा तो पिसाळलाच. तो तिच्यावर धावून गेला……

क्रमश:

मूळ लेखक : फ्रान्झ काफ्का.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी

Advertisements

About जयंत

Author of many articles... and a published author.
This entry was posted in प्रवर्ग नसलेले. Bookmark the permalink.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s